Adhyāya 99

युधिष्ठिर उवाच । के लोका युध्यमानानां शूराणामनिवर्तिनाम् । भवन्ति निधनं प्राप्य तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke lokā yudhyamānānāṁ śūrāṇām anivartinām । bhavanti nidhanaṁ prāpya tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । अम्बरीषस्य संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । ambarīṣasya saṁvādam indrasya ca yudhiṣṭhira ॥

अम्बरीषो हि नाभागः स्वर्गं गत्वा सुदुर्लभम् । ददर्श सुरलोकस्थं शक्रेण सचिवं सह ॥

ambarīṣo hi nābhāgaḥ svargaṁ gatvā sudurlabham । dadarśa suralokasthaṁ śakreṇa sacivaṁ saha ॥

सर्वतेजोमयं दिव्यं विमानवरमास्थितम् । उपर्युपरि गच्छन्तं स्वं वै सेनापतिं प्रभुम् ॥

sarvatejomayaṁ divyaṁ vimānavaram āsthitam । upary upari gacchantaṁ svaṁ vai senāpatiṁ prabhum ॥

स दृष्ट्वोपरि गच्छन्तं सेनापतिमुदारधीः । ऋद्धिं दृष्ट्वा सुदेवस्य विस्मितः प्राह वासवम् ॥

sa dr̥ṣṭvopari gacchantaṁ senāpatim udāradhīḥ । r̥ddhiṁ dr̥ṣṭvā sudevasya vismitaḥ prāha vāsavam ॥

सागरान्तां महीं कृत्स्नामनुशिष्य यथाविधि । चातुर्वर्ण्ये यथाशास्त्रं प्रवृत्तो धर्मकाम्यया ॥

sāgarāntāṁ mahīṁ kr̥tsnām anuśiṣya yathāvidhi । cāturvarṇye yathāśāstraṁ pravr̥tto dharmakāmyayā ॥

ब्रह्मचर्येण घोरेण आचार्यकुलसेवया । वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्रं च केवलम् ॥

brahmacaryeṇa ghoreṇa ācāryakulasevayā । vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstraṁ ca kevalam ॥

अतिथीनन्नपानेन पितॄंश्च स्वधया तथा । ऋषीन्स्वाध्यायदीक्षाभिर्देवान्यज्ञैरनुत्तमैः ॥

atithīn annapānena pitr̥̄ṁś ca svadhayā tathā । r̥ṣīn svādhyāyadīkṣābhir devān yajñair anuttamaiḥ ॥

क्षत्रधर्मे स्थितो भूत्वा यथाशास्त्रं यथाविधि । उदीक्षमाणः पृतनां जयामि युधि वासव ॥

kṣatradharme sthito bhūtvā yathāśāstraṁ yathāvidhi । udīkṣamāṇaḥ pr̥tanāṁ jayāmi yudhi vāsava ॥

देवराज सुदेवोऽयं मम सेनापतिः पुरा । आसीद्योधः प्रशान्तात्मा सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥

devarāja sudevo ’yaṁ mama senāpatiḥ purā । āsīd yodhaḥ praśāntātmā so ’yaṁ kasmād atīva mām ॥

नानेन क्रतुभिर्मुख्यैरिष्टं नैव द्विजातयः । तर्पिता विधिवच्छक्र सोऽयं कस्मादतीव माम् ॥

nānena kratubhir mukhyair iṣṭaṁ naiva dvijātayaḥ । tarpitā vidhivac chakra so ’yaṁ kasmād atīva mām ॥

इन्द्र उवाच । एतस्य विततस्तात सुदेवस्य बभूव ह । संग्रामयज्ञः सुमहान्यश्चान्यो युध्यते नरः ॥

indra uvāca । etasya vitatas tāta sudevasya babhūva ha । saṁgrāmayajñaḥ sumahān yaś cānyo yudhyate naraḥ ॥

संनद्धो दीक्षितः सर्वो योधः प्राप्य चमूमुखम् । युद्धयज्ञाधिकारस्थो भवतीति विनिश्चयः ॥

saṁnaddho dīkṣitaḥ sarvo yodhaḥ prāpya camūmukham । yuddhayajñādhikārastho bhavatīti viniścayaḥ ॥

अम्बरीष उवाच । कानि यज्ञे हवींष्यत्र किमाज्यं का च दक्षिणा । ऋत्विजश्चात्र के प्रोक्तास्तन्मे ब्रूहि शतक्रतो ॥

ambarīṣa uvāca । kāni yajñe havīṁṣy atra kim ājyaṁ kā ca dakṣiṇā । r̥tvijaś cātra ke proktās tan me brūhi śatakrato ॥

इन्द्र उवाच । ऋत्विजः कुञ्जरास्तत्र वाजिनोऽध्वर्यवस्तथा । हवींषि परमांसानि रुधिरं त्वाज्यमेव च ॥

indra uvāca । r̥tvijaḥ kuñjarās tatra vājino ’dhvaryavas tathā । havīṁṣi paramāṁsāni rudhiraṁ tv ājyam eva ca ॥

सृगालगृध्रकाकोलाः सदस्यास्तत्र सत्रिणः । आज्यशेषं पिबन्त्येते हविः प्राश्नन्ति चाध्वरे ॥

sr̥gālagr̥dhrakākolāḥ sadasyās tatra satriṇaḥ । ājyaśeṣaṁ pibanty ete haviḥ prāśnanti cādhvare ॥

प्रासतोमरसंघाताः खड्गशक्तिपरश्वधाः । ज्वलन्तो निशिताः पीताः स्रुचस्तस्याथ सत्रिणः ॥

prāsatomarasaṁghātāḥ khaḍgaśaktiparaśvadhāḥ । jvalanto niśitāḥ pītāḥ srucas tasyātha satriṇaḥ ॥

चापवेगायतस्तीक्ष्णः परकायावदारणः । ऋजुः सुनिशितः पीतः सायकोऽस्य स्रुवो महान् ॥

cāpavegāyatas tīkṣṇaḥ parakāyāvadāraṇaḥ । r̥juḥ suniśitaḥ pītaḥ sāyako ’sya sruvo mahān ॥

द्वीपिचर्मावनद्धश्च नागदन्तकृतत्सरुः । हस्तिहस्तगतः खड्गः स्फ्यो भवेत्तस्य संयुगे ॥

dvīpicarmāvanaddhaś ca nāgadantakr̥tatsaruḥ । hastihastagataḥ khaḍgaḥ sphyo bhavet tasya saṁyuge ॥

ज्वलितैर्निशितैः पीतैः प्रासशक्तिपरश्वधैः । शैक्यायसमयैस्तीक्ष्णैरभिघातो भवेद्वसु ॥

jvalitair niśitaiḥ pītaiḥ prāsaśaktiparaśvadhaiḥ । śaikyāyasamayais tīkṣṇair abhighāto bhaved vasu ॥

आवेगाद्यत्तु रुधिरं संग्रामे स्यन्दते भुवि । सास्य पूर्णाहुतिर्होत्रे समृद्धा सर्वकामधुक् ॥

āvegād yat tu rudhiraṁ saṁgrāme syandate bhuvi । sāsya pūrṇāhutir hotre samr̥ddhā sarvakāmadhuk ॥

छिन्धि भिन्धीति यस्यैतच्छ्रूयते वाहिनीमुखे । सामानि सामगास्तस्य गायन्ति यमसादने ॥

chindhi bhindhīti yasyaitac chrūyate vāhinīmukhe । sāmāni sāmagās tasya gāyanti yamasādane ॥

हविर्धानं तु तस्याहुः परेषां वाहिनीमुखम् । कुञ्जराणां हयानां च वर्मिणां च समुच्चयः । अग्निः श्येनचितो नाम तस्य यज्ञे विधीयते ॥

havirdhānaṁ tu tasyāhuḥ pareṣāṁ vāhinīmukham । kuñjarāṇāṁ hayānāṁ ca varmiṇāṁ ca samuccayaḥ । agniḥ śyenacito nāma tasya yajñe vidhīyate ॥

उत्तिष्ठति कबन्धोऽत्र सहस्रे निहते तु यः । स यूपस्तस्य शूरस्य खादिरोऽष्टाश्रिरुच्यते ॥

uttiṣṭhati kabandho ’tra sahasre nihate tu yaḥ । sa yūpas tasya śūrasya khādiro ’ṣṭāśrir ucyate ॥

इडोपहूतं क्रोशन्ति कुञ्जरा अङ्कुशेरिताः । व्याघुष्टतलनादेन वषट्कारेण पार्थिव । उद्गाता तत्र संग्रामे त्रिसामा दुन्दुभिः स्मृतः ॥

iḍopahūtaṁ krośanti kuñjarā aṅkuśeritāḥ । vyāghuṣṭatalanādena vaṣaṭkāreṇa pārthiva । udgātā tatra saṁgrāme trisāmā dundubhiḥ smr̥taḥ ॥

ब्रह्मस्वे ह्रियमाणे यः प्रियां युद्धे तनुं त्यजेत् । आत्मानं यूपमुच्छ्रित्य स यज्ञोऽनन्तदक्षिणः ॥

brahmasve hriyamāṇe yaḥ priyāṁ yuddhe tanuṁ tyajet । ātmānaṁ yūpam ucchritya sa yajño ’nantadakṣiṇaḥ ॥

भर्तुरर्थे तु यः शूरो विक्रमेद्वाहिनीमुखे । भयान्न च निवर्तेत तस्य लोका यथा मम ॥

bhartur arthe tu yaḥ śūro vikramed vāhinīmukhe । bhayān na ca nivarteta tasya lokā yathā mama ॥

नीलचन्द्राकृतैः खड्गैर्बाहुभिः परिघोपमैः । यस्य वेदिरुपस्तीर्णा तस्य लोका यथा मम ॥

nīlacandrākr̥taiḥ khaḍgair bāhubhiḥ parighopamaiḥ । yasya vedir upastīrṇā tasya lokā yathā mama ॥

यस्तु नावेक्षते कंचित्सहायं विजये स्थितः । विगाह्य वाहिनीमध्यं तस्य लोका यथा मम ॥

yas tu nāvekṣate kaṁ cit sahāyaṁ vijaye sthitaḥ । vigāhya vāhinīmadhyaṁ tasya lokā yathā mama ॥

यस्य तोमरसंघाटा भेरीमण्डूककच्छपा । वीरास्थिशर्करा दुर्गा मांसशोणितकर्दमा ॥

yasya tomarasaṁghāṭā bherīmaṇḍūkakacchapā । vīrāsthiśarkarā durgā māṁsaśoṇitakardamā ॥

असिचर्मप्लवा सिन्धुः केशशैवलशाद्वला । अश्वनागरथैश्चैव संभिन्नैः कृतसंक्रमा ॥

asicarmaplavā sindhuḥ keśaśaivalaśādvalā । aśvanāgarathaiś caiva saṁbhinnaiḥ kr̥tasaṁkramā ॥

पताकाध्वजवानीरा हतवाहनवाहिनी । शोणितोदा सुसंपूर्णा दुस्तरा पारगैर्नरैः ॥

patākādhvajavānīrā hatavāhanavāhinī । śoṇitodā susaṁpūrṇā dustarā pāragair naraiḥ ॥

हतनागमहानक्रा परलोकवहाशिवा । ऋष्टिखड्गध्वजानूका गृध्रकङ्कवडप्लवा ॥

hatanāgamahānakrā paralokavahāśivā । r̥ṣṭikhaḍgadhvajānūkā gr̥dhrakaṅkavaḍaplavā ॥

पुरुषादानुचरिता भीरूणां कश्मलावहा । नदी योधमहायज्ञे तदस्यावभृथं स्मृतम् ॥

puruṣādānucaritā bhīrūṇāṁ kaśmalāvahā । nadī yodhamahāyajñe tad asyāvabhr̥thaṁ smr̥tam ॥

वेदी यस्य त्वमित्राणां शिरोभिरवकीर्यते । अश्वस्कन्धैर्गजस्कन्धैस्तस्य लोका यथा मम ॥

vedī yasya tv amitrāṇāṁ śirobhir avakīryate । aśvaskandhair gajaskandhais tasya lokā yathā mama ॥

पत्नीशाला कृता यस्य परेषां वाहिनीमुखम् । हविर्धानं स्ववाहिन्यस्तदस्याहुर्मनीषिणः ॥

patnīśālā kr̥tā yasya pareṣāṁ vāhinīmukham । havirdhānaṁ svavāhinyas tad asyāhur manīṣiṇaḥ ॥

सदश्चान्तरयोधाग्निराग्नीध्रश्चोत्तरां दिशम् । शत्रुसेनाकलत्रस्य सर्वलोकानदूरतः ॥

sadaś cāntarayodhāgnir āgnīdhraś cottarāṁ diśam । śatrusenākalatrasya sarvalokān adūrataḥ ॥

यदा तूभयतो व्यूहो भवत्याकाशमग्रतः । सास्य वेदी तथा यज्ञे नित्यं वेदास्त्रयोऽग्नयः ॥

yadā tūbhayato vyūho bhavaty ākāśam agrataḥ । sāsya vedī tathā yajñe nityaṁ vedās trayo ’gnayaḥ ॥

यस्तु योधः परावृत्तः संत्रस्तो हन्यते परैः । अप्रतिष्ठं स नरकं याति नास्त्यत्र संशयः ॥

yas tu yodhaḥ parāvr̥ttaḥ saṁtrasto hanyate paraiḥ । apratiṣṭhaṁ sa narakaṁ yāti nāsty atra saṁśayaḥ ॥

यस्य शोणितवेगेन नदी स्यात्समभिप्लुता । केशमांसास्थिसंकीर्णा स गच्छेत्परमां गतिम् ॥

yasya śoṇitavegena nadī syāt samabhiplutā । keśamāṁsāsthisaṁkīrṇā sa gacchet paramāṁ gatim ॥

यस्तु सेनापतिं हत्वा तद्यानमधिरोहति । स विष्णुविक्रमक्रामी बृहस्पतिसमः क्रतुः ॥

yas tu senāpatiṁ hatvā tadyānam adhirohati । sa viṣṇuvikramakrāmī br̥haspatisamaḥ kratuḥ ॥

नायकं वा प्रमाणं वा यो वा स्यात्तत्र पूजितः । जीवग्राहं निगृह्णाति तस्य लोका यथा मम ॥

nāyakaṁ vā pramāṇaṁ vā yo vā syāt tatra pūjitaḥ । jīvagrāhaṁ nigr̥hṇāti tasya lokā yathā mama ॥

आहवे निहतं शूरं न शोचेत कदाचन । अशोच्यो हि हतः शूरः स्वर्गलोके महीयते ॥

āhave nihataṁ śūraṁ na śoceta kadā cana । aśocyo hi hataḥ śūraḥ svargaloke mahīyate ॥

न ह्यन्नं नोदकं तस्य न स्नानं नाप्यशौचकम् । हतस्य कर्तुमिच्छन्ति तस्य लोकाञ्शृणुष्व मे ॥

na hy annaṁ nodakaṁ tasya na snānaṁ nāpy aśaucakam । hatasya kartum icchanti tasya lokāñ śr̥ṇuṣva me ॥

वराप्सरःसहस्राणि शूरमायोधने हतम् । त्वरमाणा हि धावन्ति मम भर्ता भवेदिति ॥

varāpsaraḥsahasrāṇi śūram āyodhane hatam । tvaramāṇā hi dhāvanti mama bhartā bhaved iti ॥

एतत्तपश्च पुण्यं च धर्मश्चैव सनातनः । चत्वारश्चाश्रमास्तस्य यो युद्धे न पलायते ॥

etat tapaś ca puṇyaṁ ca dharmaś caiva sanātanaḥ । catvāraś cāśramās tasya yo yuddhe na palāyate ॥

वृद्धं बलं न हन्तव्यं नैव स्त्री न च वै द्विजः । तृणपूर्णमुखश्चैव तवास्मीति च यो वदेत् ॥

vr̥ddhaṁ balaṁ na hantavyaṁ naiva strī na ca vai dvijaḥ । tr̥ṇapūrṇamukhaś caiva tavāsmīti ca yo vadet ॥

अहं वृत्रं बलं पाकं शतमायं विरोचनम् । दुरावार्यं च नमुचिं नैकमायं च शम्बरम् ॥

ahaṁ vr̥traṁ balaṁ pākaṁ śatamāyaṁ virocanam । durāvāryaṁ ca namuciṁ naikamāyaṁ ca śambaram ॥

विप्रचित्तिं च दैतेयं दनोः पुत्रांश्च सर्वशः । प्रह्रादं च निहत्याजौ ततो देवाधिपोऽभवम् ॥

vipracittiṁ ca daiteyaṁ danoḥ putrāṁś ca sarvaśaḥ । prahrādaṁ ca nihatyājau tato devādhipo ’bhavam ॥

भीष्म उवाच । इत्येतच्छक्रवचनं निशम्य प्रतिगृह्य च । योधानामात्मनः सिद्धिमम्बरीषोऽभिपन्नवान् ॥

bhīṣma uvāca । ity etac chakravacanaṁ niśamya pratigr̥hya ca । yodhānām ātmanaḥ siddhim ambarīṣo ’bhipannavān ॥