Adhyāya 93

युधिष्ठिर उवाच । कथं धर्मे स्थातुमिच्छन्राजा वर्तेत धार्मिकः । पृच्छामि त्वा कुरुश्रेष्ठ तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ dharme sthātum icchan rājā varteta dhārmikaḥ । pr̥cchāmi tvā kuruśreṣṭha tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गीतं दृष्टार्थतत्त्वेन वामदेवेन धीमता ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gītaṁ dr̥ṣṭārthatattvena vāmadevena dhīmatā ॥

राजा वसुमना नाम कौसल्यो बलवाञ्शुचिः । महर्षिं परिपप्रच्छ वामदेवं यशस्विनम् ॥

rājā vasumanā nāma kausalyo balavāñ śuciḥ । maharṣiṁ paripapraccha vāmadevaṁ yaśasvinam ॥

धर्मार्थसहितं वाक्यं भगवन्ननुशाधि माम् । येन वृत्तेन वै तिष्ठन्न च्यवेयं स्वधर्मतः ॥

dharmārthasahitaṁ vākyaṁ bhagavann anuśādhi mām । yena vr̥ttena vai tiṣṭhan na cyaveyaṁ svadharmataḥ ॥

तमब्रवीद्वामदेवस्तपस्वी जपतां वरः । हेमवर्णमुपासीनं ययातिमिव नाहुषम् ॥

tam abravīd vāmadevas tapasvī japatāṁ varaḥ । hemavarṇam upāsīnaṁ yayātim iva nāhuṣam ॥

धर्ममेवानुवर्तस्व न धर्माद्विद्यते परम् । धर्मे स्थिता हि राजानो जयन्ति पृथिवीमिमाम् ॥

dharmam evānuvartasva na dharmād vidyate param । dharme sthitā hi rājāno jayanti pr̥thivīm imām ॥

अर्थसिद्धेः परं धर्मं मन्यते यो महीपतिः । ऋतां च कुरुते बुद्धिं स धर्मेण विरोचते ॥

arthasiddheḥ paraṁ dharmaṁ manyate yo mahīpatiḥ । r̥tāṁ ca kurute buddhiṁ sa dharmeṇa virocate ॥

अधर्मदर्शी यो राजा बलादेव प्रवर्तते । क्षिप्रमेवापयातोऽस्मादुभौ प्रथममध्यमौ ॥

adharmadarśī yo rājā balād eva pravartate । kṣipram evāpayāto ’smād ubhau prathamamadhyamau ॥

असत्पापिष्ठसचिवो वध्यो लोकस्य धर्महा । सहैव परिवारेण क्षिप्रमेवावसीदति ॥

asatpāpiṣṭhasacivo vadhyo lokasya dharmahā । sahaiva parivāreṇa kṣipram evāvasīdati ॥

अर्थानामननुष्ठाता कामचारी विकत्थनः । अपि सर्वां महीं लब्ध्वा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥

arthānām ananuṣṭhātā kāmacārī vikatthanaḥ । api sarvāṁ mahīṁ labdhvā kṣipram eva vinaśyati ॥

अथाददानः कल्याणमनसूयुर्जितेन्द्रियः । वर्धते मतिमान्राजा स्रोतोभिरिव सागरः ॥

athādadānaḥ kalyāṇam anasūyur jitendriyaḥ । vardhate matimān rājā srotobhir iva sāgaraḥ ॥

न पूर्णोऽस्मीति मन्येत धर्मतः कामतोऽर्थतः । बुद्धितो मित्रतश्चापि सततं वसुधाधिपः ॥

na pūrṇo ’smīti manyeta dharmataḥ kāmato ’rthataḥ । buddhito mitrataś cāpi satataṁ vasudhādhipaḥ ॥

एतेष्वेव हि सर्वेषु लोकयात्रा प्रतिष्ठिता । एतानि शृण्वँल्लभते यशः कीर्तिं श्रियः प्रजाः ॥

eteṣv eva hi sarveṣu lokayātrā pratiṣṭhitā । etāni śr̥ṇvam̐l labhate yaśaḥ kīrtiṁ śriyaḥ prajāḥ ॥

एवं यो धर्मसंरम्भी धर्मार्थपरिचिन्तकः । अर्थान्समीक्ष्यारभते स ध्रुवं महदश्नुते ॥

evaṁ yo dharmasaṁrambhī dharmārthaparicintakaḥ । arthān samīkṣyārabhate sa dhruvaṁ mahad aśnute ॥

अदाता ह्यनतिस्नेहो दण्डेनावर्तयन्प्रजाः । साहसप्रकृती राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥

adātā hy anatisneho daṇḍenāvartayan prajāḥ । sāhasaprakr̥tī rājā kṣipram eva vinaśyati ॥

अथ पापं कृतं बुद्ध्या न च पश्यत्यबुद्धिमान् । अकीर्त्यापि समायुक्तो मृतो नरकमश्नुते ॥

atha pāpaṁ kr̥taṁ buddhyā na ca paśyaty abuddhimān । akīrtyāpi samāyukto mr̥to narakam aśnute ॥

अथ मानयितुर्दातुः शुक्लस्य रसवेदिनः । व्यसनं स्वमिवोत्पन्नं विजिघांसन्ति मानवाः ॥

atha mānayitur dātuḥ śuklasya rasavedinaḥ । vyasanaṁ svam ivotpannaṁ vijighāṁsanti mānavāḥ ॥

यस्य नास्ति गुरुर्धर्मे न चान्याननुपृच्छति । सुखतन्त्रोऽर्थलाभेषु न चिरं महदश्नुते ॥

yasya nāsti gurur dharme na cānyān anupr̥cchati । sukhatantro ’rthalābheṣu na ciraṁ mahad aśnute ॥

गुरुप्रधानो धर्मेषु स्वयमर्थान्ववेक्षिता । धर्मप्रधानो लोकेषु सुचिरं महदश्नुते ॥

gurupradhāno dharmeṣu svayam arthānvavekṣitā । dharmapradhāno lokeṣu suciraṁ mahad aśnute ॥