Adhyāya 92

उतथ्य उवाच । कालवर्षी च पर्जन्यो धर्मचारी च पार्थिवः । संपद्यदैषा भवति सा बिभर्ति सुखं प्रजाः ॥

utathya uvāca । kālavarṣī ca parjanyo dharmacārī ca pārthivaḥ । saṁpad yadaiṣā bhavati sā bibharti sukhaṁ prajāḥ ॥

यो न जानाति निर्हन्तुं वस्त्राणां रजको मलम् । रक्तानि वा शोधयितुं यथा नास्ति तथैव सः ॥

yo na jānāti nirhantuṁ vastrāṇāṁ rajako malam । raktāni vā śodhayituṁ yathā nāsti tathaiva saḥ ॥

एवमेव द्विजेन्द्राणां क्षत्रियाणां विशामपि । शूद्राश्चतुर्णां वर्णानां नानाकर्मस्ववस्थिताः ॥

evam eva dvijendrāṇāṁ kṣatriyāṇāṁ viśām api । śūdrāś caturṇāṁ varṇānāṁ nānākarmasv avasthitāḥ ॥

कर्म शूद्रे कृषिर्वैश्ये दण्डनीतिश्च राजनि । ब्रह्मचर्यं तपो मन्त्राः सत्यं चापि द्विजातिषु ॥

karma śūdre kr̥ṣir vaiśye daṇḍanītiś ca rājani । brahmacaryaṁ tapo mantrāḥ satyaṁ cāpi dvijātiṣu ॥

तेषां यः क्षत्रियो वेद वस्त्राणामिव शोधनम् । शीलदोषान्विनिर्हन्तुं स पिता स प्रजापतिः ॥

teṣāṁ yaḥ kṣatriyo veda vastrāṇām iva śodhanam । śīladoṣān vinirhantuṁ sa pitā sa prajāpatiḥ ॥

कृतं त्रेता द्वापरश्च कलिश्च भरतर्षभ । राजवृत्तानि सर्वाणि राजैव युगमुच्यते ॥

kr̥taṁ tretā dvāparaś ca kaliś ca bharatarṣabha । rājavr̥ttāni sarvāṇi rājaiva yugam ucyate ॥

चातुर्वर्ण्यं तथा वेदाश्चातुराश्रम्यमेव च । सर्वं प्रमुह्यते ह्येतद्यदा राजा प्रमाद्यति ॥

cāturvarṇyaṁ tathā vedāś cāturāśramyam eva ca । sarvaṁ pramuhyate hy etad yadā rājā pramādyati ॥

राजैव कर्ता भूतानां राजैव च विनाशकः । धर्मात्मा यः स कर्ता स्यादधर्मात्मा विनाशकः ॥

rājaiva kartā bhūtānāṁ rājaiva ca vināśakaḥ । dharmātmā yaḥ sa kartā syād adharmātmā vināśakaḥ ॥

राज्ञो भार्याश्च पुत्राश्च बान्धवाः सुहृदस्तथा । समेत्य सर्वे शोचन्ति यदा राजा प्रमाद्यति ॥

rājño bhāryāś ca putrāś ca bāndhavāḥ suhr̥das tathā । sametya sarve śocanti yadā rājā pramādyati ॥

हस्तिनोऽश्वाश्च गावश्चाप्युष्ट्राश्वतरगर्दभाः । अधर्मवृत्ते नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥

hastino ’śvāś ca gāvaś cāpy uṣṭrāśvataragardabhāḥ । adharmavr̥tte nr̥patau sarve sīdanti pārthiva ॥

दुर्बलार्थं बलं सृष्टं धात्रा मान्धातरुच्यते । अबलं तन्महद्भूतं यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

durbalārthaṁ balaṁ sr̥ṣṭaṁ dhātrā māndhātar ucyate । abalaṁ tan mahad bhūtaṁ yasmin sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

यच्च भूतं स भजते भूता ये च तदन्वयाः । अधर्मस्थे हि नृपतौ सर्वे सीदन्ति पार्थिव ॥

yac ca bhūtaṁ sa bhajate bhūtā ye ca tadanvayāḥ । adharmasthe hi nr̥patau sarve sīdanti pārthiva ॥

दुर्बलस्य हि यच्चक्षुर्मुनेराशीविषस्य च । अविषह्यतमं मन्ये मा स्म दुर्बलमासदः ॥

durbalasya hi yac cakṣur muner āśīviṣasya ca । aviṣahyatamaṁ manye mā sma durbalam āsadaḥ ॥

दुर्बलांस्तात बुध्येथा नित्यमेवाविमानितान् । मा त्वां दुर्बलचक्षूंषि प्रदहेयुः सबान्धवम् ॥

durbalāṁs tāta budhyethā nityam evāvimānitān । mā tvāṁ durbalacakṣūṁṣi pradaheyuḥ sabāndhavam ॥

न हि दुर्बलदग्धस्य कुले किंचित्प्ररोहति । आमूलं निर्दहत्येव मा स्म दुर्बलमासदः ॥

na hi durbaladagdhasya kule kiṁ cit prarohati । āmūlaṁ nirdahaty eva mā sma durbalam āsadaḥ ॥

अबलं वै बलाच्छ्रेयो यच्चातिबलवद्बलम् । बलस्याबलदग्धस्य न किंचिदवशिष्यते ॥

abalaṁ vai balāc chreyo yac cātibalavad balam । balasyābaladagdhasya na kiṁ cid avaśiṣyate ॥

विमानितो हतोत्क्रुष्टस्त्रातारं चेन्न विन्दति । अमानुषकृतस्तत्र दण्डो हन्ति नराधिपम् ॥

vimānito hatotkruṣṭas trātāraṁ cen na vindati । amānuṣakr̥tas tatra daṇḍo hanti narādhipam ॥

मा स्म तात बले स्थेया बाधिष्ठा मापि दुर्बलम् । मा त्वा दुर्बलचक्षूंषि धक्ष्यन्त्यग्निरिवाश्रयम् ॥

mā sma tāta bale stheyā bādhiṣṭhā māpi durbalam । mā tvā durbalacakṣūṁṣi dhakṣyanty agnir ivāśrayam ॥

यानि मिथ्याभिशस्तानां पतन्त्यश्रूणि रोदताम् । तानि पुत्रान्पशून्घ्नन्ति तेषां मिथ्याभिशासताम् ॥

yāni mithyābhiśastānāṁ patanty aśrūṇi rodatām । tāni putrān paśūn ghnanti teṣāṁ mithyābhiśāsatām ॥

यदि नात्मनि पुत्रेषु न चेत्पौत्रेषु नप्तृषु । न हि पापं कृतं कर्म सद्यः फलति गौरिव ॥

yadi nātmani putreṣu na cet pautreṣu naptr̥ṣu । na hi pāpaṁ kr̥taṁ karma sadyaḥ phalati gaur iva ॥

यत्राबलो वध्यमानस्त्रातारं नाधिगच्छति । महान्दैवकृतस्तत्र दण्डः पतति दारुणः ॥

yatrābalo vadhyamānas trātāraṁ nādhigacchati । mahān daivakr̥tas tatra daṇḍaḥ patati dāruṇaḥ ॥

युक्ता यदा जानपदा भिक्षन्ते ब्राह्मणा इव । अभीक्ष्णं भिक्षुदोषेण राजानं घ्नन्ति तादृशाः ॥

yuktā yadā jānapadā bhikṣante brāhmaṇā iva । abhīkṣṇaṁ bhikṣudoṣeṇa rājānaṁ ghnanti tādr̥śāḥ ॥

राज्ञो यदा जनपदे बहवो राजपूरुषाः । अनयेनोपवर्तन्ते तद्राज्ञः किल्बिषं महत् ॥

rājño yadā janapade bahavo rājapūruṣāḥ । anayenopavartante tad rājñaḥ kilbiṣaṁ mahat ॥

यदा युक्ता नयन्त्यर्थान्कामादर्थवशेन वा । कृपणं याचमानानां तद्राज्ञो वैशसं महत् ॥

yadā yuktā nayanty arthān kāmād arthavaśena vā । kr̥paṇaṁ yācamānānāṁ tad rājño vaiśasaṁ mahat ॥

महावृक्षो जायते वर्धते च; तं चैव भूतानि समाश्रयन्ति । यदा वृक्षश्छिद्यते दह्यते वा; तदाश्रया अनिकेता भवन्ति ॥

mahāvr̥kṣo jāyate vardhate ca; taṁ caiva bhūtāni samāśrayanti । yadā vr̥kṣaś chidyate dahyate vā; tadāśrayā aniketā bhavanti ॥

यदा राष्ट्रे धर्ममग्र्यं चरन्ति; संस्कारं वा राजगुणं ब्रुवाणाः । तैरेवाधर्मश्चरितो धर्ममोहा;त्तूर्णं जह्यात्सुकृतं दुष्कृतं च ॥

yadā rāṣṭre dharmam agryaṁ caranti; saṁskāraṁ vā rājaguṇaṁ bruvāṇāḥ । tair evādharmaś carito dharmamohāt; tūrṇaṁ jahyāt sukr̥taṁ duṣkr̥taṁ ca ॥

यत्र पापा ज्ञायमानाश्चरन्ति; सतां कलिर्विन्दति तत्र राज्ञः । यदा राजा शास्ति नरान्नशिष्या;न्न तद्राज्यं वर्धते भूमिपाल ॥

yatra pāpā jñāyamānāś caranti; satāṁ kalir vindati tatra rājñaḥ । yadā rājā śāsti narān naśiṣyān; na tad rājyaṁ vardhate bhūmipāla ॥

यश्चामात्यं मानयित्वा यथार्हं; मन्त्रे च युद्धे च नृपो नियुञ्ज्यात् । प्रवर्धते तस्य राष्ट्रं नृपस्य; भुङ्क्ते महीं चाप्यखिलां चिराय ॥

yaś cāmātyaṁ mānayitvā yathārhaṁ; mantre ca yuddhe ca nr̥po niyuñjyāt । pravardhate tasya rāṣṭraṁ nr̥pasya; bhuṅkte mahīṁ cāpy akhilāṁ cirāya ॥

अत्रापि सुकृतं कर्म वाचं चैव सुभाषिताम् । समीक्ष्य पूजयन्राजा धर्मं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥

atrāpi sukr̥taṁ karma vācaṁ caiva subhāṣitām । samīkṣya pūjayan rājā dharmaṁ prāpnoty anuttamam ॥

संविभज्य यदा भुङ्क्ते न चान्यानवमन्यते । निहन्ति बलिनं दृप्तं स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

saṁvibhajya yadā bhuṅkte na cānyān avamanyate । nihanti balinaṁ dr̥ptaṁ sa rājño dharma ucyate ॥

त्रायते हि यदा सर्वं वाचा कायेन कर्मणा । पुत्रस्यापि न मृष्येच्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

trāyate hi yadā sarvaṁ vācā kāyena karmaṇā । putrasyāpi na mr̥ṣyec ca sa rājño dharma ucyate ॥

यदा शारणिकान्राजा पुत्रवत्परिरक्षति । भिनत्ति न च मर्यादां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

yadā śāraṇikān rājā putravat parirakṣati । bhinatti na ca maryādāṁ sa rājño dharma ucyate ॥

यदाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजते श्रद्धयान्वितः । कामद्वेषावनादृत्य स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

yadāptadakṣiṇair yajñair yajate śraddhayānvitaḥ । kāmadveṣāv anādr̥tya sa rājño dharma ucyate ॥

कृपणानाथवृद्धानां यदाश्रु व्यपमार्ष्टि वै । हर्षं संजनयन्नॄणां स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

kr̥paṇānāthavr̥ddhānāṁ yadāśru vyapamārṣṭi vai । harṣaṁ saṁjanayan nr̥̄ṇāṁ sa rājño dharma ucyate ॥

विवर्धयति मित्राणि तथारींश्चापकर्षति । संपूजयति साधूंश्च स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

vivardhayati mitrāṇi tathārīṁś cāpakarṣati । saṁpūjayati sādhūṁś ca sa rājño dharma ucyate ॥

सत्यं पालयति प्राप्त्या नित्यं भूमिं प्रयच्छति । पूजयत्यतिथीन्भृत्यान्स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

satyaṁ pālayati prāptyā nityaṁ bhūmiṁ prayacchati । pūjayaty atithīn bhr̥tyān sa rājño dharma ucyate ॥

निग्रहानुग्रहौ चोभौ यत्र स्यातां प्रतिष्ठितौ । अस्मिँल्लोके परे चैव राजा तत्प्राप्नुते फलम् ॥

nigrahānugrahau cobhau yatra syātāṁ pratiṣṭhitau । asmim̐l loke pare caiva rājā tat prāpnute phalam ॥

यमो राजा धार्मिकाणां मान्धातः परमेश्वरः । संयच्छन्भवति प्राणान्नसंयच्छंस्तु पापकः ॥

yamo rājā dhārmikāṇāṁ māndhātaḥ parameśvaraḥ । saṁyacchan bhavati prāṇān nasaṁyacchaṁs tu pāpakaḥ ॥

ऋत्विक्पुरोहिताचार्यान्सत्कृत्यानवमन्य च । यदा सम्यक्प्रगृह्णाति स राज्ञो धर्म उच्यते ॥

r̥tvikpurohitācāryān satkr̥tyānavamanya ca । yadā samyak pragr̥hṇāti sa rājño dharma ucyate ॥

यमो यच्छति भूतानि सर्वाण्येवाविशेषतः । तस्य राज्ञानुकर्तव्यं यन्तव्या विधिवत्प्रजाः ॥

yamo yacchati bhūtāni sarvāṇy evāviśeṣataḥ । tasya rājñānukartavyaṁ yantavyā vidhivat prajāḥ ॥

सहस्राक्षेण राजा हि सर्व एवोपमीयते । स पश्यति हि यं धर्मं स धर्मः पुरुषर्षभ ॥

sahasrākṣeṇa rājā hi sarva evopamīyate । sa paśyati hi yaṁ dharmaṁ sa dharmaḥ puruṣarṣabha ॥

अप्रमादेन शिक्षेथाः क्षमां बुद्धिं धृतिं मतिम् । भूतानां सत्त्वजिज्ञासां साध्वसाधु च सर्वदा ॥

apramādena śikṣethāḥ kṣamāṁ buddhiṁ dhr̥tiṁ matim । bhūtānāṁ sattvajijñāsāṁ sādhv asādhu ca sarvadā ॥

संग्रहः सर्वभूतानां दानं च मधुरा च वाक् । पौरजानपदाश्चैव गोप्तव्याः स्वा यथा प्रजाः ॥

saṁgrahaḥ sarvabhūtānāṁ dānaṁ ca madhurā ca vāk । paurajānapadāś caiva goptavyāḥ svā yathā prajāḥ ॥

न जात्वदक्षो नृपतिः प्रजाः शक्नोति रक्षितुम् । भारो हि सुमहांस्तात राज्यं नाम सुदुष्करम् ॥

na jātv adakṣo nr̥patiḥ prajāḥ śaknoti rakṣitum । bhāro hi sumahāṁs tāta rājyaṁ nāma suduṣkaram ॥

तद्दण्डविन्नृपः प्राज्ञः शूरः शक्नोति रक्षितुम् । न हि शक्यमदण्डेन क्लीबेनाबुद्धिनापि वा ॥

tad daṇḍavin nr̥paḥ prājñaḥ śūraḥ śaknoti rakṣitum । na hi śakyam adaṇḍena klībenābuddhināpi vā ॥

अभिरूपैः कुले जातैर्दक्षैर्भक्तैर्बहुश्रुतैः । सर्वा बुद्धीः परीक्षेथास्तापसाश्रमिणामपि ॥

abhirūpaiḥ kule jātair dakṣair bhaktair bahuśrutaiḥ । sarvā buddhīḥ parīkṣethās tāpasāśramiṇām api ॥

ततस्त्वं सर्वभूतानां धर्मं वेत्स्यसि वै परम् । स्वदेशे परदेशे वा न ते धर्मो विनश्यति ॥

tatas tvaṁ sarvabhūtānāṁ dharmaṁ vetsyasi vai param । svadeśe paradeśe vā na te dharmo vinaśyati ॥

धर्मश्चार्थश्च कामश्च धर्म एवोत्तरो भवेत् । अस्मिँल्लोके परे चैव धर्मवित्सुखमेधते ॥

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca dharma evottaro bhavet । asmim̐l loke pare caiva dharmavit sukham edhate ॥

त्यजन्ति दारान्प्राणांश्च मनुष्याः प्रतिपूजिताः । संग्रहश्चैव भूतानां दानं च मधुरा च वाक् ॥

tyajanti dārān prāṇāṁś ca manuṣyāḥ pratipūjitāḥ । saṁgrahaś caiva bhūtānāṁ dānaṁ ca madhurā ca vāk ॥

अप्रमादश्च शौचं च तात भूतिकरं महत् । एतेभ्यश्चैव मान्धातः सततं मा प्रमादिथाः ॥

apramādaś ca śaucaṁ ca tāta bhūtikaraṁ mahat । etebhyaś caiva māndhātaḥ satataṁ mā pramādithāḥ ॥

अप्रमत्तो भवेद्राजा छिद्रदर्शी परात्मनोः । नास्य छिद्रं परः पश्येच्छिद्रेषु परमन्वियात् ॥

apramatto bhaved rājā chidradarśī parātmanoḥ । nāsya chidraṁ paraḥ paśyec chidreṣu param anviyāt ॥

एतद्वृत्तं वासवस्य यमस्य वरुणस्य च । राजर्षीणां च सर्वेषां तत्त्वमप्यनुपालय ॥

etad vr̥ttaṁ vāsavasya yamasya varuṇasya ca । rājarṣīṇāṁ ca sarveṣāṁ tat tvam apy anupālaya ॥

तत्कुरुष्व महाराज वृत्तं राजर्षिसेवितम् । आतिष्ठ दिव्यं पन्थानमह्नाय भरतर्षभ ॥

tat kuruṣva mahārāja vr̥ttaṁ rājarṣisevitam । ātiṣṭha divyaṁ panthānam ahnāya bharatarṣabha ॥

धर्मवृत्तं हि राजानं प्रेत्य चेह च भारत । देवर्षिपितृगन्धर्वाः कीर्तयन्त्यमितौजसः ॥

dharmavr̥ttaṁ hi rājānaṁ pretya ceha ca bhārata । devarṣipitr̥gandharvāḥ kīrtayanty amitaujasaḥ ॥

भीष्म उवाच । स एवमुक्तो मान्धाता तेनोतथ्येन भारत । कृतवानविशङ्कस्तदेकः प्राप च मेदिनीम् ॥

bhīṣma uvāca । sa evam ukto māndhātā tenotathyena bhārata । kr̥tavān aviśaṅkas tad ekaḥ prāpa ca medinīm ॥

भवानपि तथा सम्यङ्मान्धातेव महीपतिः । धर्मं कृत्वा महीं रक्षन्स्वर्गे स्थानमवाप्स्यसि ॥

bhavān api tathā samyaṅ māndhāteva mahīpatiḥ । dharmaṁ kr̥tvā mahīṁ rakṣan svarge sthānam avāpsyasi ॥