Adhyāya 104

जनमेजय उवाच । अनर्थे जातनिर्बन्धं परार्थे लोभमोहितम् । अनार्यकेष्वभिरतं मरणे कृतनिश्चयम् ॥

janamejaya uvāca । anarthe jātanirbandhaṁ parārthe lobhamohitam । anāryakeṣv abhirataṁ maraṇe kr̥taniścayam ॥

ज्ञातीनां दुःखकर्तारं बन्धूनां शोकवर्धनम् । सुहृदां क्लेशदातारं द्विषतां हर्षवर्धनम् ॥

jñātīnāṁ duḥkhakartāraṁ bandhūnāṁ śokavardhanam । suhr̥dāṁ kleśadātāraṁ dviṣatāṁ harṣavardhanam ॥

कथं नैनं विमार्गस्थं वारयन्तीह बान्धवाः । सौहृदाद्वा सुहृत्स्निग्धो भगवान्वा पितामहः ॥

kathaṁ nainaṁ vimārgasthaṁ vārayantīha bāndhavāḥ । sauhr̥dād vā suhr̥tsnigdho bhagavān vā pitāmahaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । उक्तं भगवता वाक्यमुक्तं भीष्मेण यत्क्षमम् । उक्तं बहुविधं चैव नारदेनापि तच्छृणु ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । uktaṁ bhagavatā vākyam uktaṁ bhīṣmeṇa yat kṣamam । uktaṁ bahuvidhaṁ caiva nāradenāpi tac chr̥ṇu ॥

नारद उवाच । दुर्लभो वै सुहृच्छ्रोता दुर्लभश्च हितः सुहृत् । तिष्ठते हि सुहृद्यत्र न बन्धुस्तत्र तिष्ठति ॥

nārada uvāca । durlabho vai suhr̥c chrotā durlabhaś ca hitaḥ suhr̥t । tiṣṭhate hi suhr̥d yatra na bandhus tatra tiṣṭhati ॥

श्रोतव्यमपि पश्यामि सुहृदां कुरुनन्दन । न कर्तव्यश्च निर्बन्धो निर्बन्धो हि सुदारुणः ॥

śrotavyam api paśyāmi suhr̥dāṁ kurunandana । na kartavyaś ca nirbandho nirbandho hi sudāruṇaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । यथा निर्बन्धतः प्राप्तो गालवेन पराजयः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । yathā nirbandhataḥ prāpto gālavena parājayaḥ ॥

विश्वामित्रं तपस्यन्तं धर्मो जिज्ञासया पुरा । अभ्यगच्छत्स्वयं भूत्वा वसिष्ठो भगवानृषिः ॥

viśvāmitraṁ tapasyantaṁ dharmo jijñāsayā purā । abhyagacchat svayaṁ bhūtvā vasiṣṭho bhagavān r̥ṣiḥ ॥

सप्तर्षीणामन्यतमं वेषमास्थाय भारत । बुभुक्षुः क्षुधितो राजन्नाश्रमं कौशिकस्य ह ॥

saptarṣīṇām anyatamaṁ veṣam āsthāya bhārata । bubhukṣuḥ kṣudhito rājann āśramaṁ kauśikasya ha ॥

विश्वामित्रोऽथ संभ्रान्तः श्रपयामास वै चरुम् । परमान्नस्य यत्नेन न च स प्रत्यपालयत् ॥

viśvāmitro ’tha saṁbhrāntaḥ śrapayām āsa vai carum । paramānnasya yatnena na ca sa pratyapālayat ॥

अन्नं तेन यदा भुक्तमन्यैर्दत्तं तपस्विभिः । अथ गृह्यान्नमत्युष्णं विश्वामित्रोऽभ्युपागमत् ॥

annaṁ tena yadā bhuktam anyair dattaṁ tapasvibhiḥ । atha gr̥hyānnam atyuṣṇaṁ viśvāmitro ’bhyupāgamat ॥

भुक्तं मे तिष्ठ तावत्त्वमित्युक्त्वा भगवान्ययौ । विश्वामित्रस्ततो राजन्स्थित एव महाद्युतिः ॥

bhuktaṁ me tiṣṭha tāvat tvam ity uktvā bhagavān yayau । viśvāmitras tato rājan sthita eva mahādyutiḥ ॥

भक्तं प्रगृह्य मूर्ध्ना तद्बाहुभ्यां पार्श्वतोऽगमत् । स्थितः स्थाणुरिवाभ्याशे निश्चेष्टो मारुताशनः ॥

bhaktaṁ pragr̥hya mūrdhnā tad bāhubhyāṁ pārśvato ’gamat । sthitaḥ sthāṇur ivābhyāśe niśceṣṭo mārutāśanaḥ ॥

तस्य शुश्रूषणे यत्नमकरोद्गालवो मुनिः । गौरवाद्बहुमानाच्च हार्देन प्रियकाम्यया ॥

tasya śuśrūṣaṇe yatnam akarod gālavo muniḥ । gauravād bahumānāc ca hārdena priyakāmyayā ॥

अथ वर्षशते पूर्णे धर्मः पुनरुपागमत् । वासिष्ठं वेषमास्थाय कौशिकं भोजनेप्सया ॥

atha varṣaśate pūrṇe dharmaḥ punar upāgamat । vāsiṣṭhaṁ veṣam āsthāya kauśikaṁ bhojanepsayā ॥

स दृष्ट्वा शिरसा भक्तं ध्रियमाणं महर्षिणा । तिष्ठता वायुभक्षेण विश्वामित्रेण धीमता ॥

sa dr̥ṣṭvā śirasā bhaktaṁ dhriyamāṇaṁ maharṣiṇā । tiṣṭhatā vāyubhakṣeṇa viśvāmitreṇa dhīmatā ॥

प्रतिगृह्य ततो धर्मस्तथैवोष्णं तथा नवम् । भुक्त्वा प्रीतोऽस्मि विप्रर्षे तमुक्त्वा स मुनिर्गतः ॥

pratigr̥hya tato dharmas tathaivoṣṇaṁ tathā navam । bhuktvā prīto ’smi viprarṣe tam uktvā sa munir gataḥ ॥

क्षत्रभावादपगतो ब्राह्मणत्वमुपागतः । धर्मस्य वचनात्प्रीतो विश्वामित्रस्तदाभवत् ॥

kṣatrabhāvād apagato brāhmaṇatvam upāgataḥ । dharmasya vacanāt prīto viśvāmitras tadābhavat ॥

विश्वामित्रस्तु शिष्यस्य गालवस्य तपस्विनः । शुश्रूषया च भक्त्या च प्रीतिमानित्युवाच तम् । अनुज्ञातो मया वत्स यथेष्टं गच्छ गालव ॥

viśvāmitras tu śiṣyasya gālavasya tapasvinaḥ । śuśrūṣayā ca bhaktyā ca prītimān ity uvāca tam । anujñāto mayā vatsa yatheṣṭaṁ gaccha gālava ॥

इत्युक्तः प्रत्युवाचेदं गालवो मुनिसत्तमम् । प्रीतो मधुरया वाचा विश्वामित्रं महाद्युतिम् ॥

ity uktaḥ pratyuvācedaṁ gālavo munisattamam । prīto madhurayā vācā viśvāmitraṁ mahādyutim ॥

दक्षिणां कां प्रयच्छामि भवते गुरुकर्मणि । दक्षिणाभिरुपेतं हि कर्म सिध्यति मानवम् ॥

dakṣiṇāṁ kāṁ prayacchāmi bhavate gurukarmaṇi । dakṣiṇābhir upetaṁ hi karma sidhyati mānavam ॥

दक्षिणानां हि सृष्टानामपवर्गेण भुज्यते । स्वर्गे क्रतुफलं सद्भिर्दक्षिणा शान्तिरुच्यते । किमाहरामि गुर्वर्थं ब्रवीतु भगवानिति ॥

dakṣiṇānāṁ hi sr̥ṣṭānām apavargeṇa bhujyate । svarge kratuphalaṁ sadbhir dakṣiṇā śāntir ucyate । kim āharāmi gurvarthaṁ bravītu bhagavān iti ॥

जानमानस्तु भगवाञ्जितः शुश्रूषणेन च । विश्वामित्रस्तमसकृद्गच्छ गच्छेत्यचोदयत् ॥

jānamānas tu bhagavāñ jitaḥ śuśrūṣaṇena ca । viśvāmitras tam asakr̥d gaccha gacchety acodayat ॥

असकृद्गच्छ गच्छेति विश्वामित्रेण भाषितः । किं ददानीति बहुशो गालवः प्रत्यभाषत ॥

asakr̥d gaccha gaccheti viśvāmitreṇa bhāṣitaḥ । kiṁ dadānīti bahuśo gālavaḥ pratyabhāṣata ॥

निर्बन्धतस्तु बहुशो गालवस्य तपस्विनः । किंचिदागतसंरम्भो विश्वामित्रोऽब्रवीदिदम् ॥

nirbandhatas tu bahuśo gālavasya tapasvinaḥ । kiṁ cid āgatasaṁrambho viśvāmitro ’bravīd idam ॥

एकतःश्यामकर्णानां शतान्यष्टौ ददस्व मे । हयानां चन्द्रशुभ्राणां गच्छ गालव माचिरम् ॥

ekataḥśyāmakarṇānāṁ śatāny aṣṭau dadasva me । hayānāṁ candraśubhrāṇāṁ gaccha gālava māciram ॥