Adhyāya 98

युधिष्ठिर उवाच । क्षत्रधर्मान्न पापीयान्धर्मोऽस्ति भरतर्षभ । अभियाने च युद्धे च राजा हन्ति महाजनम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kṣatradharmān na pāpīyān dharmo ’sti bharatarṣabha । abhiyāne ca yuddhe ca rājā hanti mahājanam ॥

अथ स्म कर्मणा येन लोकाञ्जयति पार्थिवः । विद्वञ्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

atha sma karmaṇā yena lokāñ jayati pārthivaḥ । vidvañ jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । निग्रहेण च पापानां साधूनां प्रग्रहेण च । यज्ञैर्दानैश्च राजानो भवन्ति शुचयोऽमलाः ॥

bhīṣma uvāca । nigraheṇa ca pāpānāṁ sādhūnāṁ pragraheṇa ca । yajñair dānaiś ca rājāno bhavanti śucayo ’malāḥ ॥

उपरुन्धन्ति राजानो भूतानि विजयार्थिनः । त एव विजयं प्राप्य वर्धयन्ति पुनः प्रजाः ॥

uparundhanti rājāno bhūtāni vijayārthinaḥ । ta eva vijayaṁ prāpya vardhayanti punaḥ prajāḥ ॥

अपविध्यन्ति पापानि दानयज्ञतपोबलैः । अनुग्रहेण भूतानां पुण्यमेषां प्रवर्धते ॥

apavidhyanti pāpāni dānayajñatapobalaiḥ । anugraheṇa bhūtānāṁ puṇyam eṣāṁ pravardhate ॥

यथैव क्षेत्रनिर्दाता निर्दन्वै क्षेत्रमेकदा । हिनस्ति कक्षं धान्यं च न च धान्यं विनश्यति ॥

yathaiva kṣetranirdātā nirdan vai kṣetram ekadā । hinasti kakṣaṁ dhānyaṁ ca na ca dhānyaṁ vinaśyati ॥

एवं शस्त्राणि मुञ्चन्तो घ्नन्ति वध्यानथैकदा । तस्यैषा निष्कृतिः कृत्स्ना भूतानां भावनं पुनः ॥

evaṁ śastrāṇi muñcanto ghnanti vadhyān athaikadā । tasyaiṣā niṣkr̥tiḥ kr̥tsnā bhūtānāṁ bhāvanaṁ punaḥ ॥

यो भूतानि धनज्यानाद्वधात्क्लेशाच्च रक्षति । दस्युभ्यः प्राणदानात्स धनदः सुखदो विराट् ॥

yo bhūtāni dhanajyānād vadhāt kleśāc ca rakṣati । dasyubhyaḥ prāṇadānāt sa dhanadaḥ sukhado virāṭ ॥

स सर्वयज्ञैरीजानो राजाथाभयदक्षिणैः । अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥

sa sarvayajñair ījāno rājāthābhayadakṣiṇaiḥ । anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām ॥

ब्राह्मणार्थे समुत्पन्ने योऽभिनिःसृत्य युध्यते । आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥

brāhmaṇārthe samutpanne yo ’bhiniḥsr̥tya yudhyate । ātmānaṁ yūpam ucchritya sa yajño ’nantadakṣiṇaḥ ॥

अभीतो विकिरञ्शत्रून्प्रतिगृह्णञ्शरांस्तथा । न तस्मात्त्रिदशाः श्रेयो भुवि पश्यन्ति किंचन ॥

abhīto vikirañ śatrūn pratigr̥hṇañ śarāṁs tathā । na tasmāt tridaśāḥ śreyo bhuvi paśyanti kiṁ cana ॥

तस्य यावन्ति शस्त्राणि त्वचं भिन्दन्ति संयुगे । तावतः सोऽश्नुते लोकान्सर्वकामदुहोऽक्षयान् ॥

tasya yāvanti śastrāṇi tvacaṁ bhindanti saṁyuge । tāvataḥ so ’śnute lokān sarvakāmaduho ’kṣayān ॥

न तस्य रुधिरं गात्रादावेधेभ्यः प्रवर्तते । स ह तेनैव रक्तेन सर्वपापैः प्रमुच्यते ॥

na tasya rudhiraṁ gātrād āvedhebhyaḥ pravartate । sa ha tenaiva raktena sarvapāpaiḥ pramucyate ॥

यानि दुःखानि सहते व्रणानामभितापने । न ततोऽस्ति तपो भूय इति धर्मविदो विदुः ॥

yāni duḥkhāni sahate vraṇānām abhitāpane । na tato ’sti tapo bhūya iti dharmavido viduḥ ॥

पृष्ठतो भीरवः संख्ये वर्तन्तेऽधमपूरुषाः । शूराच्छरणमिच्छन्तः पर्जन्यादिव जीवनम् ॥

pr̥ṣṭhato bhīravaḥ saṁkhye vartante ’dhamapūruṣāḥ । śūrāc charaṇam icchantaḥ parjanyād iva jīvanam ॥

यदि शूरस्तथा क्षेमे प्रतिरक्षेत्तथा भये । प्रतिरूपं जनाः कुर्युर्न च तद्वर्तते तथा ॥

yadi śūras tathā kṣeme pratirakṣet tathā bhaye । pratirūpaṁ janāḥ kuryur na ca tad vartate tathā ॥

यदि ते कृतमाज्ञाय नमस्कुर्युः सदैव तम् । युक्तं न्याय्यं च कुर्युस्ते न च तद्वर्तते तथा ॥

yadi te kr̥tam ājñāya namaskuryuḥ sadaiva tam । yuktaṁ nyāyyaṁ ca kuryus te na ca tad vartate tathā ॥

पुरुषाणां समानानां दृश्यते महदन्तरम् । संग्रामेऽनीकवेलायामुत्क्रुष्टेऽभिपतत्सु च ॥

puruṣāṇāṁ samānānāṁ dr̥śyate mahad antaram । saṁgrāme ’nīkavelāyām utkruṣṭe ’bhipatatsu ca ॥

पतत्यभिमुखः शूरः परान्भीरुः पलायते । आस्थायास्वर्ग्यमध्वानं सहायान्विषमे त्यजन् ॥

pataty abhimukhaḥ śūraḥ parān bhīruḥ palāyate । āsthāyāsvargyam adhvānaṁ sahāyān viṣame tyajan ॥

मा स्म तांस्तादृशांस्तात जनिष्ठाः पुरुषाधमान् । ये सहायान्रणे हित्वा स्वस्तिमन्तो गृहान्ययुः ॥

mā sma tāṁs tādr̥śāṁs tāta janiṣṭhāḥ puruṣādhamān । ye sahāyān raṇe hitvā svastimanto gr̥hān yayuḥ ॥

अस्वस्ति तेभ्यः कुर्वन्ति देवा इन्द्रपुरोगमाः । त्यागेन यः सहायानां स्वान्प्राणांस्त्रातुमिच्छति ॥

asvasti tebhyaḥ kurvanti devā indrapurogamāḥ । tyāgena yaḥ sahāyānāṁ svān prāṇāṁs trātum icchati ॥

तं हन्युः काष्ठलोष्टैर्वा दहेयुर्वा कटाग्निना । पशुवन्मारयेयुर्वा क्षत्रिया ये स्युरीदृशाः ॥

taṁ hanyuḥ kāṣṭhaloṣṭair vā daheyur vā kaṭāgninā । paśuvan mārayeyur vā kṣatriyā ye syur īdr̥śāḥ ॥

अधर्मः क्षत्रियस्यैष यच्छय्यामरणं भवेत् । विसृजञ्श्लेष्मपित्तानि कृपणं परिदेवयन् ॥

adharmaḥ kṣatriyasyaiṣa yac chayyāmaraṇaṁ bhavet । visr̥jañ śleṣmapittāni kr̥paṇaṁ paridevayan ॥

अविक्षतेन देहेन प्रलयं योऽधिगच्छति । क्षत्रियो नास्य तत्कर्म प्रशंसन्ति पुराविदः ॥

avikṣatena dehena pralayaṁ yo ’dhigacchati । kṣatriyo nāsya tat karma praśaṁsanti purāvidaḥ ॥

न गृहे मरणं तात क्षत्रियाणां प्रशस्यते । शौटीराणामशौटीरमधर्म्यं कृपणं च तत् ॥

na gr̥he maraṇaṁ tāta kṣatriyāṇāṁ praśasyate । śauṭīrāṇām aśauṭīram adharmyaṁ kr̥paṇaṁ ca tat ॥

इदं दुःखमहो कष्टं पापीय इति निष्टनन् । प्रतिध्वस्तमुखः पूतिरमात्यान्बहु शोचयन् ॥

idaṁ duḥkham aho kaṣṭaṁ pāpīya iti niṣṭanan । pratidhvastamukhaḥ pūtir amātyān bahu śocayan ॥

अरोगाणां स्पृहयते मुहुर्मृत्युमपीच्छति । वीरो दृप्तोऽभिमानी च नेदृशं मृत्युमर्हति ॥

arogāṇāṁ spr̥hayate muhur mr̥tyum apīcchati । vīro dr̥pto ’bhimānī ca nedr̥śaṁ mr̥tyum arhati ॥

रणेषु कदनं कृत्वा ज्ञातिभिः परिवारितः । तीक्ष्णैः शस्त्रैः सुविक्लिष्टः क्षत्रियो मृत्युमर्हति ॥

raṇeṣu kadanaṁ kr̥tvā jñātibhiḥ parivāritaḥ । tīkṣṇaiḥ śastraiḥ suvikliṣṭaḥ kṣatriyo mr̥tyum arhati ॥

शूरो हि सत्यमन्युभ्यामाविष्टो युध्यते भृशम् । कृत्यमानानि गात्राणि परैर्नैवावबुध्यते ॥

śūro hi satyamanyubhyām āviṣṭo yudhyate bhr̥śam । kr̥tyamānāni gātrāṇi parair naivāvabudhyate ॥

स संख्ये निधनं प्राप्य प्रशस्तं लोकपूजितम् । स्वधर्मं विपुलं प्राप्य शक्रस्यैति सलोकताम् ॥

sa saṁkhye nidhanaṁ prāpya praśastaṁ lokapūjitam । svadharmaṁ vipulaṁ prāpya śakrasyaiti salokatām ॥

सर्वो योधः परं त्यक्तुमाविष्टस्त्यक्तजीवितः । प्राप्नोतीन्द्रस्य सालोक्यं शूरः पृष्ठमदर्शयन् ॥

sarvo yodhaḥ paraṁ tyaktum āviṣṭas tyaktajīvitaḥ । prāpnotīndrasya sālokyaṁ śūraḥ pr̥ṣṭham adarśayan ॥