Adhyāya 11

वैशंपायन उवाच । हतेषु सर्वसैन्येषु धर्मराजो युधिष्ठिरः । शुश्रुवे पितरं वृद्धं निर्यातं गजसाह्वयात् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hateṣu sarvasainyeṣu dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । śuśruve pitaraṁ vr̥ddhaṁ niryātaṁ gajasāhvayāt ॥

सोऽभ्ययात्पुत्रशोकार्तः पुत्रशोकपरिप्लुतम् । शोचमानो महाराज भ्रातृभिः सहितस्तदा ॥

so ’bhyayāt putraśokārtaḥ putraśokapariplutam । śocamāno mahārāja bhrātr̥bhiḥ sahitas tadā ॥

अन्वीयमानो वीरेण दाशार्हेण महात्मना । युयुधानेन च तथा तथैव च युयुत्सुना ॥

anvīyamāno vīreṇa dāśārheṇa mahātmanā । yuyudhānena ca tathā tathaiva ca yuyutsunā ॥

तमन्वगात्सुदुःखार्ता द्रौपदी शोककर्शिता । सह पाञ्चालयोषिद्भिर्यास्तत्रासन्समागताः ॥

tam anvagāt suduḥkhārtā draupadī śokakarśitā । saha pāñcālayoṣidbhir yās tatrāsan samāgatāḥ ॥

स गङ्गामनु वृन्दानि स्त्रीणां भरतसत्तम । कुररीणामिवार्तानां क्रोशन्तीनां ददर्श ह ॥

sa gaṅgām anu vr̥ndāni strīṇāṁ bharatasattama । kurarīṇām ivārtānāṁ krośantīnāṁ dadarśa ha ॥

ताभिः परिवृतो राजा रुदतीभिः सहस्रशः । ऊर्ध्वबाहुभिरार्ताभिर्ब्रुवतीभिः प्रियाप्रिये ॥

tābhiḥ parivr̥to rājā rudatībhiḥ sahasraśaḥ । ūrdhvabāhubhir ārtābhir bruvatībhiḥ priyāpriye ॥

क्व नु धर्मज्ञता राज्ञः क्व नु साद्यानृशंसता । यदावधीत्पितॄन्भ्रातॄन्गुरून्पुत्रान्सखीनपि ॥

kva nu dharmajñatā rājñaḥ kva nu sādyānr̥śaṁsatā । yadāvadhīt pitr̥̄n bhrātr̥̄n gurūn putrān sakhīn api ॥

घातयित्वा कथं द्रोणं भीष्मं चापि पितामहम् । मनस्तेऽभून्महाबाहो हत्वा चापि जयद्रथम् ॥

ghātayitvā kathaṁ droṇaṁ bhīṣmaṁ cāpi pitāmaham । manas te ’bhūn mahābāho hatvā cāpi jayadratham ॥

किं नु राज्येन ते कार्यं पितॄन्भ्रातॄनपश्यतः । अभिमन्युं च दुर्धर्षं द्रौपदेयांश्च भारत ॥

kiṁ nu rājyena te kāryaṁ pitr̥̄n bhrātr̥̄n apaśyataḥ । abhimanyuṁ ca durdharṣaṁ draupadeyāṁś ca bhārata ॥

अतीत्य ता महाबाहुः क्रोशन्तीः कुररीरिव । ववन्दे पितरं ज्येष्ठं धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

atītya tā mahābāhuḥ krośantīḥ kurarīr iva । vavande pitaraṁ jyeṣṭhaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

ततोऽभिवाद्य पितरं धर्मेणामित्रकर्शनाः । न्यवेदयन्त नामानि पाण्डवास्तेऽपि सर्वशः ॥

tato ’bhivādya pitaraṁ dharmeṇāmitrakarśanāḥ । nyavedayanta nāmāni pāṇḍavās te ’pi sarvaśaḥ ॥

तमात्मजान्तकरणं पिता पुत्रवधार्दितः । अप्रीयमाणः शोकार्तः पाण्डवं परिषस्वजे ॥

tam ātmajāntakaraṇaṁ pitā putravadhārditaḥ । aprīyamāṇaḥ śokārtaḥ pāṇḍavaṁ pariṣasvaje ॥

धर्मराजं परिष्वज्य सान्त्वयित्वा च भारत । दुष्टात्मा भीममन्वैच्छद्दिधक्षुरिव पावकः ॥

dharmarājaṁ pariṣvajya sāntvayitvā ca bhārata । duṣṭātmā bhīmam anvaicchad didhakṣur iva pāvakaḥ ॥

स कोपपावकस्तस्य शोकवायुसमीरितः । भीमसेनमयं दावं दिधक्षुरिव दृश्यते ॥

sa kopapāvakas tasya śokavāyusamīritaḥ । bhīmasenamayaṁ dāvaṁ didhakṣur iva dr̥śyate ॥

तस्य संकल्पमाज्ञाय भीमं प्रत्यशुभं हरिः । भीममाक्षिप्य पाणिभ्यां प्रददौ भीममायसम् ॥

tasya saṁkalpam ājñāya bhīmaṁ praty aśubhaṁ hariḥ । bhīmam ākṣipya pāṇibhyāṁ pradadau bhīmam āyasam ॥

प्रागेव तु महाबुद्धिर्बुद्ध्वा तस्येङ्गितं हरिः । संविधानं महाप्राज्ञस्तत्र चक्रे जनार्दनः ॥

prāg eva tu mahābuddhir buddhvā tasyeṅgitaṁ hariḥ । saṁvidhānaṁ mahāprājñas tatra cakre janārdanaḥ ॥

तं तु गृह्यैव पाणिभ्यां भीमसेनमयस्मयम् । बभञ्ज बलवान्राजा मन्यमानो वृकोदरम् ॥

taṁ tu gr̥hyaiva pāṇibhyāṁ bhīmasenam ayasmayam । babhañja balavān rājā manyamāno vr̥kodaram ॥

नागायुतबलप्राणः स राजा भीममायसम् । भङ्क्त्वा विमथितोरस्कः सुस्राव रुधिरं मुखात् ॥

nāgāyutabalaprāṇaḥ sa rājā bhīmam āyasam । bhaṅktvā vimathitoraskaḥ susrāva rudhiraṁ mukhāt ॥

ततः पपात मेदिन्यां तथैव रुधिरोक्षितः । प्रपुष्पिताग्रशिखरः पारिजात इव द्रुमः ॥

tataḥ papāta medinyāṁ tathaiva rudhirokṣitaḥ । prapuṣpitāgraśikharaḥ pārijāta iva drumaḥ ॥

पर्यगृह्णत तं विद्वान्सूतो गावल्गणिस्तदा । मैवमित्यब्रवीच्चैनं शमयन्सान्त्वयन्निव ॥

paryagr̥hṇata taṁ vidvān sūto gāvalgaṇis tadā । maivam ity abravīc cainaṁ śamayan sāntvayann iva ॥

स तु कोपं समुत्सृज्य गतमन्युर्महामनाः । हा हा भीमेति चुक्रोश भूयः शोकसमन्वितः ॥

sa tu kopaṁ samutsr̥jya gatamanyur mahāmanāḥ । hā hā bhīmeti cukrośa bhūyaḥ śokasamanvitaḥ ॥

तं विदित्वा गतक्रोधं भीमसेनवधार्दितम् । वासुदेवो वरः पुंसामिदं वचनमब्रवीत् ॥

taṁ viditvā gatakrodhaṁ bhīmasenavadhārditam । vāsudevo varaḥ puṁsām idaṁ vacanam abravīt ॥

मा शुचो धृतराष्ट्र त्वं नैष भीमस्त्वया हतः । आयसी प्रतिमा ह्येषा त्वया राजन्निपातिता ॥

mā śuco dhr̥tarāṣṭra tvaṁ naiṣa bhīmas tvayā hataḥ । āyasī pratimā hy eṣā tvayā rājan nipātitā ॥

त्वां क्रोधवशमापन्नं विदित्वा भरतर्षभ । मयापकृष्टः कौन्तेयो मृत्योर्दंष्ट्रान्तरं गतः ॥

tvāṁ krodhavaśam āpannaṁ viditvā bharatarṣabha । mayāpakr̥ṣṭaḥ kaunteyo mr̥tyor daṁṣṭrāntaraṁ gataḥ ॥

न हि ते राजशार्दूल बले तुल्योऽस्ति कश्चन । कः सहेत महाबाहो बाह्वोर्निग्रहणं नरः ॥

na hi te rājaśārdūla bale tulyo ’sti kaś cana । kaḥ saheta mahābāho bāhvor nigrahaṇaṁ naraḥ ॥

यथान्तकमनुप्राप्य जीवन्कश्चिन्न मुच्यते । एवं बाह्वन्तरं प्राप्य तव जीवेन्न कश्चन ॥

yathāntakam anuprāpya jīvan kaś cin na mucyate । evaṁ bāhvantaraṁ prāpya tava jīven na kaś cana ॥

तस्मात्पुत्रेण या सा ते प्रतिमा कारितायसी । भीमस्य सेयं कौरव्य तवैवोपहृता मया ॥

tasmāt putreṇa yā sā te pratimā kāritāyasī । bhīmasya seyaṁ kauravya tavaivopahr̥tā mayā ॥

पुत्रशोकाभिसंतापाद्धर्मादपहृतं मनः । तव राजेन्द्र तेन त्वं भीमसेनं जिघांससि ॥

putraśokābhisaṁtāpād dharmād apahr̥taṁ manaḥ । tava rājendra tena tvaṁ bhīmasenaṁ jighāṁsasi ॥

न च ते तत्क्षमं राजन्हन्यास्त्वं यद्वृकोदरम् । न हि पुत्रा महाराज जीवेयुस्ते कथंचन ॥

na ca te tat kṣamaṁ rājan hanyās tvaṁ yad vr̥kodaram । na hi putrā mahārāja jīveyus te kathaṁ cana ॥

तस्माद्यत्कृतमस्माभिर्मन्यमानैः क्षमं प्रति । अनुमन्यस्व तत्सर्वं मा च शोके मनः कृथाः ॥

tasmād yat kr̥tam asmābhir manyamānaiḥ kṣamaṁ prati । anumanyasva tat sarvaṁ mā ca śoke manaḥ kr̥thāḥ ॥