Adhyāya 6

धृतराष्ट्र उवाच । अहो खलु महद्दुःखं कृच्छ्रवासं वसत्यसौ । कथं तस्य रतिस्तत्र तुष्टिर्वा वदतां वर ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । aho khalu mahad duḥkhaṁ kr̥cchravāsaṁ vasaty asau । kathaṁ tasya ratis tatra tuṣṭir vā vadatāṁ vara ॥

स देशः क्व नु यत्रासौ वसते धर्मसंकटे । कथं वा स विमुच्येत नरस्तस्मान्महाभयात् ॥

sa deśaḥ kva nu yatrāsau vasate dharmasaṁkaṭe । kathaṁ vā sa vimucyeta naras tasmān mahābhayāt ॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व साधु चेष्टामहे तथा । कृपा मे महती जाता तस्याभ्युद्धरणेन हि ॥

etan me sarvam ācakṣva sādhu ceṣṭāmahe tathā । kr̥pā me mahatī jātā tasyābhyuddharaṇena hi ॥

विदुर उवाच । उपमानमिदं राजन्मोक्षविद्भिरुदाहृतम् । सुगतिं विन्दते येन परलोकेषु मानवः ॥

vidura uvāca । upamānam idaṁ rājan mokṣavidbhir udāhr̥tam । sugatiṁ vindate yena paralokeṣu mānavaḥ ॥

यत्तदुच्यति कान्तारं महत्संसार एव सः । वनं दुर्गं हि यत्त्वेतत्संसारगहनं हि तत् ॥

yat tad ucyati kāntāraṁ mahat saṁsāra eva saḥ । vanaṁ durgaṁ hi yat tv etat saṁsāragahanaṁ hi tat ॥

ये च ते कथिता व्याला व्याधयस्ते प्रकीर्तिताः । या सा नारी बृहत्काया अधितिष्ठति तत्र वै । तामाहुस्तु जरां प्राज्ञा वर्णरूपविनाशिनीम् ॥

ye ca te kathitā vyālā vyādhayas te prakīrtitāḥ । yā sā nārī br̥hatkāyā adhitiṣṭhati tatra vai । tām āhus tu jarāṁ prājñā varṇarūpavināśinīm ॥

यस्तत्र कूपो नृपते स तु देहः शरीरिणाम् । यस्तत्र वसतेऽधस्तान्महाहिः काल एव सः । अन्तकः सर्वभूतानां देहिनां सर्वहार्यसौ ॥

yas tatra kūpo nr̥pate sa tu dehaḥ śarīriṇām । yas tatra vasate ’dhastān mahāhiḥ kāla eva saḥ । antakaḥ sarvabhūtānāṁ dehināṁ sarvahāry asau ॥

कूपमध्ये च या जाता वल्ली यत्र स मानवः । प्रताने लम्बते सा तु जीविताशा शरीरिणाम् ॥

kūpamadhye ca yā jātā vallī yatra sa mānavaḥ । pratāne lambate sā tu jīvitāśā śarīriṇām ॥

स यस्तु कूपवीनाहे तं वृक्षं परिसर्पति । षड्वक्त्रः कुञ्जरो राजन्स तु संवत्सरः स्मृतः । मुखानि ऋतवो मासाः पादा द्वादश कीर्तिताः ॥

sa yas tu kūpavīnāhe taṁ vr̥kṣaṁ parisarpati । ṣaḍvaktraḥ kuñjaro rājan sa tu saṁvatsaraḥ smr̥taḥ । mukhāni r̥tavo māsāḥ pādā dvādaśa kīrtitāḥ ॥

ये तु वृक्षं निकृन्तन्ति मूषकाः सततोत्थिताः । रात्र्यहानि तु तान्याहुर्भूतानां परिचिन्तकाः । ये ते मधुकरास्तत्र कामास्ते परिकीर्तिताः ॥

ye tu vr̥kṣaṁ nikr̥ntanti mūṣakāḥ satatotthitāḥ । rātryahāni tu tāny āhur bhūtānāṁ paricintakāḥ । ye te madhukarās tatra kāmās te parikīrtitāḥ ॥

यास्तु ता बहुशो धाराः स्रवन्ति मधुनिस्रवम् । तांस्तु कामरसान्विद्याद्यत्र मज्जन्ति मानवाः ॥

yās tu tā bahuśo dhārāḥ sravanti madhunisravam । tāṁs tu kāmarasān vidyād yatra majjanti mānavāḥ ॥

एवं संसारचक्रस्य परिवृत्तिं स्म ये विदुः । ते वै संसारचक्रस्य पाशांश्छिन्दन्ति वै बुधाः ॥

evaṁ saṁsāracakrasya parivr̥ttiṁ sma ye viduḥ । te vai saṁsāracakrasya pāśāṁś chindanti vai budhāḥ ॥