Adhyāya 102

नारद उवाच । सूतोऽयं मातलिर्नाम शक्रस्य दयितः सुहृत् । शुचिः शीलगुणोपेतस्तेजस्वी वीर्यवान्बली ॥

nārada uvāca । sūto ’yaṁ mātalir nāma śakrasya dayitaḥ suhr̥t । śuciḥ śīlaguṇopetas tejasvī vīryavān balī ॥

शक्रस्यायं सखा चैव मन्त्री सारथिरेव च । अल्पान्तरप्रभावश्च वासवेन रणे रणे ॥

śakrasyāyaṁ sakhā caiva mantrī sārathir eva ca । alpāntaraprabhāvaś ca vāsavena raṇe raṇe ॥

अयं हरिसहस्रेण युक्तं जैत्रं रथोत्तमम् । देवासुरेषु युद्धेषु मनसैव नियच्छति ॥

ayaṁ harisahasreṇa yuktaṁ jaitraṁ rathottamam । devāsureṣu yuddheṣu manasaiva niyacchati ॥

अनेन विजितानश्वैर्दोर्भ्यां जयति वासवः । अनेन प्रहृते पूर्वं बलभित्प्रहरत्युत ॥

anena vijitān aśvair dorbhyāṁ jayati vāsavaḥ । anena prahr̥te pūrvaṁ balabhit praharaty uta ॥

अस्य कन्या वरारोहा रूपेणासदृशी भुवि । सत्त्वशीलगुणोपेता गुणकेशीति विश्रुता ॥

asya kanyā varārohā rūpeṇāsadr̥śī bhuvi । sattvaśīlaguṇopetā guṇakeśīti viśrutā ॥

तस्यास्य यत्नाच्चरतस्त्रैलोक्यममरद्युते । सुमुखो भवतः पौत्रो रोचते दुहितुः पतिः ॥

tasyāsya yatnāc caratas trailokyam amaradyute । sumukho bhavataḥ pautro rocate duhituḥ patiḥ ॥

यदि ते रोचते सौम्य भुजगोत्तम माचिरम् । क्रियतामार्यक क्षिप्रं बुद्धिः कन्याप्रतिग्रहे ॥

yadi te rocate saumya bhujagottama māciram । kriyatām āryaka kṣipraṁ buddhiḥ kanyāpratigrahe ॥

यथा विष्णुकुले लक्ष्मीर्यथा स्वाहा विभावसोः । कुले तव तथैवास्तु गुणकेशी सुमध्यमा ॥

yathā viṣṇukule lakṣmīr yathā svāhā vibhāvasoḥ । kule tava tathaivāstu guṇakeśī sumadhyamā ॥

पौत्रस्यार्थे भवांस्तस्माद्गुणकेशीं प्रतीच्छतु । सदृशीं प्रतिरूपस्य वासवस्य शचीमिव ॥

pautrasyārthe bhavāṁs tasmād guṇakeśīṁ pratīcchatu । sadr̥śīṁ pratirūpasya vāsavasya śacīm iva ॥

पितृहीनमपि ह्येनं गुणतो वरयामहे । बहुमानाच्च भवतस्तथैवैरावतस्य च । सुमुखस्य गुणैश्चैव शीलशौचदमादिभिः ॥

pitr̥hīnam api hy enaṁ guṇato varayāmahe । bahumānāc ca bhavatas tathaivairāvatasya ca । sumukhasya guṇaiś caiva śīlaśaucadamādibhiḥ ॥

अभिगम्य स्वयं कन्यामयं दातुं समुद्यतः । मातलेस्तस्य संमानं कर्तुमर्हो भवानपि ॥

abhigamya svayaṁ kanyām ayaṁ dātuṁ samudyataḥ । mātales tasya saṁmānaṁ kartum arho bhavān api ॥

कण्व उवाच । स तु दीनः प्रहृष्टश्च प्राह नारदमार्यकः । व्रियमाणे तथा पौत्रे पुत्रे च निधनं गते ॥

kaṇva uvāca । sa tu dīnaḥ prahr̥ṣṭaś ca prāha nāradam āryakaḥ । vriyamāṇe tathā pautre putre ca nidhanaṁ gate ॥

न मे नैतद्बहुमतं देवर्षे वचनं तव । सखा शक्रस्य संयुक्तः कस्यायं नेप्सितो भवेत् ॥

na me naitad bahumataṁ devarṣe vacanaṁ tava । sakhā śakrasya saṁyuktaḥ kasyāyaṁ nepsito bhavet ॥

कारणस्य तु दौर्बल्याच्चिन्तयामि महामुने । अस्य देहकरस्तात मम पुत्रो महाद्युते । भक्षितो वैनतेयेन दुःखार्तास्तेन वै वयम् ॥

kāraṇasya tu daurbalyāc cintayāmi mahāmune । asya dehakaras tāta mama putro mahādyute । bhakṣito vainateyena duḥkhārtās tena vai vayam ॥

पुनरेव च तेनोक्तं वैनतेयेन गच्छता । मासेनान्येन सुमुखं भक्षयिष्य इति प्रभो ॥

punar eva ca tenoktaṁ vainateyena gacchatā । māsenānyena sumukhaṁ bhakṣayiṣya iti prabho ॥

ध्रुवं तथा तद्भविता जानीमस्तस्य निश्चयम् । तेन हर्षः प्रनष्टो मे सुपर्णवचनेन वै ॥

dhruvaṁ tathā tad bhavitā jānīmas tasya niścayam । tena harṣaḥ pranaṣṭo me suparṇavacanena vai ॥

मातलिस्त्वब्रवीदेनं बुद्धिरत्र कृता मया । जामातृभावेन वृतः सुमुखस्तव पुत्रजः ॥

mātalis tv abravīd enaṁ buddhir atra kr̥tā mayā । jāmātr̥bhāvena vr̥taḥ sumukhas tava putrajaḥ ॥

सोऽयं मया च सहितो नारदेन च पन्नगः । त्रिलोकेशं सुरपतिं गत्वा पश्यतु वासवम् ॥

so ’yaṁ mayā ca sahito nāradena ca pannagaḥ । trilokeśaṁ surapatiṁ gatvā paśyatu vāsavam ॥

शेषेणैवास्य कार्येण प्रज्ञास्याम्यहमायुषः । सुपर्णस्य विघाते च प्रयतिष्यामि सत्तम ॥

śeṣeṇaivāsya kāryeṇa prajñāsyāmy aham āyuṣaḥ । suparṇasya vighāte ca prayatiṣyāmi sattama ॥

सुमुखश्च मया सार्धं देवेशमभिगच्छतु । कार्यसंसाधनार्थाय स्वस्ति तेऽस्तु भुजंगम ॥

sumukhaś ca mayā sārdhaṁ deveśam abhigacchatu । kāryasaṁsādhanārthāya svasti te ’stu bhujaṁgama ॥

ततस्ते सुमुखं गृह्य सर्व एव महौजसः । ददृशुः शक्रमासीनं देवराजं महाद्युतिम् ॥

tatas te sumukhaṁ gr̥hya sarva eva mahaujasaḥ । dadr̥śuḥ śakram āsīnaṁ devarājaṁ mahādyutim ॥

संगत्या तत्र भगवान्विष्णुरासीच्चतुर्भुजः । ततस्तत्सर्वमाचख्यौ नारदो मातलिं प्रति ॥

saṁgatyā tatra bhagavān viṣṇur āsīc caturbhujaḥ । tatas tat sarvam ācakhyau nārado mātaliṁ prati ॥

ततः पुरंदरं विष्णुरुवाच भुवनेश्वरम् । अमृतं दीयतामस्मै क्रियताममरैः समः ॥

tataḥ puraṁdaraṁ viṣṇur uvāca bhuvaneśvaram । amr̥taṁ dīyatām asmai kriyatām amaraiḥ samaḥ ॥

मातलिर्नारदश्चैव सुमुखश्चैव वासव । लभन्तां भवतः कामात्काममेतं यथेप्सितम् ॥

mātalir nāradaś caiva sumukhaś caiva vāsava । labhantāṁ bhavataḥ kāmāt kāmam etaṁ yathepsitam ॥

पुरंदरोऽथ संचिन्त्य वैनतेयपराक्रमम् । विष्णुमेवाब्रवीदेनं भवानेव ददात्विति ॥

puraṁdaro ’tha saṁcintya vainateyaparākramam । viṣṇum evābravīd enaṁ bhavān eva dadātv iti ॥

विष्णुरुवाच । ईशस्त्वमसि लोकानां चराणामचराश्च ये । त्वया दत्तमदत्तं कः कर्तुमुत्सहते विभो ॥

viṣṇur uvāca । īśas tvam asi lokānāṁ carāṇām acarāś ca ye । tvayā dattam adattaṁ kaḥ kartum utsahate vibho ॥

कण्व उवाच । प्रादाच्छक्रस्ततस्तस्मै पन्नगायायुरुत्तमम् । न त्वेनममृतप्राशं चकार बलवृत्रहा ॥

kaṇva uvāca । prādāc chakras tatas tasmai pannagāyāyur uttamam । na tv enam amr̥taprāśaṁ cakāra balavr̥trahā ॥

लब्ध्वा वरं तु सुमुखः सुमुखः संबभूव ह । कृतदारो यथाकामं जगाम च गृहान्प्रति ॥

labdhvā varaṁ tu sumukhaḥ sumukhaḥ saṁbabhūva ha । kr̥tadāro yathākāmaṁ jagāma ca gr̥hān prati ॥

नारदस्त्वार्यकश्चैव कृतकार्यौ मुदा युतौ । प्रतिजग्मतुरभ्यर्च्य देवराजं महाद्युतिम् ॥

nāradas tv āryakaś caiva kr̥takāryau mudā yutau । pratijagmatur abhyarcya devarājaṁ mahādyutim ॥