Adhyāya 3

धृतराष्ट्र उवाच । सुभाषितैर्महाप्राज्ञ शोकोऽयं विगतो मम । भुय एव तु वाक्यानि श्रोतुमिच्छामि तत्त्वतः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । subhāṣitair mahāprājña śoko ’yaṁ vigato mama । bhuya eva tu vākyāni śrotum icchāmi tattvataḥ ॥

अनिष्टानां च संसर्गादिष्टानां च विवर्जनात् । कथं हि मानसैर्दुःखैः प्रमुच्यन्तेऽत्र पण्डिताः ॥

aniṣṭānāṁ ca saṁsargād iṣṭānāṁ ca vivarjanāt । kathaṁ hi mānasair duḥkhaiḥ pramucyante ’tra paṇḍitāḥ ॥

विदुर उवाच । यतो यतो मनो दुःखात्सुखाद्वापि प्रमुच्यते । ततस्ततः शमं लब्ध्वा सुगतिं विन्दते बुधः ॥

vidura uvāca । yato yato mano duḥkhāt sukhād vāpi pramucyate । tatas tataḥ śamaṁ labdhvā sugatiṁ vindate budhaḥ ॥

अशाश्वतमिदं सर्वं चिन्त्यमानं नरर्षभ । कदलीसंनिभो लोकः सारो ह्यस्य न विद्यते ॥

aśāśvatam idaṁ sarvaṁ cintyamānaṁ nararṣabha । kadalīsaṁnibho lokaḥ sāro hy asya na vidyate ॥

गृहाण्येव हि मर्त्यानामाहुर्देहानि पण्डिताः । कालेन विनियुज्यन्ते सत्त्वमेकं तु शोभनम् ॥

gr̥hāṇy eva hi martyānām āhur dehāni paṇḍitāḥ । kālena viniyujyante sattvam ekaṁ tu śobhanam ॥

यथा जीर्णमजीर्णं वा वस्त्रं त्यक्त्वा तु वै नरः । अन्यद्रोचयते वस्त्रमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥

yathā jīrṇam ajīrṇaṁ vā vastraṁ tyaktvā tu vai naraḥ । anyad rocayate vastram evaṁ dehāḥ śarīriṇām ॥

वैचित्रवीर्य वासं हि दुःखं वा यदि वा सुखम् । प्राप्नुवन्तीह भूतानि स्वकृतेनैव कर्मणा ॥

vaicitravīrya vāsaṁ hi duḥkhaṁ vā yadi vā sukham । prāpnuvantīha bhūtāni svakr̥tenaiva karmaṇā ॥

कर्मणा प्राप्यते स्वर्गं सुखं दुःखं च भारत । ततो वहति तं भारमवशः स्ववशोऽपि वा ॥

karmaṇā prāpyate svargaṁ sukhaṁ duḥkhaṁ ca bhārata । tato vahati taṁ bhāram avaśaḥ svavaśo ’pi vā ॥

यथा च मृन्मयं भाण्डं चक्रारूढं विपद्यते । किंचित्प्रक्रियमाणं वा कृतमात्रमथापि वा ॥

yathā ca mr̥nmayaṁ bhāṇḍaṁ cakrārūḍhaṁ vipadyate । kiṁ cit prakriyamāṇaṁ vā kr̥tamātram athāpi vā ॥

छिन्नं वाप्यवरोप्यन्तमवतीर्णमथापि वा । आर्द्रं वाप्यथ वा शुष्कं पच्यमानमथापि वा ॥

chinnaṁ vāpy avaropyantam avatīrṇam athāpi vā । ārdraṁ vāpy atha vā śuṣkaṁ pacyamānam athāpi vā ॥

अवतार्यमाणमापाकादुद्धृतं वापि भारत । अथ वा परिभुज्यन्तमेवं देहाः शरीरिणाम् ॥

avatāryamāṇam āpākād uddhr̥taṁ vāpi bhārata । atha vā paribhujyantam evaṁ dehāḥ śarīriṇām ॥

गर्भस्थो वा प्रसूतो वाप्यथ वा दिवसान्तरः । अर्धमासगतो वापि मासमात्रगतोऽपि वा ॥

garbhastho vā prasūto vāpy atha vā divasāntaraḥ । ardhamāsagato vāpi māsamātragato ’pi vā ॥

संवत्सरगतो वापि द्विसंवत्सर एव वा । यौवनस्थोऽपि मध्यस्थो वृद्धो वापि विपद्यते ॥

saṁvatsaragato vāpi dvisaṁvatsara eva vā । yauvanastho ’pi madhyastho vr̥ddho vāpi vipadyate ॥

प्राक्कर्मभिस्तु भूतानि भवन्ति न भवन्ति च । एवं सांसिद्धिके लोके किमर्थमनुतप्यसे ॥

prākkarmabhis tu bhūtāni bhavanti na bhavanti ca । evaṁ sāṁsiddhike loke kimartham anutapyase ॥

यथा च सलिले राजन्क्रीडार्थमनुसंचरन् । उन्मज्जेच्च निमज्जेच्च किंचित्सत्त्वं नराधिप ॥

yathā ca salile rājan krīḍārtham anusaṁcaran । unmajjec ca nimajjec ca kiṁ cit sattvaṁ narādhipa ॥

एवं संसारगहनादुन्मज्जननिमज्जनात् । कर्मभोगेन बध्यन्तः क्लिश्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥

evaṁ saṁsāragahanād unmajjananimajjanāt । karmabhogena badhyantaḥ kliśyante ye ’lpabuddhayaḥ ॥

ये तु प्राज्ञाः स्थिताः सत्ये संसारान्तगवेषिणः । समागमज्ञा भूतानां ते यान्ति परमां गतिम् ॥

ye tu prājñāḥ sthitāḥ satye saṁsārāntagaveṣiṇaḥ । samāgamajñā bhūtānāṁ te yānti paramāṁ gatim ॥