Adhyāya 8

वैशंपायन उवाच । विदुरस्य तु तद्वाक्यं निशम्य कुरुसत्तमः । पुत्रशोकाभिसंतप्तः पपात भुवि मूर्छितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vidurasya tu tad vākyaṁ niśamya kurusattamaḥ । putraśokābhisaṁtaptaḥ papāta bhuvi mūrchitaḥ ॥

तं तथा पतितं भूमौ निःसंज्ञं प्रेक्ष्य बान्धवाः । कृष्णद्वैपायनश्चैव क्षत्ता च विदुरस्तथा ॥

taṁ tathā patitaṁ bhūmau niḥsaṁjñaṁ prekṣya bāndhavāḥ । kr̥ṣṇadvaipāyanaś caiva kṣattā ca viduras tathā ॥

संजयः सुहृदश्चान्ये द्वाःस्था ये चास्य संमताः । जलेन सुखशीतेन तालवृन्तैश्च भारत ॥

saṁjayaḥ suhr̥daś cānye dvāḥsthā ye cāsya saṁmatāḥ । jalena sukhaśītena tālavr̥ntaiś ca bhārata ॥

पस्पृशुश्च करैर्गात्रं वीजमानाश्च यत्नतः । अन्वासन्सुचिरं कालं धृतराष्ट्रं तथागतम् ॥

paspr̥śuś ca karair gātraṁ vījamānāś ca yatnataḥ । anvāsan suciraṁ kālaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ tathāgatam ॥

अथ दीर्घस्य कालस्य लब्धसंज्ञो महीपतिः । विललाप चिरं कालं पुत्राधिभिरभिप्लुतः ॥

atha dīrghasya kālasya labdhasaṁjño mahīpatiḥ । vilalāpa ciraṁ kālaṁ putrādhibhir abhiplutaḥ ॥

धिगस्तु खलु मानुष्यं मानुष्ये च परिग्रहम् । यतोमूलानि दुःखानि संभवन्ति मुहुर्मुहुः ॥

dhig astu khalu mānuṣyaṁ mānuṣye ca parigraham । yatomūlāni duḥkhāni saṁbhavanti muhur muhuḥ ॥

पुत्रनाशेऽर्थनाशे च ज्ञातिसंबन्धिनामपि । प्राप्यते सुमहद्दुःखं विषाग्निप्रतिमं विभो ॥

putranāśe ’rthanāśe ca jñātisaṁbandhinām api । prāpyate sumahad duḥkhaṁ viṣāgnipratimaṁ vibho ॥

येन दह्यन्ति गात्राणि येन प्रज्ञा विनश्यति । येनाभिभूतः पुरुषो मरणं बहु मन्यते ॥

yena dahyanti gātrāṇi yena prajñā vinaśyati । yenābhibhūtaḥ puruṣo maraṇaṁ bahu manyate ॥

तदिदं व्यसनं प्राप्तं मया भाग्यविपर्ययात् । तच्चैवाहं करिष्यामि अद्यैव द्विजसत्तम ॥

tad idaṁ vyasanaṁ prāptaṁ mayā bhāgyaviparyayāt । tac caivāhaṁ kariṣyāmi adyaiva dvijasattama ॥

इत्युक्त्वा तु महात्मानं पितरं ब्रह्मवित्तमम् । धृतराष्ट्रोऽभवन्मूढः शोकं च परमं गतः । अभूच्च तूष्णीं राजासौ ध्यायमानो महीपते ॥

ity uktvā tu mahātmānaṁ pitaraṁ brahmavittamam । dhr̥tarāṣṭro ’bhavan mūḍhaḥ śokaṁ ca paramaṁ gataḥ । abhūc ca tūṣṇīṁ rājāsau dhyāyamāno mahīpate ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृष्णद्वैपायनः प्रभुः । पुत्रशोकाभिसंतप्तं पुत्रं वचनमब्रवीत् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ prabhuḥ । putraśokābhisaṁtaptaṁ putraṁ vacanam abravīt ॥

धृतराष्ट्र महाबाहो यत्त्वां वक्ष्यामि तच्छृणु । श्रुतवानसि मेधावी धर्मार्थकुशलस्तथा ॥

dhr̥tarāṣṭra mahābāho yat tvāṁ vakṣyāmi tac chr̥ṇu । śrutavān asi medhāvī dharmārthakuśalas tathā ॥

न तेऽस्त्यविदितं किंचिद्वेदितव्यं परंतप । अनित्यतां हि मर्त्यानां विजानासि न संशयः ॥

na te ’sty aviditaṁ kiṁ cid veditavyaṁ paraṁtapa । anityatāṁ hi martyānāṁ vijānāsi na saṁśayaḥ ॥

अध्रुवे जीवलोके च स्थाने वाशाश्वते सति । जीविते मरणान्ते च कस्माच्छोचसि भारत ॥

adhruve jīvaloke ca sthāne vāśāśvate sati । jīvite maraṇānte ca kasmāc chocasi bhārata ॥

प्रत्यक्षं तव राजेन्द्र वैरस्यास्य समुद्भवः । पुत्रं ते कारणं कृत्वा कालयोगेन कारितः ॥

pratyakṣaṁ tava rājendra vairasyāsya samudbhavaḥ । putraṁ te kāraṇaṁ kr̥tvā kālayogena kāritaḥ ॥

अवश्यं भवितव्ये च कुरूणां वैशसे नृप । कस्माच्छोचसि ताञ्शूरान्गतान्परमिकां गतिम् ॥

avaśyaṁ bhavitavye ca kurūṇāṁ vaiśase nr̥pa । kasmāc chocasi tāñ śūrān gatān paramikāṁ gatim ॥

जानता च महाबाहो विदुरेण महात्मना । यतितं सर्वयत्नेन शमं प्रति जनेश्वर ॥

jānatā ca mahābāho vidureṇa mahātmanā । yatitaṁ sarvayatnena śamaṁ prati janeśvara ॥

न च दैवकृतो मार्गः शक्यो भूतेन केनचित् । घटतापि चिरं कालं नियन्तुमिति मे मतिः ॥

na ca daivakr̥to mārgaḥ śakyo bhūtena kena cit । ghaṭatāpi ciraṁ kālaṁ niyantum iti me matiḥ ॥

देवतानां हि यत्कार्यं मया प्रत्यक्षतः श्रुतम् । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि कथं स्थैर्यं भवेत्तव ॥

devatānāṁ hi yat kāryaṁ mayā pratyakṣataḥ śrutam । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi kathaṁ sthairyaṁ bhavet tava ॥

पुराहं त्वरितो यातः सभामैन्द्रीं जितक्लमः । अपश्यं तत्र च तदा समवेतान्दिवौकसः । नारदप्रमुखांश्चापि सर्वान्देवऋषींस्तथा ॥

purāhaṁ tvarito yātaḥ sabhām aindrīṁ jitaklamaḥ । apaśyaṁ tatra ca tadā samavetān divaukasaḥ । nāradapramukhāṁś cāpi sarvān devar̥ṣīṁs tathā ॥

तत्र चापि मया दृष्टा पृथिवी पृथिवीपते । कार्यार्थमुपसंप्राप्ता देवतानां समीपतः ॥

tatra cāpi mayā dr̥ṣṭā pr̥thivī pr̥thivīpate । kāryārtham upasaṁprāptā devatānāṁ samīpataḥ ॥

उपगम्य तदा धात्री देवानाह समागतान् । यत्कार्यं मम युष्माभिर्ब्रह्मणः सदने तदा । प्रतिज्ञातं महाभागास्तच्छीघ्रं संविधीयताम् ॥

upagamya tadā dhātrī devān āha samāgatān । yat kāryaṁ mama yuṣmābhir brahmaṇaḥ sadane tadā । pratijñātaṁ mahābhāgās tac chīghraṁ saṁvidhīyatām ॥

तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुर्लोकनमस्कृतः । उवाच प्रहसन्वाक्यं पृथिवीं देवसंसदि ॥

tasyās tad vacanaṁ śrutvā viṣṇur lokanamaskr̥taḥ । uvāca prahasan vākyaṁ pr̥thivīṁ devasaṁsadi ॥

धृतराष्ट्रस्य पुत्राणां यस्तु ज्येष्ठः शतस्य वै । दुर्योधन इति ख्यातः स ते कार्यं करिष्यति । तं च प्राप्य महीपालं कृतकृत्या भविष्यसि ॥

dhr̥tarāṣṭrasya putrāṇāṁ yas tu jyeṣṭhaḥ śatasya vai । duryodhana iti khyātaḥ sa te kāryaṁ kariṣyati । taṁ ca prāpya mahīpālaṁ kr̥takr̥tyā bhaviṣyasi ॥

तस्यार्थे पृथिवीपालाः कुरुक्षेत्रे समागताः । अन्योन्यं घातयिष्यन्ति दृढैः शस्त्रैः प्रहारिणः ॥

tasyārthe pr̥thivīpālāḥ kurukṣetre samāgatāḥ । anyonyaṁ ghātayiṣyanti dr̥ḍhaiḥ śastraiḥ prahāriṇaḥ ॥

ततस्ते भविता देवि भारस्य युधि नाशनम् । गच्छ शीघ्रं स्वकं स्थानं लोकान्धारय शोभने ॥

tatas te bhavitā devi bhārasya yudhi nāśanam । gaccha śīghraṁ svakaṁ sthānaṁ lokān dhāraya śobhane ॥

स एष ते सुतो राजँल्लोकसंहारकारणात् । कलेरंशः समुत्पन्नो गान्धार्या जठरे नृप ॥

sa eṣa te suto rājam̐l lokasaṁhārakāraṇāt । kaler aṁśaḥ samutpanno gāndhāryā jaṭhare nr̥pa ॥

अमर्षी चपलश्चापि क्रोधनो दुष्प्रसाधनः । दैवयोगात्समुत्पन्ना भ्रातरश्चास्य तादृशाः ॥

amarṣī capalaś cāpi krodhano duṣprasādhanaḥ । daivayogāt samutpannā bhrātaraś cāsya tādr̥śāḥ ॥

शकुनिर्मातुलश्चैव कर्णश्च परमः सखा । समुत्पन्ना विनाशार्थं पृथिव्यां सहिता नृपाः । एतमर्थं महाबाहो नारदो वेद तत्त्वतः ॥

śakunir mātulaś caiva karṇaś ca paramaḥ sakhā । samutpannā vināśārthaṁ pr̥thivyāṁ sahitā nr̥pāḥ । etam arthaṁ mahābāho nārado veda tattvataḥ ॥

आत्मापराधात्पुत्रास्ते विनष्टाः पृथिवीपते । मा ताञ्शोचस्व राजेन्द्र न हि शोकेऽस्ति कारणम् ॥

ātmāparādhāt putrās te vinaṣṭāḥ pr̥thivīpate । mā tāñ śocasva rājendra na hi śoke ’sti kāraṇam ॥

न हि ते पाण्डवाः स्वल्पमपराध्यन्ति भारत । पुत्रास्तव दुरात्मानो यैरियं घातिता मही ॥

na hi te pāṇḍavāḥ svalpam aparādhyanti bhārata । putrās tava durātmāno yair iyaṁ ghātitā mahī ॥

नारदेन च भद्रं ते पूर्वमेव न संशयः । युधिष्ठिरस्य समितौ राजसूये निवेदितम् ॥

nāradena ca bhadraṁ te pūrvam eva na saṁśayaḥ । yudhiṣṭhirasya samitau rājasūye niveditam ॥

पाण्डवाः कौरवाश्चैव समासाद्य परस्परम् । न भविष्यन्ति कौन्तेय यत्ते कृत्यं तदाचर ॥

pāṇḍavāḥ kauravāś caiva samāsādya parasparam । na bhaviṣyanti kaunteya yat te kr̥tyaṁ tad ācara ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा तदाशोचन्त पाण्डवाः । एतत्ते सर्वमाख्यातं देवगुह्यं सनातनम् ॥

nāradasya vacaḥ śrutvā tadāśocanta pāṇḍavāḥ । etat te sarvam ākhyātaṁ devaguhyaṁ sanātanam ॥

कथं ते शोकनाशः स्यात्प्राणेषु च दया प्रभो । स्नेहश्च पाण्डुपुत्रेषु ज्ञात्वा दैवकृतं विधिम् ॥

kathaṁ te śokanāśaḥ syāt prāṇeṣu ca dayā prabho । snehaś ca pāṇḍuputreṣu jñātvā daivakr̥taṁ vidhim ॥

एष चार्थो महाबाहो पूर्वमेव मया श्रुतः । कथितो धर्मराजस्य राजसूये क्रतूत्तमे ॥

eṣa cārtho mahābāho pūrvam eva mayā śrutaḥ । kathito dharmarājasya rājasūye kratūttame ॥

यतितं धर्मपुत्रेण मया गुह्ये निवेदिते । अविग्रहे कौरवाणां दैवं तु बलवत्तरम् ॥

yatitaṁ dharmaputreṇa mayā guhye nivedite । avigrahe kauravāṇāṁ daivaṁ tu balavattaram ॥

अनतिक्रमणीयो हि विधी राजन्कथंचन । कृतान्तस्य हि भूतेन स्थावरेण त्रसेन च ॥

anatikramaṇīyo hi vidhī rājan kathaṁ cana । kr̥tāntasya hi bhūtena sthāvareṇa trasena ca ॥

भवान्धर्मपरो यत्र बुद्धिश्रेष्ठश्च भारत । मुह्यते प्राणिनां ज्ञात्वा गतिं चागतिमेव च ॥

bhavān dharmaparo yatra buddhiśreṣṭhaś ca bhārata । muhyate prāṇināṁ jñātvā gatiṁ cāgatim eva ca ॥

त्वां तु शोकेन संतप्तं मुह्यमानं मुहुर्मुहुः । ज्ञात्वा युधिष्ठिरो राजा प्राणानपि परित्यजेत् ॥

tvāṁ tu śokena saṁtaptaṁ muhyamānaṁ muhur muhuḥ । jñātvā yudhiṣṭhiro rājā prāṇān api parityajet ॥

कृपालुर्नित्यशो वीरस्तिर्यग्योनिगतेष्वपि । स कथं त्वयि राजेन्द्र कृपां वै न करिष्यति ॥

kr̥pālur nityaśo vīras tiryagyonigateṣv api । sa kathaṁ tvayi rājendra kr̥pāṁ vai na kariṣyati ॥

मम चैव नियोगेन विधेश्चाप्यनिवर्तनात् । पाण्डवानां च कारुण्यात्प्राणान्धारय भारत ॥

mama caiva niyogena vidheś cāpy anivartanāt । pāṇḍavānāṁ ca kāruṇyāt prāṇān dhāraya bhārata ॥

एवं ते वर्तमानस्य लोके कीर्तिर्भविष्यति । धर्मश्च सुमहांस्तात तप्तं स्याच्च तपश्चिरात् ॥

evaṁ te vartamānasya loke kīrtir bhaviṣyati । dharmaś ca sumahāṁs tāta taptaṁ syāc ca tapaś cirāt ॥

पुत्रशोकसमुत्पन्नं हुताशं ज्वलितं यथा । प्रज्ञाम्भसा महाराज निर्वापय सदा सदा ॥

putraśokasamutpannaṁ hutāśaṁ jvalitaṁ yathā । prajñāmbhasā mahārāja nirvāpaya sadā sadā ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासस्यामिततेजसः । मुहूर्तं समनुध्याय धृतराष्ट्रोऽभ्यभाषत ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ vyāsasyāmitatejasaḥ । muhūrtaṁ samanudhyāya dhr̥tarāṣṭro ’bhyabhāṣata ॥

महता शोकजालेन प्रणुन्नोऽस्मि द्विजोत्तम । नात्मानमवबुध्यामि मुह्यमानो मुहुर्मुहुः ॥

mahatā śokajālena praṇunno ’smi dvijottama । nātmānam avabudhyāmi muhyamāno muhur muhuḥ ॥

इदं तु वचनं श्रुत्वा तव दैवनियोगजम् । धारयिष्याम्यहं प्राणान्यतिष्ये च नशोचितुम् ॥

idaṁ tu vacanaṁ śrutvā tava daivaniyogajam । dhārayiṣyāmy ahaṁ prāṇān yatiṣye ca naśocitum ॥

एतच्छ्रुत्वा तु वचनं व्यासः सत्यवतीसुतः । धृतराष्ट्रस्य राजेन्द्र तत्रैवान्तरधीयत ॥

etac chrutvā tu vacanaṁ vyāsaḥ satyavatīsutaḥ । dhr̥tarāṣṭrasya rājendra tatraivāntaradhīyata ॥