Adhyāya 94

वामदेव उवाच । यत्राधर्मं प्रणयते दुर्बले बलवत्तरः । तां वृत्तिमुपजीवन्ति ये भवन्ति तदन्वयाः ॥

vāmadeva uvāca । yatrādharmaṁ praṇayate durbale balavattaraḥ । tāṁ vr̥ttim upajīvanti ye bhavanti tadanvayāḥ ॥

राजानमनुवर्तन्ते तं पापाभिप्रवर्तकम् । अविनीतमनुष्यं तत्क्षिप्रं राष्ट्रं विनश्यति ॥

rājānam anuvartante taṁ pāpābhipravartakam । avinītamanuṣyaṁ tat kṣipraṁ rāṣṭraṁ vinaśyati ॥

यद्वृत्तिमुपजीवन्ति प्रकृतिस्थस्य मानवाः । तदेव विषमस्थस्य स्वजनोऽपि न मृष्यते ॥

yad vr̥ttim upajīvanti prakr̥tisthasya mānavāḥ । tad eva viṣamasthasya svajano ’pi na mr̥ṣyate ॥

साहसप्रकृतिर्यत्र कुरुते किंचिदुल्बणम् । अशास्त्रलक्षणो राजा क्षिप्रमेव विनश्यति ॥

sāhasaprakr̥tir yatra kurute kiṁ cid ulbaṇam । aśāstralakṣaṇo rājā kṣipram eva vinaśyati ॥

योऽत्यन्ताचरितां वृत्तिं क्षत्रियो नानुवर्तते । जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥

yo ’tyantācaritāṁ vr̥ttiṁ kṣatriyo nānuvartate । jitānām ajitānāṁ ca kṣatradharmād apaiti saḥ ॥

द्विषन्तं कृतकर्माणं गृहीत्वा नृपती रणे । यो न मानयते द्वेषात्क्षत्रधर्मादपैति सः ॥

dviṣantaṁ kr̥takarmāṇaṁ gr̥hītvā nr̥patī raṇe । yo na mānayate dveṣāt kṣatradharmād apaiti saḥ ॥

शक्तः स्यात्सुमुखो राजा कुर्यात्कारुण्यमापदि । प्रियो भवति भूतानां न च विभ्रश्यते श्रियः ॥

śaktaḥ syāt sumukho rājā kuryāt kāruṇyam āpadi । priyo bhavati bhūtānāṁ na ca vibhraśyate śriyaḥ ॥

अप्रियं यस्य कुर्वीत भूयस्तस्य प्रियं चरेत् । नचिरेण प्रियः स स्याद्योऽप्रियः प्रियमाचरेत् ॥

apriyaṁ yasya kurvīta bhūyas tasya priyaṁ caret । nacireṇa priyaḥ sa syād yo ’priyaḥ priyam ācaret ॥

मृषावादं परिहरेत्कुर्यात्प्रियमयाचितः । न च कामान्न संरम्भान्न द्वेषाद्धर्ममुत्सृजेत् ॥

mr̥ṣāvādaṁ pariharet kuryāt priyam ayācitaḥ । na ca kāmān na saṁrambhān na dveṣād dharmam utsr̥jet ॥

नापत्रपेत प्रश्नेषु नाभिभव्यां गिरं सृजेत् । न त्वरेत न चासूयेत्तथा संगृह्यते परः ॥

nāpatrapeta praśneṣu nābhibhavyāṁ giraṁ sr̥jet । na tvareta na cāsūyet tathā saṁgr̥hyate paraḥ ॥

प्रिये नातिभृशं हृष्येदप्रिये न च संज्वरेत् । न मुह्येदर्थकृच्छ्रेषु प्रजाहितमनुस्मरन् ॥

priye nātibhr̥śaṁ hr̥ṣyed apriye na ca saṁjvaret । na muhyed arthakr̥cchreṣu prajāhitam anusmaran ॥

यः प्रियं कुरुते नित्यं गुणतो वसुधाधिपः । तस्य कर्माणि सिध्यन्ति न च संत्यज्यते श्रिया ॥

yaḥ priyaṁ kurute nityaṁ guṇato vasudhādhipaḥ । tasya karmāṇi sidhyanti na ca saṁtyajyate śriyā ॥

निवृत्तं प्रतिकूलेभ्यो वर्तमानमनुप्रिये । भक्तं भजेत नृपतिस्तद्वै वृत्तं सतामिह ॥

nivr̥ttaṁ pratikūlebhyo vartamānam anupriye । bhaktaṁ bhajeta nr̥patis tad vai vr̥ttaṁ satām iha ॥

अप्रकीर्णेन्द्रियं प्राज्ञमत्यन्तानुगतं शुचिम् । शक्तं चैवानुरक्तं च युञ्ज्यान्महति कर्मणि ॥

aprakīrṇendriyaṁ prājñam atyantānugataṁ śucim । śaktaṁ caivānuraktaṁ ca yuñjyān mahati karmaṇi ॥

एवमेव गुणैर्युक्तो यो न रज्यति भूमिपम् । भर्तुरर्थेष्वसूयन्तं न तं युञ्जीत कर्मणि ॥

evam eva guṇair yukto yo na rajyati bhūmipam । bhartur artheṣv asūyantaṁ na taṁ yuñjīta karmaṇi ॥

मूढमैन्द्रियकं लुब्धमनार्यचरितं शठम् । अनतीतोपधं हिंस्रं दुर्बुद्धिमबहुश्रुतम् ॥

mūḍham aindriyakaṁ lubdham anāryacaritaṁ śaṭham । anatītopadhaṁ hiṁsraṁ durbuddhim abahuśrutam ॥

त्यक्तोपात्तं मद्यरतं द्यूतस्त्रीमृगयापरम् । कार्ये महति यो युञ्ज्याद्धीयते स नृपः श्रियः ॥

tyaktopāttaṁ madyarataṁ dyūtastrīmr̥gayāparam । kārye mahati yo yuñjyād dhīyate sa nr̥paḥ śriyaḥ ॥

रक्षितात्मा तु यो राजा रक्ष्यान्यश्चानुरक्षति । प्रजाश्च तस्य वर्धन्ते ध्रुवं च महदश्नुते ॥

rakṣitātmā tu yo rājā rakṣyān yaś cānurakṣati । prajāś ca tasya vardhante dhruvaṁ ca mahad aśnute ॥

ये केचिद्भूमिपतयस्तान्सर्वानन्ववेक्षयेत् । सुहृद्भिरनभिख्यातैस्तेन राजा न रिष्यते ॥

ye ke cid bhūmipatayas tān sarvān anvavekṣayet । suhr̥dbhir anabhikhyātais tena rājā na riṣyate ॥

अपकृत्य बलस्थस्य दूरस्थोऽस्मीति नाश्वसेत् । श्येनानुचरितैर्ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥

apakr̥tya balasthasya dūrastho ’smīti nāśvaset । śyenānucaritair hy ete nipatanti pramādyataḥ ॥

दृढमूलस्त्वदुष्टात्मा विदित्वा बलमात्मनः । अबलानभियुञ्जीत न तु ये बलवत्तराः ॥

dr̥ḍhamūlas tv aduṣṭātmā viditvā balam ātmanaḥ । abalān abhiyuñjīta na tu ye balavattarāḥ ॥

विक्रमेण महीं लब्ध्वा प्रजा धर्मेण पालयन् । आहवे निधनं कुर्याद्राजा धर्मपरायणः ॥

vikrameṇa mahīṁ labdhvā prajā dharmeṇa pālayan । āhave nidhanaṁ kuryād rājā dharmaparāyaṇaḥ ॥

मरणान्तमिदं सर्वं नेह किंचिदनामयम् । तस्माद्धर्मे स्थितो राजा प्रजा धर्मेण पालयेत् ॥

maraṇāntam idaṁ sarvaṁ neha kiṁ cid anāmayam । tasmād dharme sthito rājā prajā dharmeṇa pālayet ॥

रक्षाधिकरणं युद्धं तथा धर्मानुशासनम् । मन्त्रचिन्त्यं सुखं काले पञ्चभिर्वर्धते मही ॥

rakṣādhikaraṇaṁ yuddhaṁ tathā dharmānuśāsanam । mantracintyaṁ sukhaṁ kāle pañcabhir vardhate mahī ॥

एतानि यस्य गुप्तानि स राजा राजसत्तम । सततं वर्तमानोऽत्र राजा भुङ्क्ते महीमिमाम् ॥

etāni yasya guptāni sa rājā rājasattama । satataṁ vartamāno ’tra rājā bhuṅkte mahīm imām ॥

नैतान्येकेन शक्यानि सातत्येनान्ववेक्षितुम् । एतेष्वाप्तान्प्रतिष्ठाप्य राजा भुङ्क्ते महीं चिरम् ॥

naitāny ekena śakyāni sātatyenānvavekṣitum । eteṣv āptān pratiṣṭhāpya rājā bhuṅkte mahīṁ ciram ॥

दातारं संविभक्तारं मार्दवोपगतं शुचिम् । असंत्यक्तमनुष्यं च तं जनाः कुर्वते प्रियम् ॥

dātāraṁ saṁvibhaktāraṁ mārdavopagataṁ śucim । asaṁtyaktamanuṣyaṁ ca taṁ janāḥ kurvate priyam ॥

यस्तु निःश्रेयसं ज्ञात्वा ज्ञानं तत्प्रतिपद्यते । आत्मनो मतमुत्सृज्य तं लोकोऽनुविधीयते ॥

yas tu niḥśreyasaṁ jñātvā jñānaṁ tat pratipadyate । ātmano matam utsr̥jya taṁ loko ’nuvidhīyate ॥

योऽर्थकामस्य वचनं प्रातिकूल्यान्न मृष्यते । शृणोति प्रतिकूलानि विमना नचिरादिव ॥

yo ’rthakāmasya vacanaṁ prātikūlyān na mr̥ṣyate । śr̥ṇoti pratikūlāni vimanā nacirād iva ॥

अग्राम्यचरितां बुद्धिमत्यन्तं यो न बुध्यते । जितानामजितानां च क्षत्रधर्मादपैति सः ॥

agrāmyacaritāṁ buddhim atyantaṁ yo na budhyate । jitānām ajitānāṁ ca kṣatradharmād apaiti saḥ ॥

मुख्यानमात्यान्यो हित्वा निहीनान्कुरुते प्रियान् । स वै व्यसनमासाद्य गाधमार्तो न विन्दति ॥

mukhyān amātyān yo hitvā nihīnān kurute priyān । sa vai vyasanam āsādya gādham ārto na vindati ॥

यः कल्याणगुणाञ्ज्ञातीन्द्वेषान्नैवाभिमन्यते । अदृढात्मा दृढक्रोधो नास्यार्थो रमतेऽन्तिके ॥

yaḥ kalyāṇaguṇāñ jñātīn dveṣān naivābhimanyate । adr̥ḍhātmā dr̥ḍhakrodho nāsyārtho ramate ’ntike ॥

अथ यो गुणसंपन्नान्हृदयस्याप्रियानपि । प्रियेण कुरुते वश्यांश्चिरं यशसि तिष्ठति ॥

atha yo guṇasaṁpannān hr̥dayasyāpriyān api । priyeṇa kurute vaśyāṁś ciraṁ yaśasi tiṣṭhati ॥

नाकाले प्रणयेदर्थान्नाप्रिये जातु संज्वरेत् । प्रिये नातिभृशं हृष्येद्युज्येतारोग्यकर्मणि ॥

nākāle praṇayed arthān nāpriye jātu saṁjvaret । priye nātibhr̥śaṁ hr̥ṣyed yujyetārogyakarmaṇi ॥

के मानुरक्ता राजानः के भयात्समुपाश्रिताः । मध्यस्थदोषाः के चैषामिति नित्यं विचिन्तयेत् ॥

ke mānuraktā rājānaḥ ke bhayāt samupāśritāḥ । madhyasthadoṣāḥ ke caiṣām iti nityaṁ vicintayet ॥

न जातु बलवान्भूत्वा दुर्बले विश्वसेत्क्वचित् । भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥

na jātu balavān bhūtvā durbale viśvaset kva cit । bhāruṇḍasadr̥śā hy ete nipatanti pramādyataḥ ॥

अपि सर्वैर्गुणैर्युक्तं भर्तारं प्रियवादिनम् । अभिद्रुह्यति पापात्मा तस्माद्धि विभिषेज्जनात् ॥

api sarvair guṇair yuktaṁ bhartāraṁ priyavādinam । abhidruhyati pāpātmā tasmād dhi vibhiṣej janāt ॥

एतां राजोपनिषदं ययातिः स्माह नाहुषः । मनुष्यविजये युक्तो हन्ति शत्रूननुत्तमान् ॥

etāṁ rājopaniṣadaṁ yayātiḥ smāha nāhuṣaḥ । manuṣyavijaye yukto hanti śatrūn anuttamān ॥