Adhyāya 5

धृतराष्ट्र उवाच । यदिदं धर्मगहनं बुद्ध्या समनुगम्यते । एतद्विस्तरशः सर्वं बुद्धिमार्गं प्रशंस मे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । yad idaṁ dharmagahanaṁ buddhyā samanugamyate । etad vistaraśaḥ sarvaṁ buddhimārgaṁ praśaṁsa me ॥

विदुर उवाच । अत्र ते वर्तयिष्यामि नमस्कृत्वा स्वयंभुवे । यथा संसारगहनं वदन्ति परमर्षयः ॥

vidura uvāca । atra te vartayiṣyāmi namaskr̥tvā svayaṁbhuve । yathā saṁsāragahanaṁ vadanti paramarṣayaḥ ॥

कश्चिन्महति संसारे वर्तमानो द्विजः किल । वनं दुर्गमनुप्राप्तो महत्क्रव्यादसंकुलम् ॥

kaś cin mahati saṁsāre vartamāno dvijaḥ kila । vanaṁ durgam anuprāpto mahat kravyādasaṁkulam ॥

सिंहव्याघ्रगजाकारैरतिघोरैर्महाशनैः । समन्तात्संपरिक्षिप्तं मृत्योरपि भयप्रदम् ॥

siṁhavyāghragajākārair atighorair mahāśanaiḥ । samantāt saṁparikṣiptaṁ mr̥tyor api bhayapradam ॥

तदस्य दृष्ट्वा हृदयमुद्वेगमगमत्परम् । अभ्युच्छ्रयश्च रोम्णां वै विक्रियाश्च परंतप ॥

tad asya dr̥ṣṭvā hr̥dayam udvegam agamat param । abhyucchrayaś ca romṇāṁ vai vikriyāś ca paraṁtapa ॥

स तद्वनं व्यनुसरन्विप्रधावनितस्ततः । वीक्षमाणो दिशः सर्वाः शरणं क्व भवेदिति ॥

sa tad vanaṁ vyanusaran vipradhāvan itas tataḥ । vīkṣamāṇo diśaḥ sarvāḥ śaraṇaṁ kva bhaved iti ॥

स तेषां छिद्रमन्विच्छन्प्रद्रुतो भयपीडितः । न च निर्याति वै दूरं न च तैर्विप्रयुज्यते ॥

sa teṣāṁ chidram anvicchan pradruto bhayapīḍitaḥ । na ca niryāti vai dūraṁ na ca tair viprayujyate ॥

अथापश्यद्वनं घोरं समन्ताद्वागुरावृतम् । बाहुभ्यां संपरिष्वक्तं स्त्रिया परमघोरया ॥

athāpaśyad vanaṁ ghoraṁ samantād vāgurāvr̥tam । bāhubhyāṁ saṁpariṣvaktaṁ striyā paramaghorayā ॥

पञ्चशीर्षधरैर्नागैः शैलैरिव समुन्नतैः । नभःस्पृशैर्महावृक्षैः परिक्षिप्तं महावनम् ॥

pañcaśīrṣadharair nāgaiḥ śailair iva samunnataiḥ । nabhaḥspr̥śair mahāvr̥kṣaiḥ parikṣiptaṁ mahāvanam ॥

वनमध्ये च तत्राभूदुदपानः समावृतः । वल्लीभिस्तृणछन्नाभिर्गूढाभिरभिसंवृतः ॥

vanamadhye ca tatrābhūd udapānaḥ samāvr̥taḥ । vallībhis tr̥ṇachannābhir gūḍhābhir abhisaṁvr̥taḥ ॥

पपात स द्विजस्तत्र निगूढे सलिलाशये । विलग्नश्चाभवत्तस्मिँल्लतासंतानसंकटे ॥

papāta sa dvijas tatra nigūḍhe salilāśaye । vilagnaś cābhavat tasmim̐l latāsaṁtānasaṁkaṭe ॥

पनसस्य यथा जातं वृन्तबद्धं महाफलम् । स तथा लम्बते तत्र ऊर्ध्वपादो ह्यधःशिराः ॥

panasasya yathā jātaṁ vr̥ntabaddhaṁ mahāphalam । sa tathā lambate tatra ūrdhvapādo hy adhaḥśirāḥ ॥

अथ तत्रापि चान्योऽस्य भूयो जात उपद्रवः । कूपवीनाहवेलायामपश्यत महागजम् ॥

atha tatrāpi cānyo ’sya bhūyo jāta upadravaḥ । kūpavīnāhavelāyām apaśyata mahāgajam ॥

षड्वक्त्रं कृष्णशबलं द्विषट्कपदचारिणम् । क्रमेण परिसर्पन्तं वल्लीवृक्षसमावृतम् ॥

ṣaḍvaktraṁ kr̥ṣṇaśabalaṁ dviṣaṭkapadacāriṇam । krameṇa parisarpantaṁ vallīvr̥kṣasamāvr̥tam ॥

तस्य चापि प्रशाखासु वृक्षशाखावलम्बिनः । नानारूपा मधुकरा घोररूपा भयावहाः । आसते मधु संभृत्य पूर्वमेव निकेतजाः ॥

tasya cāpi praśākhāsu vr̥kṣaśākhāvalambinaḥ । nānārūpā madhukarā ghorarūpā bhayāvahāḥ । āsate madhu saṁbhr̥tya pūrvam eva niketajāḥ ॥

भूयो भूयः समीहन्ते मधूनि भरतर्षभ । स्वादनीयानि भूतानां न यैर्बालोऽपि तृप्यते ॥

bhūyo bhūyaḥ samīhante madhūni bharatarṣabha । svādanīyāni bhūtānāṁ na yair bālo ’pi tr̥pyate ॥

तेषां मधूनां बहुधा धारा प्रस्रवते सदा । तां लम्बमानः स पुमान्धारां पिबति सर्वदा । न चास्य तृष्णा विरता पिबमानस्य संकटे ॥

teṣāṁ madhūnāṁ bahudhā dhārā prasravate sadā । tāṁ lambamānaḥ sa pumān dhārāṁ pibati sarvadā । na cāsya tr̥ṣṇā viratā pibamānasya saṁkaṭe ॥

अभीप्सति च तां नित्यमतृप्तः स पुनः पुनः । न चास्य जीविते राजन्निर्वेदः समजायत ॥

abhīpsati ca tāṁ nityam atr̥ptaḥ sa punaḥ punaḥ । na cāsya jīvite rājan nirvedaḥ samajāyata ॥

तत्रैव च मनुष्यस्य जीविताशा प्रतिष्ठिता । कृष्णाः श्वेताश्च तं वृक्षं कुट्टयन्ति स्म मूषकाः ॥

tatraiva ca manuṣyasya jīvitāśā pratiṣṭhitā । kr̥ṣṇāḥ śvetāś ca taṁ vr̥kṣaṁ kuṭṭayanti sma mūṣakāḥ ॥

व्यालैश्च वनदुर्गान्ते स्त्रिया च परमोग्रया । कूपाधस्ताच्च नागेन वीनाहे कुञ्जरेण च ॥

vyālaiś ca vanadurgānte striyā ca paramograyā । kūpādhastāc ca nāgena vīnāhe kuñjareṇa ca ॥

वृक्षप्रपाताच्च भयं मूषकेभ्यश्च पञ्चमम् । मधुलोभान्मधुकरैः षष्ठमाहुर्महद्भयम् ॥

vr̥kṣaprapātāc ca bhayaṁ mūṣakebhyaś ca pañcamam । madhulobhān madhukaraiḥ ṣaṣṭham āhur mahad bhayam ॥

एवं स वसते तत्र क्षिप्तः संसारसागरे । न चैव जीविताशायां निर्वेदमुपगच्छति ॥

evaṁ sa vasate tatra kṣiptaḥ saṁsārasāgare । na caiva jīvitāśāyāṁ nirvedam upagacchati ॥