Adhyāya 133

पुत्र उवाच । कृष्णायसस्येव च ते संहत्य हृदयं कृतम् । मम मातस्त्वकरुणे वैरप्रज्ञे ह्यमर्षणे ॥

putra uvāca । kr̥ṣṇāyasasyeva ca te saṁhatya hr̥dayaṁ kr̥tam । mama mātas tv akaruṇe vairaprajñe hy amarṣaṇe ॥

अहो क्षत्रसमाचारो यत्र मामपरं यथा । ईदृशं वचनं ब्रूयाद्भवती पुत्रमेकजम् ॥

aho kṣatrasamācāro yatra mām aparaṁ yathā । īdr̥śaṁ vacanaṁ brūyād bhavatī putram ekajam ॥

किं नु ते मामपश्यन्त्याः पृथिव्या अपि सर्वया । किमाभरणकृत्यं ते किं भोगैर्जीवितेन वा ॥

kiṁ nu te mām apaśyantyāḥ pr̥thivyā api sarvayā । kim ābharaṇakr̥tyaṁ te kiṁ bhogair jīvitena vā ॥

मातोवाच । सर्वारम्भा हि विदुषां तात धर्मार्थकारणात् । तानेवाभिसमीक्ष्याहं संजय त्वामचूचुदम् ॥

mātovāca । sarvārambhā hi viduṣāṁ tāta dharmārthakāraṇāt । tān evābhisamīkṣyāhaṁ saṁjaya tvām acūcudam ॥

स समीक्ष्यक्रमोपेतो मुख्यः कालोऽयमागतः । अस्मिंश्चेदागते काले कार्यं न प्रतिपद्यसे । असंभावितरूपस्त्वं सुनृशंसं करिष्यसि ॥

sa samīkṣyakramopeto mukhyaḥ kālo ’yam āgataḥ । asmiṁś ced āgate kāle kāryaṁ na pratipadyase । asaṁbhāvitarūpas tvaṁ sunr̥śaṁsaṁ kariṣyasi ॥

तं त्वामयशसा स्पृष्टं न ब्रूयां यदि संजय । खरीवात्सल्यमाहुस्तन्निःसामर्थ्यमहेतुकम् ॥

taṁ tvām ayaśasā spr̥ṣṭaṁ na brūyāṁ yadi saṁjaya । kharīvātsalyam āhus tan niḥsāmarthyam ahetukam ॥

सद्भिर्विगर्हितं मार्गं त्यज मूर्खनिषेवितम् । अविद्या वै महत्यस्ति यामिमां संश्रिताः प्रजाः ॥

sadbhir vigarhitaṁ mārgaṁ tyaja mūrkhaniṣevitam । avidyā vai mahaty asti yām imāṁ saṁśritāḥ prajāḥ ॥

तव स्याद्यदि सद्वृत्तं तेन मे त्वं प्रियो भवेः । धर्मार्थगुणयुक्तेन नेतरेण कथंचन । दैवमानुषयुक्तेन सद्भिराचरितेन च ॥

tava syād yadi sadvr̥ttaṁ tena me tvaṁ priyo bhaveḥ । dharmārthaguṇayuktena netareṇa kathaṁ cana । daivamānuṣayuktena sadbhir ācaritena ca ॥

यो ह्येवमविनीतेन रमते पुत्रनप्तृणा । अनुत्थानवता चापि मोघं तस्य प्रजाफलम् ॥

yo hy evam avinītena ramate putranaptr̥ṇā । anutthānavatā cāpi moghaṁ tasya prajāphalam ॥

अकुर्वन्तो हि कर्माणि कुर्वन्तो निन्दितानि च । सुखं नैवेह नामुत्र लभन्ते पुरुषाधमाः ॥

akurvanto hi karmāṇi kurvanto ninditāni ca । sukhaṁ naiveha nāmutra labhante puruṣādhamāḥ ॥

युद्धाय क्षत्रियः सृष्टः संजयेह जयाय च । क्रूराय कर्मणे नित्यं प्रजानां परिपालने । जयन्वा वध्यमानो वा प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥

yuddhāya kṣatriyaḥ sr̥ṣṭaḥ saṁjayeha jayāya ca । krūrāya karmaṇe nityaṁ prajānāṁ paripālane । jayan vā vadhyamāno vā prāpnotīndrasalokatām ॥

न शक्रभवने पुण्ये दिवि तद्विद्यते सुखम् । यदमित्रान्वशे कृत्वा क्षत्रियः सुखमश्नुते ॥

na śakrabhavane puṇye divi tad vidyate sukham । yad amitrān vaśe kr̥tvā kṣatriyaḥ sukham aśnute ॥

मन्युना दह्यमानेन पुरुषेण मनस्विना । निकृतेनेह बहुशः शत्रून्प्रतिजिगीषया ॥

manyunā dahyamānena puruṣeṇa manasvinā । nikr̥teneha bahuśaḥ śatrūn pratijigīṣayā ॥

आत्मानं वा परित्यज्य शत्रून्वा विनिपात्य वै । अतोऽन्येन प्रकारेण शान्तिरस्य कुतो भवेत् ॥

ātmānaṁ vā parityajya śatrūn vā vinipātya vai । ato ’nyena prakāreṇa śāntir asya kuto bhavet ॥

इह प्राज्ञो हि पुरुषः स्वल्पमप्रियमिच्छति । यस्य स्वल्पं प्रियं लोके ध्रुवं तस्याल्पमप्रियम् ॥

iha prājño hi puruṣaḥ svalpam apriyam icchati । yasya svalpaṁ priyaṁ loke dhruvaṁ tasyālpam apriyam ॥

प्रियाभावाच्च पुरुषो नैव प्राप्नोति शोभनम् । ध्रुवं चाभावमभ्येति गत्वा गङ्गेव सागरम् ॥

priyābhāvāc ca puruṣo naiva prāpnoti śobhanam । dhruvaṁ cābhāvam abhyeti gatvā gaṅgeva sāgaram ॥

पुत्र उवाच । नेयं मतिस्त्वया वाच्या मातः पुत्रे विशेषतः । कारुण्यमेवात्र पश्य भूत्वेह जडमूकवत् ॥

putra uvāca । neyaṁ matis tvayā vācyā mātaḥ putre viśeṣataḥ । kāruṇyam evātra paśya bhūtveha jaḍamūkavat ॥

मातोवाच । अतो मे भूयसी नन्दिर्यदेवमनुपश्यसि । चोद्यं मां चोदयस्येतद्भृशं वै चोदयामि ते ॥

mātovāca । ato me bhūyasī nandir yad evam anupaśyasi । codyaṁ māṁ codayasy etad bhr̥śaṁ vai codayāmi te ॥

अथ त्वां पूजयिष्यामि हत्वा वै सर्वसैन्धवान् । अहं पश्यामि विजयं कृत्स्नं भाविनमेव ते ॥

atha tvāṁ pūjayiṣyāmi hatvā vai sarvasaindhavān । ahaṁ paśyāmi vijayaṁ kr̥tsnaṁ bhāvinam eva te ॥

पुत्र उवाच । अकोशस्यासहायस्य कुतः स्विद्विजयो मम । इत्यवस्थां विदित्वेमामात्मनात्मनि दारुणाम् । राज्याद्भावो निवृत्तो मे त्रिदिवादिव दुष्कृतेः ॥

putra uvāca । akośasyāsahāyasya kutaḥ svid vijayo mama । ity avasthāṁ viditvemām ātmanātmani dāruṇām । rājyād bhāvo nivr̥tto me tridivād iva duṣkr̥teḥ ॥

ईदृशं भवती कंचिदुपायमनुपश्यति । तन्मे परिणतप्रज्ञे सम्यक्प्रब्रूहि पृच्छते । करिष्यामि हि तत्सर्वं यथावदनुशासनम् ॥

īdr̥śaṁ bhavatī kaṁ cid upāyam anupaśyati । tan me pariṇataprajñe samyak prabrūhi pr̥cchate । kariṣyāmi hi tat sarvaṁ yathāvad anuśāsanam ॥

मातोवाच । पुत्रात्मा नावमन्तव्यः पूर्वाभिरसमृद्धिभिः । अभूत्वा हि भवन्त्यर्था भूत्वा नश्यन्ति चापरे ॥

mātovāca । putrātmā nāvamantavyaḥ pūrvābhir asamr̥ddhibhiḥ । abhūtvā hi bhavanty arthā bhūtvā naśyanti cāpare ॥

अमर्षेणैव चाप्यर्था नारब्धव्याः सुबालिशैः । सर्वेषां कर्मणां तात फले नित्यमनित्यता ॥

amarṣeṇaiva cāpy arthā nārabdhavyāḥ subāliśaiḥ । sarveṣāṁ karmaṇāṁ tāta phale nityam anityatā ॥

अनित्यमिति जानन्तो न भवन्ति भवन्ति च । अथ ये नैव कुर्वन्ति नैव जातु भवन्ति ते ॥

anityam iti jānanto na bhavanti bhavanti ca । atha ye naiva kurvanti naiva jātu bhavanti te ॥

ऐकगुण्यमनीहायामभावः कर्मणां फलम् । अथ द्वैगुण्यमीहायां फलं भवति वा न वा ॥

aikaguṇyam anīhāyām abhāvaḥ karmaṇāṁ phalam । atha dvaiguṇyam īhāyāṁ phalaṁ bhavati vā na vā ॥

यस्य प्रागेव विदिता सर्वार्थानामनित्यता । नुदेद्वृद्धिसमृद्धी स प्रतिकूले नृपात्मज ॥

yasya prāg eva viditā sarvārthānām anityatā । nuded vr̥ddhisamr̥ddhī sa pratikūle nr̥pātmaja ॥

उत्थातव्यं जागृतव्यं योक्तव्यं भूतिकर्मसु । भविष्यतीत्येव मनः कृत्वा सततमव्यथैः । मङ्गलानि पुरस्कृत्य ब्राह्मणैश्चेश्वरैः सह ॥

utthātavyaṁ jāgr̥tavyaṁ yoktavyaṁ bhūtikarmasu । bhaviṣyatīty eva manaḥ kr̥tvā satatam avyathaiḥ । maṅgalāni puraskr̥tya brāhmaṇaiś ceśvaraiḥ saha ॥

प्राज्ञस्य नृपतेराशु वृद्धिर्भवति पुत्रक । अभिवर्तति लक्ष्मीस्तं प्राचीमिव दिवाकरः ॥

prājñasya nr̥pater āśu vr̥ddhir bhavati putraka । abhivartati lakṣmīs taṁ prācīm iva divākaraḥ ॥

निदर्शनान्युपायांश्च बहून्युद्धर्षणानि च । अनुदर्शितरूपोऽसि पश्यामि कुरु पौरुषम् । पुरुषार्थमभिप्रेतं समाहर्तुमिहार्हसि ॥

nidarśanāny upāyāṁś ca bahūny uddharṣaṇāni ca । anudarśitarūpo ’si paśyāmi kuru pauruṣam । puruṣārtham abhipretaṁ samāhartum ihārhasi ॥

क्रुद्धाँल्लुब्धान्परिक्षीणानवक्षिप्तान्विमानितान् । स्पर्धिनश्चैव ये केचित्तान्युक्त उपधारय ॥

kruddhām̐l lubdhān parikṣīṇān avakṣiptān vimānitān । spardhinaś caiva ye ke cit tān yukta upadhāraya ॥

एतेन त्वं प्रकारेण महतो भेत्स्यसे गणान् । महावेग इवोद्धूतो मातरिश्वा बलाहकान् ॥

etena tvaṁ prakāreṇa mahato bhetsyase gaṇān । mahāvega ivoddhūto mātariśvā balāhakān ॥

तेषामग्रप्रदायी स्याः कल्योत्थायी प्रियंवदः । ते त्वां प्रियं करिष्यन्ति पुरो धास्यन्ति च ध्रुवम् ॥

teṣām agrapradāyī syāḥ kalyotthāyī priyaṁvadaḥ । te tvāṁ priyaṁ kariṣyanti puro dhāsyanti ca dhruvam ॥

यदैव शत्रुर्जानीयात्सपत्नं त्यक्तजीवितम् । तदैवास्मादुद्विजते सर्पाद्वेश्मगतादिव ॥

yadaiva śatrur jānīyāt sapatnaṁ tyaktajīvitam । tadaivāsmād udvijate sarpād veśmagatād iva ॥

तं विदित्वा पराक्रान्तं वशे न कुरुते यदि । निर्वादैर्निर्वदेदेनमन्ततस्तद्भविष्यति ॥

taṁ viditvā parākrāntaṁ vaśe na kurute yadi । nirvādair nirvaded enam antatas tad bhaviṣyati ॥

निर्वादादास्पदं लब्ध्वा धनवृद्धिर्भविष्यति । धनवन्तं हि मित्राणि भजन्ते चाश्रयन्ति च ॥

nirvādād āspadaṁ labdhvā dhanavr̥ddhir bhaviṣyati । dhanavantaṁ hi mitrāṇi bhajante cāśrayanti ca ॥

स्खलितार्थं पुनस्तात संत्यजन्त्यपि बान्धवाः । अप्यस्मिन्नाश्रयन्ते च जुगुप्सन्ति च तादृशम् ॥

skhalitārthaṁ punas tāta saṁtyajanty api bāndhavāḥ । apy asminn āśrayante ca jugupsanti ca tādr̥śam ॥

शत्रुं कृत्वा यः सहायं विश्वासमुपगच्छति । अतः संभाव्यमेवैतद्यद्राज्यं प्राप्नुयादिति ॥

śatruṁ kr̥tvā yaḥ sahāyaṁ viśvāsam upagacchati । ataḥ saṁbhāvyam evaitad yad rājyaṁ prāpnuyād iti ॥