Adhyāya 15

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा तु गान्धारी युधिष्ठिरमपृच्छत । क्व स राजेति सक्रोधा पुत्रपौत्रवधार्दिता ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā tu gāndhārī yudhiṣṭhiram apr̥cchata । kva sa rājeti sakrodhā putrapautravadhārditā ॥

तामभ्यगच्छद्राजेन्द्रो वेपमानः कृताञ्जलिः । युधिष्ठिर इदं चैनां मधुरं वाक्यमब्रवीत् ॥

tām abhyagacchad rājendro vepamānaḥ kr̥tāñjaliḥ । yudhiṣṭhira idaṁ caināṁ madhuraṁ vākyam abravīt ॥

पुत्रहन्ता नृशंसोऽहं तव देवि युधिष्ठिरः । शापार्हः पृथिवीनाशे हेतुभूतः शपस्व माम् ॥

putrahantā nr̥śaṁso ’haṁ tava devi yudhiṣṭhiraḥ । śāpārhaḥ pr̥thivīnāśe hetubhūtaḥ śapasva mām ॥

न हि मे जीवितेनार्थो न राज्येन धनेन वा । तादृशान्सुहृदो हत्वा मूढस्यास्य सुहृद्द्रुहः ॥

na hi me jīvitenārtho na rājyena dhanena vā । tādr̥śān suhr̥do hatvā mūḍhasyāsya suhr̥ddruhaḥ ॥

तमेवंवादिनं भीतं संनिकर्षगतं तदा । नोवाच किंचिद्गान्धारी निःश्वासपरमा भृशम् ॥

tam evaṁvādinaṁ bhītaṁ saṁnikarṣagataṁ tadā । novāca kiṁ cid gāndhārī niḥśvāsaparamā bhr̥śam ॥

तस्यावनतदेहस्य पादयोर्निपतिष्यतः । युधिष्ठिरस्य नृपतेर्धर्मज्ञा धर्मदर्शिनी । अङ्गुल्यग्राणि ददृशे देवी पट्टान्तरेण सा ॥

tasyāvanatadehasya pādayor nipatiṣyataḥ । yudhiṣṭhirasya nr̥pater dharmajñā dharmadarśinī । aṅgulyagrāṇi dadr̥śe devī paṭṭāntareṇa sā ॥

ततः स कुनखीभूतो दर्शनीयनखो नृपः । तं दृष्ट्वा चार्जुनोऽगच्छद्वासुदेवस्य पृष्ठतः ॥

tataḥ sa kunakhībhūto darśanīyanakho nr̥paḥ । taṁ dr̥ṣṭvā cārjuno ’gacchad vāsudevasya pr̥ṣṭhataḥ ॥

एवं संचेष्टमानांस्तानितश्चेतश्च भारत । गान्धारी विगतक्रोधा सान्त्वयामास मातृवत् ॥

evaṁ saṁceṣṭamānāṁs tān itaś cetaś ca bhārata । gāndhārī vigatakrodhā sāntvayām āsa mātr̥vat ॥

तया ते समनुज्ञाता मातरं वीरमातरम् । अभ्यगच्छन्त सहिताः पृथां पृथुलवक्षसः ॥

tayā te samanujñātā mātaraṁ vīramātaram । abhyagacchanta sahitāḥ pr̥thāṁ pr̥thulavakṣasaḥ ॥

चिरस्य दृष्ट्वा पुत्रान्सा पुत्राधिभिरभिप्लुता । बाष्पमाहारयद्देवी वस्त्रेणावृत्य वै मुखम् ॥

cirasya dr̥ṣṭvā putrān sā putrādhibhir abhiplutā । bāṣpam āhārayad devī vastreṇāvr̥tya vai mukham ॥

ततो बाष्पं समुत्सृज्य सह पुत्रैस्तथा पृथा । अपश्यदेताञ्शस्त्रौघैर्बहुधा परिविक्षतान् ॥

tato bāṣpaṁ samutsr̥jya saha putrais tathā pr̥thā । apaśyad etāñ śastraughair bahudhā parivikṣatān ॥

सा तानेकैकशः पुत्रान्संस्पृशन्ती पुनः पुनः । अन्वशोचन्त दुःखार्ता द्रौपदीं च हतात्मजाम् । रुदतीमथ पाञ्चालीं ददर्श पतितां भुवि ॥

sā tān ekaikaśaḥ putrān saṁspr̥śantī punaḥ punaḥ । anvaśocanta duḥkhārtā draupadīṁ ca hatātmajām । rudatīm atha pāñcālīṁ dadarśa patitāṁ bhuvi ॥

द्रौपद्युवाच । आर्ये पौत्राः क्व ते सर्वे सौभद्रसहिता गताः । न त्वां तेऽद्याभिगच्छन्ति चिरदृष्टां तपस्विनीम् । किं नु राज्येन वै कार्यं विहीनायाः सुतैर्मम ॥

draupady uvāca । ārye pautrāḥ kva te sarve saubhadrasahitā gatāḥ । na tvāṁ te ’dyābhigacchanti ciradr̥ṣṭāṁ tapasvinīm । kiṁ nu rājyena vai kāryaṁ vihīnāyāḥ sutair mama ॥

वैशंपायन उवाच । तां समाश्वासयामास पृथा पृथुललोचना । उत्थाप्य याज्ञसेनीं तु रुदतीं शोककर्शिताम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tāṁ samāśvāsayām āsa pr̥thā pr̥thulalocanā । utthāpya yājñasenīṁ tu rudatīṁ śokakarśitām ॥

तयैव सहिता चापि पुत्रैरनुगता पृथा । अभ्यगच्छत गान्धारीमार्तामार्ततरा स्वयम् ॥

tayaiva sahitā cāpi putrair anugatā pr̥thā । abhyagacchata gāndhārīm ārtām ārtatarā svayam ॥

तामुवाचाथ गान्धारी सह वध्वा यशस्विनीम् । मैवं पुत्रीति शोकार्ता पश्य मामपि दुःखिताम् ॥

tām uvācātha gāndhārī saha vadhvā yaśasvinīm । maivaṁ putrīti śokārtā paśya mām api duḥkhitām ॥

मन्ये लोकविनाशोऽयं कालपर्यायचोदितः । अवश्यभावी संप्राप्तः स्वभावाल्लोमहर्षणः ॥

manye lokavināśo ’yaṁ kālaparyāyacoditaḥ । avaśyabhāvī saṁprāptaḥ svabhāvāl lomaharṣaṇaḥ ॥

इदं तत्समनुप्राप्तं विदुरस्य वचो महत् । असिद्धानुनये कृष्णे यदुवाच महामतिः ॥

idaṁ tat samanuprāptaṁ vidurasya vaco mahat । asiddhānunaye kr̥ṣṇe yad uvāca mahāmatiḥ ॥

तस्मिन्नपरिहार्येऽर्थे व्यतीते च विशेषतः । मा शुचो न हि शोच्यास्ते संग्रामे निधनं गताः ॥

tasminn aparihārye ’rthe vyatīte ca viśeṣataḥ । mā śuco na hi śocyās te saṁgrāme nidhanaṁ gatāḥ ॥

यथैव त्वं तथैवाहं को वा माश्वासयिष्यति । ममैव ह्यपराधेन कुलमग्र्यं विनाशितम् ॥

yathaiva tvaṁ tathaivāhaṁ ko vā māśvāsayiṣyati । mamaiva hy aparādhena kulam agryaṁ vināśitam ॥