Adhyāya 9

जनमेजय उवाच । गते भगवति व्यासे धृतराष्ट्रो महीपतिः । किमचेष्टत विप्रर्षे तन्मे व्याख्यातुमर्हसि ॥

janamejaya uvāca । gate bhagavati vyāse dhr̥tarāṣṭro mahīpatiḥ । kim aceṣṭata viprarṣe tan me vyākhyātum arhasi ॥

वैशंपायन उवाच । एतच्छ्रुत्वा नरश्रेष्ठ चिरं ध्यात्वा त्वचेतनः । संजयं योजयेत्युक्त्वा विदुरं प्रत्यभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etac chrutvā naraśreṣṭha ciraṁ dhyātvā tv acetanaḥ । saṁjayaṁ yojayety uktvā viduraṁ pratyabhāṣata ॥

क्षिप्रमानय गान्धारीं सर्वाश्च भरतस्त्रियः । वधूं कुन्तीमुपादाय याश्चान्यास्तत्र योषितः ॥

kṣipram ānaya gāndhārīṁ sarvāś ca bharatastriyaḥ । vadhūṁ kuntīm upādāya yāś cānyās tatra yoṣitaḥ ॥

एवमुक्त्वा स धर्मात्मा विदुरं धर्मवित्तमम् । शोकविप्रहतज्ञानो यानमेवान्वपद्यत ॥

evam uktvā sa dharmātmā viduraṁ dharmavittamam । śokaviprahatajñāno yānam evānvapadyata ॥

गान्धारी चैव शोकार्ता भर्तुर्वचनचोदिता । सह कुन्त्या यतो राजा सह स्त्रीभिरुपाद्रवत् ॥

gāndhārī caiva śokārtā bhartur vacanacoditā । saha kuntyā yato rājā saha strībhir upādravat ॥

ताः समासाद्य राजानं भृशं शोकसमन्विताः । आमन्त्र्यान्योन्यमीयुः स्म भृशमुच्चुक्रुशुस्ततः ॥

tāḥ samāsādya rājānaṁ bhr̥śaṁ śokasamanvitāḥ । āmantryānyonyam īyuḥ sma bhr̥śam uccukruśus tataḥ ॥

ताः समाश्वासयत्क्षत्ता ताभ्यश्चार्ततरः स्वयम् । अश्रुकण्ठीः समारोप्य ततोऽसौ निर्ययौ पुरात् ॥

tāḥ samāśvāsayat kṣattā tābhyaś cārtataraḥ svayam । aśrukaṇṭhīḥ samāropya tato ’sau niryayau purāt ॥

ततः प्रणादः संजज्ञे सर्वेषु कुरुवेश्मसु । आकुमारं पुरं सर्वमभवच्छोककर्शितम् ॥

tataḥ praṇādaḥ saṁjajñe sarveṣu kuruveśmasu । ākumāraṁ puraṁ sarvam abhavac chokakarśitam ॥

अदृष्टपूर्वा या नार्यः पुरा देवगणैरपि । पृथग्जनेन दृश्यन्त तास्तदा निहतेश्वराः ॥

adr̥ṣṭapūrvā yā nāryaḥ purā devagaṇair api । pr̥thagjanena dr̥śyanta tās tadā nihateśvarāḥ ॥

प्रकीर्य केशान्सुशुभान्भूषणान्यवमुच्य च । एकवस्त्रधरा नार्यः परिपेतुरनाथवत् ॥

prakīrya keśān suśubhān bhūṣaṇāny avamucya ca । ekavastradharā nāryaḥ paripetur anāthavat ॥

श्वेतपर्वतरूपेभ्यो गृहेभ्यस्तास्त्वपाक्रमन् । गुहाभ्य इव शैलानां पृषत्यो हतयूथपाः ॥

śvetaparvatarūpebhyo gr̥hebhyas tās tv apākraman । guhābhya iva śailānāṁ pr̥ṣatyo hatayūthapāḥ ॥

तान्युदीर्णानि नारीणां तदा वृन्दान्यनेकशः । शोकार्तान्यद्रवन्राजन्किशोरीणामिवाङ्गने ॥

tāny udīrṇāni nārīṇāṁ tadā vr̥ndāny anekaśaḥ । śokārtāny adravan rājan kiśorīṇām ivāṅgane ॥

प्रगृह्य बाहून्क्रोशन्त्यः पुत्रान्भ्रातॄन्पितॄनपि । दर्शयन्तीव ता ह स्म युगान्ते लोकसंक्षयम् ॥

pragr̥hya bāhūn krośantyaḥ putrān bhrātr̥̄n pitr̥̄n api । darśayantīva tā ha sma yugānte lokasaṁkṣayam ॥

विलपन्त्यो रुदन्त्यश्च धावमानास्ततस्ततः । शोकेनाभ्याहतज्ञानाः कर्तव्यं न प्रजज्ञिरे ॥

vilapantyo rudantyaś ca dhāvamānās tatas tataḥ । śokenābhyāhatajñānāḥ kartavyaṁ na prajajñire ॥

व्रीडां जग्मुः पुरा याः स्म सखीनामपि योषितः । ता एकवस्त्रा निर्लज्जाः श्वश्रूणां पुरतोऽभवन् ॥

vrīḍāṁ jagmuḥ purā yāḥ sma sakhīnām api yoṣitaḥ । tā ekavastrā nirlajjāḥ śvaśrūṇāṁ purato ’bhavan ॥

परस्परं सुसूक्ष्मेषु शोकेष्वाश्वासयन्स्म याः । ताः शोकविह्वला राजन्नुपैक्षन्त परस्परम् ॥

parasparaṁ susūkṣmeṣu śokeṣv āśvāsayan sma yāḥ । tāḥ śokavihvalā rājann upaikṣanta parasparam ॥

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः । निर्ययौ नगराद्दीनस्तूर्णमायोधनं प्रति ॥

tābhiḥ parivr̥to rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ । niryayau nagarād dīnas tūrṇam āyodhanaṁ prati ॥

शिल्पिनो वणिजो वैश्याः सर्वकर्मोपजीविनः । ते पार्थिवं पुरस्कृत्य निर्ययुर्नगराद्बहिः ॥

śilpino vaṇijo vaiśyāḥ sarvakarmopajīvinaḥ । te pārthivaṁ puraskr̥tya niryayur nagarād bahiḥ ॥

तासां विक्रोशमानानामार्तानां कुरुसंक्षये । प्रादुरासीन्महाञ्शब्दो व्यथयन्भुवनान्युत ॥

tāsāṁ vikrośamānānām ārtānāṁ kurusaṁkṣaye । prādurāsīn mahāñ śabdo vyathayan bhuvanāny uta ॥

युगान्तकाले संप्राप्ते भूतानां दह्यतामिव । अभावः स्यादयं प्राप्त इति भूतानि मेनिरे ॥

yugāntakāle saṁprāpte bhūtānāṁ dahyatām iva । abhāvaḥ syād ayaṁ prāpta iti bhūtāni menire ॥

भृशमुद्विग्नमनसस्ते पौराः कुरुसंक्षये । प्राक्रोशन्त महाराज स्वनुरक्तास्तदा भृशम् ॥

bhr̥śam udvignamanasas te paurāḥ kurusaṁkṣaye । prākrośanta mahārāja svanuraktās tadā bhr̥śam ॥