Adhyāya 2

वैशंपायन उवाच । ततोऽमृतसमैर्वाक्यैर्ह्लादयन्पुरुषर्षभम् । वैचित्रवीर्यं विदुरो यदुवाच निबोध तत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato ’mr̥tasamair vākyair hlādayan puruṣarṣabham । vaicitravīryaṁ viduro yad uvāca nibodha tat ॥

विदुर उवाच । उत्तिष्ठ राजन्किं शेषे धारयात्मानमात्मना । स्थिरजङ्गममर्त्यानां सर्वेषामेष निर्णयः ॥

vidura uvāca । uttiṣṭha rājan kiṁ śeṣe dhārayātmānam ātmanā । sthirajaṅgamamartyānāṁ sarveṣām eṣa nirṇayaḥ ॥

सर्वे क्षयान्ता निचयाः पतनान्ताः समुच्छ्रयाः । संयोगा विप्रयोगान्ता मरणान्तं हि जीवितम् ॥

sarve kṣayāntā nicayāḥ patanāntāḥ samucchrayāḥ । saṁyogā viprayogāntā maraṇāntaṁ hi jīvitam ॥

यदा शूरं च भीरुं च यमः कर्षति भारत । तत्किं न योत्स्यन्ति हि ते क्षत्रियाः क्षत्रियर्षभ ॥

yadā śūraṁ ca bhīruṁ ca yamaḥ karṣati bhārata । tat kiṁ na yotsyanti hi te kṣatriyāḥ kṣatriyarṣabha ॥

अयुध्यमानो म्रियते युध्यमानश्च जीवति । कालं प्राप्य महाराज न कश्चिदतिवर्तते ॥

ayudhyamāno mriyate yudhyamānaś ca jīvati । kālaṁ prāpya mahārāja na kaś cid ativartate ॥

न चाप्येतान्हतान्युद्धे राजञ्शोचितुमर्हसि । प्रमाणं यदि शास्त्राणि गतास्ते परमां गतिम् ॥

na cāpy etān hatān yuddhe rājañ śocitum arhasi । pramāṇaṁ yadi śāstrāṇi gatās te paramāṁ gatim ॥

सर्वे स्वाध्यायवन्तो हि सर्वे च चरितव्रताः । सर्वे चाभिमुखाः क्षीणास्तत्र का परिदेवना ॥

sarve svādhyāyavanto hi sarve ca caritavratāḥ । sarve cābhimukhāḥ kṣīṇās tatra kā paridevanā ॥

अदर्शनादापतिताः पुनश्चादर्शनं गताः । न ते तव न तेषां त्वं तत्र का परिदेवना ॥

adarśanād āpatitāḥ punaś cādarśanaṁ gatāḥ । na te tava na teṣāṁ tvaṁ tatra kā paridevanā ॥

हतोऽपि लभते स्वर्गं हत्वा च लभते यशः । उभयं नो बहुगुणं नास्ति निष्फलता रणे ॥

hato ’pi labhate svargaṁ hatvā ca labhate yaśaḥ । ubhayaṁ no bahuguṇaṁ nāsti niṣphalatā raṇe ॥

तेषां कामदुघाँल्लोकानिन्द्रः संकल्पयिष्यति । इन्द्रस्यातिथयो ह्येते भवन्ति पुरुषर्षभ ॥

teṣāṁ kāmadughām̐l lokān indraḥ saṁkalpayiṣyati । indrasyātithayo hy ete bhavanti puruṣarṣabha ॥

न यज्ञैर्दक्षिणावद्भिर्न तपोभिर्न विद्यया । स्वर्गं यान्ति तथा मर्त्या यथा शूरा रणे हताः ॥

na yajñair dakṣiṇāvadbhir na tapobhir na vidyayā । svargaṁ yānti tathā martyā yathā śūrā raṇe hatāḥ ॥

मातापितृसहस्राणि पुत्रदारशतानि च । संसारेष्वनुभूतानि कस्य ते कस्य वा वयम् ॥

mātāpitr̥sahasrāṇi putradāraśatāni ca । saṁsāreṣv anubhūtāni kasya te kasya vā vayam ॥

शोकस्थानसहस्राणि भयस्थानशतानि च । दिवसे दिवसे मूढमाविशन्ति न पण्डितम् ॥

śokasthānasahasrāṇi bhayasthānaśatāni ca । divase divase mūḍham āviśanti na paṇḍitam ॥

न कालस्य प्रियः कश्चिन्न द्वेष्यः कुरुसत्तम । न मध्यस्थः क्वचित्कालः सर्वं कालः प्रकर्षति ॥

na kālasya priyaḥ kaś cin na dveṣyaḥ kurusattama । na madhyasthaḥ kva cit kālaḥ sarvaṁ kālaḥ prakarṣati ॥

अनित्यं जीवितं रूपं यौवनं द्रव्यसंचयः । आरोग्यं प्रियसंवासो गृध्येदेषु न पण्डितः ॥

anityaṁ jīvitaṁ rūpaṁ yauvanaṁ dravyasaṁcayaḥ । ārogyaṁ priyasaṁvāso gr̥dhyed eṣu na paṇḍitaḥ ॥

न जानपदिकं दुःखमेकः शोचितुमर्हसि । अप्यभावेन युज्येत तच्चास्य न निवर्तते ॥

na jānapadikaṁ duḥkham ekaḥ śocitum arhasi । apy abhāvena yujyeta tac cāsya na nivartate ॥

अशोचन्प्रतिकुर्वीत यदि पश्येत्पराक्रमम् । भैषज्यमेतद्दुःखस्य यदेतन्नानुचिन्तयेत् । चिन्त्यमानं हि न व्येति भूयश्चापि विवर्धते ॥

aśocan pratikurvīta yadi paśyet parākramam । bhaiṣajyam etad duḥkhasya yad etan nānucintayet । cintyamānaṁ hi na vyeti bhūyaś cāpi vivardhate ॥

अनिष्टसंप्रयोगाच्च विप्रयोगात्प्रियस्य च । मनुष्या मानसैर्दुःखैर्युज्यन्ते येऽल्पबुद्धयः ॥

aniṣṭasaṁprayogāc ca viprayogāt priyasya ca । manuṣyā mānasair duḥkhair yujyante ye ’lpabuddhayaḥ ॥

नार्थो न धर्मो न सुखं यदेतदनुशोचसि । न च नापैति कार्यार्थात्त्रिवर्गाच्चैव भ्रश्यते ॥

nārtho na dharmo na sukhaṁ yad etad anuśocasi । na ca nāpaiti kāryārthāt trivargāc caiva bhraśyate ॥

अन्यामन्यां धनावस्थां प्राप्य वैशेषिकीं नराः । असंतुष्टाः प्रमुह्यन्ति संतोषं यान्ति पण्डिताः ॥

anyām anyāṁ dhanāvasthāṁ prāpya vaiśeṣikīṁ narāḥ । asaṁtuṣṭāḥ pramuhyanti saṁtoṣaṁ yānti paṇḍitāḥ ॥

प्रज्ञया मानसं दुःखं हन्याच्छारीरमौषधैः । एतज्ज्ञानस्य सामर्थ्यं न बालैः समतामियात् ॥

prajñayā mānasaṁ duḥkhaṁ hanyāc chārīram auṣadhaiḥ । etaj jñānasya sāmarthyaṁ na bālaiḥ samatām iyāt ॥

शयानं चानुशयति तिष्ठन्तं चानुतिष्ठति । अनुधावति धावन्तं कर्म पूर्वकृतं नरम् ॥

śayānaṁ cānuśayati tiṣṭhantaṁ cānutiṣṭhati । anudhāvati dhāvantaṁ karma pūrvakr̥taṁ naram ॥

यस्यां यस्यामवस्थायां यत्करोति शुभाशुभम् । तस्यां तस्यामवस्थायां तत्तत्फलमुपाश्नुते ॥

yasyāṁ yasyām avasthāyāṁ yat karoti śubhāśubham । tasyāṁ tasyām avasthāyāṁ tat tat phalam upāśnute ॥