Adhyāya 7

धृतराष्ट्र उवाच । अहोऽभिहितमाख्यानं भवता तत्त्वदर्शिना । भूय एव तु मे हर्षः श्रोतुं वागमृतं तव ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । aho ’bhihitam ākhyānaṁ bhavatā tattvadarśinā । bhūya eva tu me harṣaḥ śrotuṁ vāgamr̥taṁ tava ॥

विदुर उवाच । शृणु भूयः प्रवक्ष्यामि मार्गस्यैतस्य विस्तरम् । यच्छ्रुत्वा विप्रमुच्यन्ते संसारेभ्यो विचक्षणाः ॥

vidura uvāca । śr̥ṇu bhūyaḥ pravakṣyāmi mārgasyaitasya vistaram । yac chrutvā vipramucyante saṁsārebhyo vicakṣaṇāḥ ॥

यथा तु पुरुषो राजन्दीर्घमध्वानमास्थितः । क्वचित्क्वचिच्छ्रमात्स्थाता कुरुते वासमेव वा ॥

yathā tu puruṣo rājan dīrgham adhvānam āsthitaḥ । kva cit kva cic chramāt sthātā kurute vāsam eva vā ॥

एवं संसारपर्याये गर्भवासेषु भारत । कुर्वन्ति दुर्बुधा वासं मुच्यन्ते तत्र पण्डिताः ॥

evaṁ saṁsāraparyāye garbhavāseṣu bhārata । kurvanti durbudhā vāsaṁ mucyante tatra paṇḍitāḥ ॥

तस्मादध्वानमेवैतमाहुः शास्त्रविदो जनाः । यत्तु संसारगहनं वनमाहुर्मनीषिणः ॥

tasmād adhvānam evaitam āhuḥ śāstravido janāḥ । yat tu saṁsāragahanaṁ vanam āhur manīṣiṇaḥ ॥

सोऽयं लोकसमावर्तो मर्त्यानां भरतर्षभ । चराणां स्थावराणां च गृध्येत्तत्र न पण्डितः ॥

so ’yaṁ lokasamāvarto martyānāṁ bharatarṣabha । carāṇāṁ sthāvarāṇāṁ ca gr̥dhyet tatra na paṇḍitaḥ ॥

शारीरा मानसाश्चैव मर्त्यानां ये तु व्याधयः । प्रत्यक्षाश्च परोक्षाश्च ते व्यालाः कथिता बुधैः ॥

śārīrā mānasāś caiva martyānāṁ ye tu vyādhayaḥ । pratyakṣāś ca parokṣāś ca te vyālāḥ kathitā budhaiḥ ॥

क्लिश्यमानाश्च तैर्नित्यं हन्यमानाश्च भारत । स्वकर्मभिर्महाव्यालैर्नोद्विजन्त्यल्पबुद्धयः ॥

kliśyamānāś ca tair nityaṁ hanyamānāś ca bhārata । svakarmabhir mahāvyālair nodvijanty alpabuddhayaḥ ॥

अथापि तैर्विमुच्येत व्याधिभिः पुरुषो नृप । आवृणोत्येव तं पश्चाज्जरा रूपविनाशिनी ॥

athāpi tair vimucyeta vyādhibhiḥ puruṣo nr̥pa । āvr̥ṇoty eva taṁ paścāj jarā rūpavināśinī ॥

शब्दरूपरसस्पर्शैर्गन्धैश्च विविधैरपि । मज्जमानं महापङ्के निरालम्बे समन्ततः ॥

śabdarūparasasparśair gandhaiś ca vividhair api । majjamānaṁ mahāpaṅke nirālambe samantataḥ ॥

संवत्सरर्तवो मासाः पक्षाहोरात्रसंधयः । क्रमेणास्य प्रलुम्पन्ति रूपमायुस्तथैव च ॥

saṁvatsarartavo māsāḥ pakṣāhorātrasaṁdhayaḥ । krameṇāsya pralumpanti rūpam āyus tathaiva ca ॥

एते कालस्य निधयो नैताञ्जानन्ति दुर्बुधाः । अत्राभिलिखितान्याहुः सर्वभूतानि कर्मणा ॥

ete kālasya nidhayo naitāñ jānanti durbudhāḥ । atrābhilikhitāny āhuḥ sarvabhūtāni karmaṇā ॥

रथं शरीरं भूतानां सत्त्वमाहुस्तु सारथिम् । इन्द्रियाणि हयानाहुः कर्म बुद्धिश्च रश्मयः ॥

rathaṁ śarīraṁ bhūtānāṁ sattvam āhus tu sārathim । indriyāṇi hayān āhuḥ karma buddhiś ca raśmayaḥ ॥

तेषां हयानां यो वेगं धावतामनुधावति । स तु संसारचक्रेऽस्मिंश्चक्रवत्परिवर्तते ॥

teṣāṁ hayānāṁ yo vegaṁ dhāvatām anudhāvati । sa tu saṁsāracakre ’smiṁś cakravat parivartate ॥

यस्तान्यमयते बुद्ध्या स यन्ता न निवर्तते । याम्यमाहू रथं ह्येनं मुह्यन्ते येन दुर्बुधाः ॥

yas tān yamayate buddhyā sa yantā na nivartate । yāmyam āhū rathaṁ hy enaṁ muhyante yena durbudhāḥ ॥

स चैतत्प्राप्नुते राजन्यत्त्वं प्राप्तो नराधिप । राज्यनाशं सुहृन्नाशं सुतनाशं च भारत ॥

sa caitat prāpnute rājan yat tvaṁ prāpto narādhipa । rājyanāśaṁ suhr̥nnāśaṁ sutanāśaṁ ca bhārata ॥

अनुतर्षुलमेवैतद्दुःखं भवति भारत । साधुः परमदुःखानां दुःखभैषज्यमाचरेत् ॥

anutarṣulam evaitad duḥkhaṁ bhavati bhārata । sādhuḥ paramaduḥkhānāṁ duḥkhabhaiṣajyam ācaret ॥

न विक्रमो न चाप्यर्थो न मित्रं न सुहृज्जनः । तथोन्मोचयते दुःखाद्यथात्मा स्थिरसंयमः ॥

na vikramo na cāpy artho na mitraṁ na suhr̥jjanaḥ । tathonmocayate duḥkhād yathātmā sthirasaṁyamaḥ ॥

तस्मान्मैत्रं समास्थाय शीलमापद्य भारत । दमस्त्यागोऽप्रमादश्च ते त्रयो ब्रह्मणो हयाः ॥

tasmān maitraṁ samāsthāya śīlam āpadya bhārata । damas tyāgo ’pramādaś ca te trayo brahmaṇo hayāḥ ॥

शीलरश्मिसमायुक्ते स्थितो यो मानसे रथे । त्यक्त्वा मृत्युभयं राजन्ब्रह्मलोकं स गच्छति ॥

śīlaraśmisamāyukte sthito yo mānase rathe । tyaktvā mr̥tyubhayaṁ rājan brahmalokaṁ sa gacchati ॥