Adhyāya 14

वैशंपायन उवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्या भीमसेनोऽथ भीतवत् । गान्धारीं प्रत्युवाचेदं वचः सानुनयं तदा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tac chrutvā vacanaṁ tasyā bhīmaseno ’tha bhītavat । gāndhārīṁ pratyuvācedaṁ vacaḥ sānunayaṁ tadā ॥

अधर्मो यदि वा धर्मस्त्रासात्तत्र मया कृतः । आत्मानं त्रातुकामेन तन्मे त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

adharmo yadi vā dharmas trāsāt tatra mayā kr̥taḥ । ātmānaṁ trātukāmena tan me tvaṁ kṣantum arhasi ॥

न हि युद्धेन पुत्रस्ते धर्मेण स महाबलः । शक्यः केनचिदुद्यन्तुमतो विषममाचरम् ॥

na hi yuddhena putras te dharmeṇa sa mahābalaḥ । śakyaḥ kena cid udyantum ato viṣamam ācaram ॥

सैन्यस्यैकोऽवशिष्टोऽयं गदायुद्धे च वीर्यवान् । मां हत्वा न हरेद्राज्यमिति चैतत्कृतं मया ॥

sainyasyaiko ’vaśiṣṭo ’yaṁ gadāyuddhe ca vīryavān । māṁ hatvā na hared rājyam iti caitat kr̥taṁ mayā ॥

राजपुत्रीं च पाञ्चालीमेकवस्त्रां रजस्वलाम् । भवत्या विदितं सर्वमुक्तवान्यत्सुतस्तव ॥

rājaputrīṁ ca pāñcālīm ekavastrāṁ rajasvalām । bhavatyā viditaṁ sarvam uktavān yat sutas tava ॥

सुयोधनमसंगृह्य न शक्या भूः ससागरा । केवला भोक्तुमस्माभिरतश्चैतत्कृतं मया ॥

suyodhanam asaṁgr̥hya na śakyā bhūḥ sasāgarā । kevalā bhoktum asmābhir ataś caitat kr̥taṁ mayā ॥

तच्चाप्यप्रियमस्माकं पुत्रस्ते समुपाचरत् । द्रौपद्या यत्सभामध्ये सव्यमूरुमदर्शयत् ॥

tac cāpy apriyam asmākaṁ putras te samupācarat । draupadyā yat sabhāmadhye savyam ūrum adarśayat ॥

तत्रैव वध्यः सोऽस्माकं दुराचारोऽम्ब ते सुतः । धर्मराजाज्ञया चैव स्थिताः स्म समये तदा ॥

tatraiva vadhyaḥ so ’smākaṁ durācāro ’mba te sutaḥ । dharmarājājñayā caiva sthitāḥ sma samaye tadā ॥

वैरमुद्धुक्षितं राज्ञि पुत्रेण तव तन्महत् । क्लेशिताश्च वने नित्यं तत एतत्कृतं मया ॥

vairam uddhukṣitaṁ rājñi putreṇa tava tan mahat । kleśitāś ca vane nityaṁ tata etat kr̥taṁ mayā ॥

वैरस्यास्य गतः पारं हत्वा दुर्योधनं रणे । राज्यं युधिष्ठिरः प्राप्तो वयं च गतमन्यवः ॥

vairasyāsya gataḥ pāraṁ hatvā duryodhanaṁ raṇe । rājyaṁ yudhiṣṭhiraḥ prāpto vayaṁ ca gatamanyavaḥ ॥

गान्धार्युवाच । न तस्यैष वधस्तात यत्प्रशंससि मे सुतम् । कृतवांश्चापि तत्सर्वं यदिदं भाषसे मयि ॥

gāndhāry uvāca । na tasyaiṣa vadhas tāta yat praśaṁsasi me sutam । kr̥tavāṁś cāpi tat sarvaṁ yad idaṁ bhāṣase mayi ॥

हताश्वे नकुले यत्तद्वृषसेनेन भारत । अपिबः शोणितं संख्ये दुःशासनशरीरजम् ॥

hatāśve nakule yat tad vr̥ṣasenena bhārata । apibaḥ śoṇitaṁ saṁkhye duḥśāsanaśarīrajam ॥

सद्भिर्विगर्हितं घोरमनार्यजनसेवितम् । क्रूरं कर्माकरोः कस्मात्तदयुक्तं वृकोदर ॥

sadbhir vigarhitaṁ ghoram anāryajanasevitam । krūraṁ karmākaroḥ kasmāt tad ayuktaṁ vr̥kodara ॥

भीमसेन उवाच । अन्यस्यापि न पातव्यं रुधिरं किं पुनः स्वकम् । यथैवात्मा तथा भ्राता विशेषो नास्ति कश्चन ॥

bhīmasena uvāca । anyasyāpi na pātavyaṁ rudhiraṁ kiṁ punaḥ svakam । yathaivātmā tathā bhrātā viśeṣo nāsti kaś cana ॥

रुधिरं न व्यतिक्रामद्दन्तोष्ठं मेऽम्ब मा शुचः । वैवस्वतस्तु तद्वेद हस्तौ मे रुधिरोक्षितौ ॥

rudhiraṁ na vyatikrāmad dantoṣṭhaṁ me ’mba mā śucaḥ । vaivasvatas tu tad veda hastau me rudhirokṣitau ॥

हताश्वं नकुलं दृष्ट्वा वृषसेनेन संयुगे । भ्रातॄणां संप्रहृष्टानां त्रासः संजनितो मया ॥

hatāśvaṁ nakulaṁ dr̥ṣṭvā vr̥ṣasenena saṁyuge । bhrātr̥̄ṇāṁ saṁprahr̥ṣṭānāṁ trāsaḥ saṁjanito mayā ॥

केशपक्षपरामर्शे द्रौपद्या द्यूतकारिते । क्रोधाद्यदब्रुवं चाहं तच्च मे हृदि वर्तते ॥

keśapakṣaparāmarśe draupadyā dyūtakārite । krodhād yad abruvaṁ cāhaṁ tac ca me hr̥di vartate ॥

क्षत्रधर्माच्च्युतो राज्ञि भवेयं शाश्वतीः समाः । प्रतिज्ञां तामनिस्तीर्य ततस्तत्कृतवानहम् ॥

kṣatradharmāc cyuto rājñi bhaveyaṁ śāśvatīḥ samāḥ । pratijñāṁ tām anistīrya tatas tat kr̥tavān aham ॥

न मामर्हसि गान्धारि दोषेण परिशङ्कितुम् । अनिगृह्य पुरा पुत्रानस्मास्वनपकारिषु ॥

na mām arhasi gāndhāri doṣeṇa pariśaṅkitum । anigr̥hya purā putrān asmāsv anapakāriṣu ॥

गान्धार्युवाच । वृद्धस्यास्य शतं पुत्रान्निघ्नंस्त्वमपराजितः । कस्मान्न शेषयः कंचिद्येनाल्पमपराधितम् ॥

gāndhāry uvāca । vr̥ddhasyāsya śataṁ putrān nighnaṁs tvam aparājitaḥ । kasmān na śeṣayaḥ kaṁ cid yenālpam aparādhitam ॥

संतानमावयोस्तात वृद्धयोर्हृतराज्ययोः । कथमन्धद्वयस्यास्य यष्टिरेका न वर्जिता ॥

saṁtānam āvayos tāta vr̥ddhayor hr̥tarājyayoḥ । katham andhadvayasyāsya yaṣṭir ekā na varjitā ॥

शेषे ह्यवस्थिते तात पुत्राणामन्तके त्वयि । न मे दुःखं भवेदेतद्यदि त्वं धर्ममाचरः ॥

śeṣe hy avasthite tāta putrāṇām antake tvayi । na me duḥkhaṁ bhaved etad yadi tvaṁ dharmam ācaraḥ ॥