Adhyāya 97

भीष्म उवाच । नाधर्मेण महीं जेतुं लिप्सेत जगतीपतिः । अधर्मविजयं लब्ध्वा कोऽनुमन्येत भूमिपः ॥

bhīṣma uvāca । nādharmeṇa mahīṁ jetuṁ lipseta jagatīpatiḥ । adharmavijayaṁ labdhvā ko ’numanyeta bhūmipaḥ ॥

अधर्मयुक्तो विजयो ह्यध्रुवोऽस्वर्ग्य एव च । सादयत्येष राजानं महीं च भरतर्षभ ॥

adharmayukto vijayo hy adhruvo ’svargya eva ca । sādayaty eṣa rājānaṁ mahīṁ ca bharatarṣabha ॥

विशीर्णकवचं चैव तवास्मीति च वादिनम् । कृताञ्जलिं न्यस्तशस्त्रं गृहीत्वा न विहिंसयेत् ॥

viśīrṇakavacaṁ caiva tavāsmīti ca vādinam । kr̥tāñjaliṁ nyastaśastraṁ gr̥hītvā na vihiṁsayet ॥

बलेनावजितो यश्च न तं युध्येत भूमिपः । संवत्सरं विप्रणयेत्तस्माज्जातः पुनर्भवेत् ॥

balenāvajito yaś ca na taṁ yudhyeta bhūmipaḥ । saṁvatsaraṁ vipraṇayet tasmāj jātaḥ punar bhavet ॥

नार्वाक्संवत्सरात्कन्या स्प्रष्टव्या विक्रमाहृता । एवमेव धनं सर्वं यच्चान्यत्सहसाहृतम् ॥

nārvāk saṁvatsarāt kanyā spraṣṭavyā vikramāhr̥tā । evam eva dhanaṁ sarvaṁ yac cānyat sahasāhr̥tam ॥

न तु वन्ध्यं धनं तिष्ठेत्पिबेयुर्ब्राह्मणाः पयः । युञ्जीरन्वाप्यनडुहः क्षन्तव्यं वा तदा भवेत् ॥

na tu vandhyaṁ dhanaṁ tiṣṭhet pibeyur brāhmaṇāḥ payaḥ । yuñjīran vāpy anaḍuhaḥ kṣantavyaṁ vā tadā bhavet ॥

राज्ञा राजैव योद्धव्यस्तथा धर्मो विधीयते । नान्यो राजानमभ्यसेदराजन्यः कथंचन ॥

rājñā rājaiva yoddhavyas tathā dharmo vidhīyate । nānyo rājānam abhyased arājanyaḥ kathaṁ cana ॥

अनीकयोः संहतयोर्यदीयाद्ब्राह्मणोऽन्तरा । शान्तिमिच्छन्नुभयतो न योद्धव्यं तदा भवेत् । मर्यादां शाश्वतीं भिन्द्याद्ब्राह्मणं योऽभिलङ्घयेत् ॥

anīkayoḥ saṁhatayor yadīyād brāhmaṇo ’ntarā । śāntim icchann ubhayato na yoddhavyaṁ tadā bhavet । maryādāṁ śāśvatīṁ bhindyād brāhmaṇaṁ yo ’bhilaṅghayet ॥

अथ चेल्लङ्घयेदेनां मर्यादां क्षत्रियब्रुवः । अप्रशस्यस्तदूर्ध्वं स्यादनादेयश्च संसदि ॥

atha cel laṅghayed enāṁ maryādāṁ kṣatriyabruvaḥ । apraśasyas tad ūrdhvaṁ syād anādeyaś ca saṁsadi ॥

या तु धर्मविलोपेन मर्यादाभेदनेन च । तां वृत्तिं नानुवर्तेत विजिगीषुर्महीपतिः । धर्मलब्धाद्धि विजयात्को लाभोऽभ्यधिको भवेत् ॥

yā tu dharmavilopena maryādābhedanena ca । tāṁ vr̥ttiṁ nānuvarteta vijigīṣur mahīpatiḥ । dharmalabdhād dhi vijayāt ko lābho ’bhyadhiko bhavet ॥

सहसा नाम्य भूतानि क्षिप्रमेव प्रसादयेत् । सान्त्वेन भोगदानेन स राज्ञां परमो नयः ॥

sahasā nāmya bhūtāni kṣipram eva prasādayet । sāntvena bhogadānena sa rājñāṁ paramo nayaḥ ॥

भुज्यमाना ह्ययोगेन स्वराष्ट्रादभितापिताः । अमित्रान्पर्युपासीरन्व्यसनौघप्रतीक्षिणः ॥

bhujyamānā hy ayogena svarāṣṭrād abhitāpitāḥ । amitrān paryupāsīran vyasanaughapratīkṣiṇaḥ ॥

अमित्रोपग्रहं चास्य ते कुर्युः क्षिप्रमापदि । संदुष्टाः सर्वतो राजन्राजव्यसनकाङ्क्षिणः ॥

amitropagrahaṁ cāsya te kuryuḥ kṣipram āpadi । saṁduṣṭāḥ sarvato rājan rājavyasanakāṅkṣiṇaḥ ॥

नामित्रो विनिकर्तव्यो नातिच्छेद्यः कथंचन । जीवितं ह्यप्यतिच्छिन्नः संत्यजत्येकदा नरः ॥

nāmitro vinikartavyo nāticchedyaḥ kathaṁ cana । jīvitaṁ hy apy aticchinnaḥ saṁtyajaty ekadā naraḥ ॥

अल्पेनापि हि संयुक्तस्तुष्यत्येवापराधिकः । शुद्धं जीवितमेवापि तादृशो बहु मन्यते ॥

alpenāpi hi saṁyuktas tuṣyaty evāparādhikaḥ । śuddhaṁ jīvitam evāpi tādr̥śo bahu manyate ॥

यस्य स्फीतो जनपदः संपन्नः प्रियराजकः । संतुष्टभृत्यसचिवो दृढमूलः स पार्थिवः ॥

yasya sphīto janapadaḥ saṁpannaḥ priyarājakaḥ । saṁtuṣṭabhr̥tyasacivo dr̥ḍhamūlaḥ sa pārthivaḥ ॥

ऋत्विक्पुरोहिताचार्या ये चान्ये श्रुतसंमताः । पूजार्हाः पूजिता यस्य स वै लोकजिदुच्यते ॥

r̥tvikpurohitācāryā ye cānye śrutasaṁmatāḥ । pūjārhāḥ pūjitā yasya sa vai lokajid ucyate ॥

एतेनैव च वृत्तेन महीं प्राप सुरोत्तमः । अन्वेव चैन्द्रं विजयं व्यजिगीषन्त पार्थिवाः ॥

etenaiva ca vr̥ttena mahīṁ prāpa surottamaḥ । anv eva caindraṁ vijayaṁ vyajigīṣanta pārthivāḥ ॥

भूमिवर्जं पुरं राजा जित्वा राजानमाहवे । अमृताश्चौषधीः शश्वदाजहार प्रतर्दनः ॥

bhūmivarjaṁ puraṁ rājā jitvā rājānam āhave । amr̥tāś cauṣadhīḥ śaśvad ājahāra pratardanaḥ ॥

अग्निहोत्राण्यग्निशेषं हविर्भाजनमेव च । आजहार दिवोदासस्ततो विप्रकृतोऽभवत् ॥

agnihotrāṇy agniśeṣaṁ havir bhājanam eva ca । ājahāra divodāsas tato viprakr̥to ’bhavat ॥

सराजकानि राष्ट्राणि नाभागो दक्षिणां ददौ । अन्यत्र श्रोत्रियस्वाच्च तापसस्वाच्च भारत ॥

sarājakāni rāṣṭrāṇi nābhāgo dakṣiṇāṁ dadau । anyatra śrotriyasvāc ca tāpasasvāc ca bhārata ॥

उच्चावचानि वृत्तानि धर्मज्ञानां युधिष्ठिर । आसन्राज्ञां पुराणानां सर्वं तन्मम रोचते ॥

uccāvacāni vr̥ttāni dharmajñānāṁ yudhiṣṭhira । āsan rājñāṁ purāṇānāṁ sarvaṁ tan mama rocate ॥

सर्वविद्यातिरेकाद्वा जयमिच्छेन्महीपतिः । न मायया न दम्भेन य इच्छेद्भूतिमात्मनः ॥

sarvavidyātirekād vā jayam icchen mahīpatiḥ । na māyayā na dambhena ya icched bhūtim ātmanaḥ ॥