Adhyāya 103

कण्व उवाच । गरुडस्तत्तु शुश्राव यथावृत्तं महाबलः । आयुःप्रदानं शक्रेण कृतं नागस्य भारत ॥

kaṇva uvāca । garuḍas tat tu śuśrāva yathāvr̥ttaṁ mahābalaḥ । āyuḥpradānaṁ śakreṇa kr̥taṁ nāgasya bhārata ॥

पक्षवातेन महता रुद्ध्वा त्रिभुवनं खगः । सुपर्णः परमक्रुद्धो वासवं समुपाद्रवत् ॥

pakṣavātena mahatā ruddhvā tribhuvanaṁ khagaḥ । suparṇaḥ paramakruddho vāsavaṁ samupādravat ॥

गरुड उवाच । भगवन्किमवज्ञानात्क्षुधां प्रति भये मम । कामकारवरं दत्त्वा पुनश्चलितवानसि ॥

garuḍa uvāca । bhagavan kim avajñānāt kṣudhāṁ prati bhaye mama । kāmakāravaraṁ dattvā punaś calitavān asi ॥

निसर्गात्सर्वभूतानां सर्वभूतेश्वरेण मे । आहारो विहितो धात्रा किमर्थं वार्यते त्वया ॥

nisargāt sarvabhūtānāṁ sarvabhūteśvareṇa me । āhāro vihito dhātrā kimarthaṁ vāryate tvayā ॥

वृतश्चैष महानागः स्थापितः समयश्च मे । अनेन च मया देव भर्तव्यः प्रसवो महान् ॥

vr̥taś caiṣa mahānāgaḥ sthāpitaḥ samayaś ca me । anena ca mayā deva bhartavyaḥ prasavo mahān ॥

एतस्मिंस्त्वन्यथाभूते नान्यं हिंसितुमुत्सहे । क्रीडसे कामकारेण देवराज यथेच्छकम् ॥

etasmiṁs tv anyathābhūte nānyaṁ hiṁsitum utsahe । krīḍase kāmakāreṇa devarāja yathecchakam ॥

सोऽहं प्राणान्विमोक्ष्यामि तथा परिजनो मम । ये च भृत्या मम गृहे प्रीतिमान्भव वासव ॥

so ’haṁ prāṇān vimokṣyāmi tathā parijano mama । ye ca bhr̥tyā mama gr̥he prītimān bhava vāsava ॥

एतच्चैवाहमर्हामि भूयश्च बलवृत्रहन् । त्रैलोक्यस्येश्वरो योऽहं परभृत्यत्वमागतः ॥

etac caivāham arhāmi bhūyaś ca balavr̥trahan । trailokyasyeśvaro yo ’haṁ parabhr̥tyatvam āgataḥ ॥

त्वयि तिष्ठति देवेश न विष्णुः कारणं मम । त्रैलोक्यराज राज्यं हि त्वयि वासव शाश्वतम् ॥

tvayi tiṣṭhati deveśa na viṣṇuḥ kāraṇaṁ mama । trailokyarāja rājyaṁ hi tvayi vāsava śāśvatam ॥

ममापि दक्षस्य सुता जननी कश्यपः पिता । अहमप्युत्सहे लोकान्समस्तान्वोढुमञ्जसा ॥

mamāpi dakṣasya sutā jananī kaśyapaḥ pitā । aham apy utsahe lokān samastān voḍhum añjasā ॥

असह्यं सर्वभूतानां ममापि विपुलं बलम् । मयापि सुमहत्कर्म कृतं दैतेयविग्रहे ॥

asahyaṁ sarvabhūtānāṁ mamāpi vipulaṁ balam । mayāpi sumahat karma kr̥taṁ daiteyavigrahe ॥

श्रुतश्रीः श्रुतसेनश्च विवस्वान्रोचनामुखः । प्रसभः कालकाक्षश्च मयापि दितिजा हताः ॥

śrutaśrīḥ śrutasenaś ca vivasvān rocanāmukhaḥ । prasabhaḥ kālakākṣaś ca mayāpi ditijā hatāḥ ॥

यत्तु ध्वजस्थानगतो यत्नात्परिचराम्यहम् । वहामि चैवानुजं ते तेन मामवमन्यसे ॥

yat tu dhvajasthānagato yatnāt paricarāmy aham । vahāmi caivānujaṁ te tena mām avamanyase ॥

कोऽन्यो भारसहो ह्यस्ति कोऽन्योऽस्ति बलवत्तरः । मया योऽहं विशिष्टः सन्वहामीमं सबान्धवम् ॥

ko ’nyo bhārasaho hy asti ko ’nyo ’sti balavattaraḥ । mayā yo ’haṁ viśiṣṭaḥ san vahāmīmaṁ sabāndhavam ॥

अवज्ञाय तु यत्तेऽहं भोजनाद्व्यपरोपितः । तेन मे गौरवं नष्टं त्वत्तश्चास्माच्च वासव ॥

avajñāya tu yat te ’haṁ bhojanād vyaparopitaḥ । tena me gauravaṁ naṣṭaṁ tvattaś cāsmāc ca vāsava ॥

अदित्यां य इमे जाता बलविक्रमशालिनः । त्वमेषां किल सर्वेषां विशेषाद्बलवत्तरः ॥

adityāṁ ya ime jātā balavikramaśālinaḥ । tvam eṣāṁ kila sarveṣāṁ viśeṣād balavattaraḥ ॥

सोऽहं पक्षैकदेशेन वहामि त्वां गतक्लमः । विमृश त्वं शनैस्तात को न्वत्र बलवानिति ॥

so ’haṁ pakṣaikadeśena vahāmi tvāṁ gataklamaḥ । vimr̥śa tvaṁ śanais tāta ko nv atra balavān iti ॥

कण्व उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा खगस्योदर्कदारुणम् । अक्षोभ्यं क्षोभयंस्तार्क्ष्यमुवाच रथचक्रभृत् ॥

kaṇva uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā khagasyodarkadāruṇam । akṣobhyaṁ kṣobhayaṁs tārkṣyam uvāca rathacakrabhr̥t ॥

गरुत्मन्मन्यसेऽऽत्मानं बलवन्तं सुदुर्बलम् । अलमस्मत्समक्षं ते स्तोतुमात्मानमण्डज ॥

garutman manyase ’’tmānaṁ balavantaṁ sudurbalam । alam asmatsamakṣaṁ te stotum ātmānam aṇḍaja ॥

त्रैलोक्यमपि मे कृत्स्नमशक्तं देहधारणे । अहमेवात्मनात्मानं वहामि त्वां च धारये ॥

trailokyam api me kr̥tsnam aśaktaṁ dehadhāraṇe । aham evātmanātmānaṁ vahāmi tvāṁ ca dhāraye ॥

इमं तावन्ममैकं त्वं बाहुं सव्येतरं वह । यद्येनं धारयस्येकं सफलं ते विकत्थितम् ॥

imaṁ tāvan mamaikaṁ tvaṁ bāhuṁ savyetaraṁ vaha । yady enaṁ dhārayasy ekaṁ saphalaṁ te vikatthitam ॥

ततः स भगवांस्तस्य स्कन्धे बाहुं समासजत् । निपपात स भारार्तो विह्वलो नष्टचेतनः ॥

tataḥ sa bhagavāṁs tasya skandhe bāhuṁ samāsajat । nipapāta sa bhārārto vihvalo naṣṭacetanaḥ ॥

यावान्हि भारः कृत्स्नायाः पृथिव्याः पर्वतैः सह । एकस्या देहशाखायास्तावद्भारममन्यत ॥

yāvān hi bhāraḥ kr̥tsnāyāḥ pr̥thivyāḥ parvataiḥ saha । ekasyā dehaśākhāyās tāvad bhāram amanyata ॥

न त्वेनं पीडयामास बलेन बलवत्तरः । ततो हि जीवितं तस्य न व्यनीनशदच्युतः ॥

na tv enaṁ pīḍayām āsa balena balavattaraḥ । tato hi jīvitaṁ tasya na vyanīnaśad acyutaḥ ॥

विपक्षः स्रस्तकायश्च विचेता विह्वलः खगः । मुमोच पत्राणि तदा गुरुभारप्रपीडितः ॥

vipakṣaḥ srastakāyaś ca vicetā vihvalaḥ khagaḥ । mumoca patrāṇi tadā gurubhāraprapīḍitaḥ ॥

स विष्णुं शिरसा पक्षी प्रणम्य विनतासुतः । विचेता विह्वलो दीनः किंचिद्वचनमब्रवीत् ॥

sa viṣṇuṁ śirasā pakṣī praṇamya vinatāsutaḥ । vicetā vihvalo dīnaḥ kiṁ cid vacanam abravīt ॥

भगवँल्लोकसारस्य सदृशेन वपुष्मता । भुजेन स्वैरमुक्तेन निष्पिष्टोऽस्मि महीतले ॥

bhagavam̐l lokasārasya sadr̥śena vapuṣmatā । bhujena svairamuktena niṣpiṣṭo ’smi mahītale ॥

क्षन्तुमर्हसि मे देव विह्वलस्याल्पचेतसः । बलदाहविदग्धस्य पक्षिणो ध्वजवासिनः ॥

kṣantum arhasi me deva vihvalasyālpacetasaḥ । baladāhavidagdhasya pakṣiṇo dhvajavāsinaḥ ॥

न विज्ञातं बलं देव मया ते परमं विभो । तेन मन्याम्यहं वीर्यमात्मनोऽसदृशं परैः ॥

na vijñātaṁ balaṁ deva mayā te paramaṁ vibho । tena manyāmy ahaṁ vīryam ātmano ’sadr̥śaṁ paraiḥ ॥

ततश्चक्रे स भगवान्प्रसादं वै गरुत्मतः । मैवं भूय इति स्नेहात्तदा चैनमुवाच ह ॥

tataś cakre sa bhagavān prasādaṁ vai garutmataḥ । maivaṁ bhūya iti snehāt tadā cainam uvāca ha ॥

तथा त्वमपि गान्धारे यावत्पाण्डुसुतान्रणे । नासादयसि तान्वीरांस्तावज्जीवसि पुत्रक ॥

tathā tvam api gāndhāre yāvat pāṇḍusutān raṇe । nāsādayasi tān vīrāṁs tāvaj jīvasi putraka ॥

भीमः प्रहरतां श्रेष्ठो वायुपुत्रो महाबलः । धनंजयश्चेन्द्रसुतो न हन्यातां तु कं रणे ॥

bhīmaḥ praharatāṁ śreṣṭho vāyuputro mahābalaḥ । dhanaṁjayaś cendrasuto na hanyātāṁ tu kaṁ raṇe ॥

विष्णुर्वायुश्च शक्रश्च धर्मस्तौ चाश्विनावुभौ । एते देवास्त्वया केन हेतुना शक्यमीक्षितुम् ॥

viṣṇur vāyuś ca śakraś ca dharmas tau cāśvināv ubhau । ete devās tvayā kena hetunā śakyam īkṣitum ॥

तदलं ते विरोधेन शमं गच्छ नृपात्मज । वासुदेवेन तीर्थेन कुलं रक्षितुमर्हसि ॥

tad alaṁ te virodhena śamaṁ gaccha nr̥pātmaja । vāsudevena tīrthena kulaṁ rakṣitum arhasi ॥

प्रत्यक्षो ह्यस्य सर्वस्य नारदोऽयं महातपाः । माहात्म्यं यत्तदा विष्णोर्योऽयं चक्रगदाधरः ॥

pratyakṣo hy asya sarvasya nārado ’yaṁ mahātapāḥ । māhātmyaṁ yat tadā viṣṇor yo ’yaṁ cakragadādharaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । दुर्योधनस्तु तच्छ्रुत्वा निःश्वसन्भृकुटीमुखः । राधेयमभिसंप्रेक्ष्य जहास स्वनवत्तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । duryodhanas tu tac chrutvā niḥśvasan bhr̥kuṭīmukhaḥ । rādheyam abhisaṁprekṣya jahāsa svanavat tadā ॥

कदर्थीकृत्य तद्वाक्यमृषेः कण्वस्य दुर्मतिः । ऊरुं गजकराकारं ताडयन्निदमब्रवीत् ॥

kadarthīkr̥tya tad vākyam r̥ṣeḥ kaṇvasya durmatiḥ । ūruṁ gajakarākāraṁ tāḍayann idam abravīt ॥

यथैवेश्वरसृष्टोऽस्मि यद्भावि या च मे गतिः । तथा महर्षे वर्तामि किं प्रलापः करिष्यति ॥

yathaiveśvarasr̥ṣṭo ’smi yad bhāvi yā ca me gatiḥ । tathā maharṣe vartāmi kiṁ pralāpaḥ kariṣyati ॥