Adhyāya 91

भीष्म उवाच । यानङ्गिराः क्षत्रधर्मानुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः । मान्धात्रे यौवनाश्वाय प्रीतिमानभ्यभाषत ॥

bhīṣma uvāca । yān aṅgirāḥ kṣatradharmān utathyo brahmavittamaḥ । māndhātre yauvanāśvāya prītimān abhyabhāṣata ॥

स यथानुशशासैनमुतथ्यो ब्रह्मवित्तमः । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि निखिलेन युधिष्ठिर ॥

sa yathānuśaśāsainam utathyo brahmavittamaḥ । tat te sarvaṁ pravakṣyāmi nikhilena yudhiṣṭhira ॥

उतथ्य उवाच । धर्माय राजा भवति न कामकरणाय तु । मान्धातरेवं जानीहि राजा लोकस्य रक्षिता ॥

utathya uvāca । dharmāya rājā bhavati na kāmakaraṇāya tu । māndhātar evaṁ jānīhi rājā lokasya rakṣitā ॥

राजा चरति वै धर्मं देवत्वायैव गच्छति । न चेद्धर्मं स चरति नरकायैव गच्छति ॥

rājā carati vai dharmaṁ devatvāyaiva gacchati । na ced dharmaṁ sa carati narakāyaiva gacchati ॥

धर्मे तिष्ठन्ति भूतानि धर्मो राजनि तिष्ठति । तं राजा साधु यः शास्ति स राजा पृथिवीपतिः ॥

dharme tiṣṭhanti bhūtāni dharmo rājani tiṣṭhati । taṁ rājā sādhu yaḥ śāsti sa rājā pr̥thivīpatiḥ ॥

राजा परमधर्मात्मा लक्ष्मीवान्पाप उच्यते । देवाश्च गर्हां गच्छन्ति धर्मो नास्तीति चोच्यते ॥

rājā paramadharmātmā lakṣmīvān pāpa ucyate । devāś ca garhāṁ gacchanti dharmo nāstīti cocyate ॥

अधर्मे वर्तमानानामर्थसिद्धिः प्रदृश्यते । तदेव मङ्गलं सर्वं लोकः समनुवर्तते ॥

adharme vartamānānām arthasiddhiḥ pradr̥śyate । tad eva maṅgalaṁ sarvaṁ lokaḥ samanuvartate ॥

उच्छिद्यते धर्मवृत्तमधर्मो वर्तते महान् । भयमाहुर्दिवारात्रं यदा पापो न वार्यते ॥

ucchidyate dharmavr̥ttam adharmo vartate mahān । bhayam āhur divārātraṁ yadā pāpo na vāryate ॥

न वेदाननुवर्तन्ति व्रतवन्तो द्विजातयः । न यज्ञांस्तन्वते विप्रा यदा पापो न वार्यते ॥

na vedān anuvartanti vratavanto dvijātayaḥ । na yajñāṁs tanvate viprā yadā pāpo na vāryate ॥

वध्यानामिव सर्वेषां मनो भवति विह्वलम् । मनुष्याणां महाराज यदा पापो न वार्यते ॥

vadhyānām iva sarveṣāṁ mano bhavati vihvalam । manuṣyāṇāṁ mahārāja yadā pāpo na vāryate ॥

उभौ लोकावभिप्रेक्ष्य राजानमृषयः स्वयम् । असृजन्सुमहद्भूतमयं धर्मो भविष्यति ॥

ubhau lokāv abhiprekṣya rājānam r̥ṣayaḥ svayam । asr̥jan sumahad bhūtam ayaṁ dharmo bhaviṣyati ॥

यस्मिन्धर्मो विराजेत तं राजानं प्रचक्षते । यस्मिन्विलीयते धर्मस्तं देवा वृषलं विदुः ॥

yasmin dharmo virājeta taṁ rājānaṁ pracakṣate । yasmin vilīyate dharmas taṁ devā vr̥ṣalaṁ viduḥ ॥

वृषो हि भगवान्धर्मो यस्तस्य कुरुते ह्यलम् । वृषलं तं विदुर्देवास्तस्माद्धर्मं न लोपयेत् ॥

vr̥ṣo hi bhagavān dharmo yas tasya kurute hy alam । vr̥ṣalaṁ taṁ vidur devās tasmād dharmaṁ na lopayet ॥

धर्मे वर्धति वर्धन्ति सर्वभूतानि सर्वदा । तस्मिन्ह्रसति हीयन्ते तस्माद्धर्मं प्रवर्धयेत् ॥

dharme vardhati vardhanti sarvabhūtāni sarvadā । tasmin hrasati hīyante tasmād dharmaṁ pravardhayet ॥

धनात्स्रवति धर्मो हि धारणाद्वेति निश्चयः । अकार्याणां मनुष्येन्द्र स सीमान्तकरः स्मृतः ॥

dhanāt sravati dharmo hi dhāraṇād veti niścayaḥ । akāryāṇāṁ manuṣyendra sa sīmāntakaraḥ smr̥taḥ ॥

प्रभवार्थं हि भूतानां धर्मः सृष्टः स्वयंभुवा । तस्मात्प्रवर्धयेद्धर्मं प्रजानुग्रहकारणात् ॥

prabhavārthaṁ hi bhūtānāṁ dharmaḥ sr̥ṣṭaḥ svayaṁbhuvā । tasmāt pravardhayed dharmaṁ prajānugrahakāraṇāt ॥

तस्माद्धि राजशार्दूल धर्मः श्रेष्ठ इति स्मृतः । स राजा यः प्रजाः शास्ति साधुकृत्पुरुषर्षभः ॥

tasmād dhi rājaśārdūla dharmaḥ śreṣṭha iti smr̥taḥ । sa rājā yaḥ prajāḥ śāsti sādhukr̥t puruṣarṣabhaḥ ॥

कामक्रोधावनादृत्य धर्ममेवानुपालयेत् । धर्मः श्रेयस्करतमो राज्ञां भरतसत्तम ॥

kāmakrodhāv anādr̥tya dharmam evānupālayet । dharmaḥ śreyaskaratamo rājñāṁ bharatasattama ॥

धर्मस्य ब्राह्मणा योनिस्तस्मात्तान्पूजयेत्सदा । ब्राह्मणानां च मान्धातः कामान्कुर्यादमत्सरी ॥

dharmasya brāhmaṇā yonis tasmāt tān pūjayet sadā । brāhmaṇānāṁ ca māndhātaḥ kāmān kuryād amatsarī ॥

तेषां ह्यकामकरणाद्राज्ञः संजायते भयम् । मित्राणि च न वर्धन्ते तथामित्रीभवन्त्यपि ॥

teṣāṁ hy akāmakaraṇād rājñaḥ saṁjāyate bhayam । mitrāṇi ca na vardhante tathāmitrībhavanty api ॥

ब्राह्मणान्वै तदासूयाद्यदा वैरोचनो बलिः । अथास्माच्छ्रीरपाक्रामद्यास्मिन्नासीत्प्रतापिनी ॥

brāhmaṇān vai tadāsūyād yadā vairocano baliḥ । athāsmāc chrīr apākrāmad yāsminn āsīt pratāpinī ॥

ततस्तस्मादपक्रम्य सागच्छत्पाकशासनम् । अथ सोऽन्वतपत्पश्चाच्छ्रियं दृष्ट्वा पुरंदरे ॥

tatas tasmād apakramya sāgacchat pākaśāsanam । atha so ’nvatapat paścāc chriyaṁ dr̥ṣṭvā puraṁdare ॥

एतत्फलमसूयाया अभिमानस्य चाभिभो । तस्माद्बुध्यस्व मान्धातर्मा त्वा जह्यात्प्रतापिनी ॥

etat phalam asūyāyā abhimānasya cābhibho । tasmād budhyasva māndhātar mā tvā jahyāt pratāpinī ॥

दर्पो नाम श्रियः पुत्रो जज्ञेऽधर्मादिति श्रुतिः । तेन देवासुरा राजन्नीताः सुबहुशो वशम् ॥

darpo nāma śriyaḥ putro jajñe ’dharmād iti śrutiḥ । tena devāsurā rājan nītāḥ subahuśo vaśam ॥

राजर्षयश्च बहवस्तस्माद्बुध्यस्व पार्थिव । राजा भवति तं जित्वा दासस्तेन पराजितः ॥

rājarṣayaś ca bahavas tasmād budhyasva pārthiva । rājā bhavati taṁ jitvā dāsas tena parājitaḥ ॥

स यथा दर्पसहितमधर्मं नानुसेवसे । तथा वर्तस्व मान्धातश्चिरं चेत्स्थातुमिच्छसि ॥

sa yathā darpasahitam adharmaṁ nānusevase । tathā vartasva māndhātaś ciraṁ cet sthātum icchasi ॥

मत्तात्प्रमत्तात्पोगण्डादुन्मत्ताच्च विशेषतः । तदभ्यासादुपावर्तादहितानां च सेवनात् ॥

mattāt pramattāt pogaṇḍād unmattāc ca viśeṣataḥ । tadabhyāsād upāvartād ahitānāṁ ca sevanāt ॥

निगृहीतादमात्याच्च स्त्रीभ्यश्चैव विशेषतः । पर्वताद्विषमाद्दुर्गाद्धस्तिनोऽश्वात्सरीसृपात् ॥

nigr̥hītād amātyāc ca strībhyaś caiva viśeṣataḥ । parvatād viṣamād durgād dhastino ’śvāt sarīsr̥pāt ॥

एतेभ्यो नित्ययत्तः स्यान्नक्तंचर्यां च वर्जयेत् । अत्यायं चातिमानं च दम्भं क्रोधं च वर्जयेत् ॥

etebhyo nityayattaḥ syān naktaṁcaryāṁ ca varjayet । atyāyaṁ cātimānaṁ ca dambhaṁ krodhaṁ ca varjayet ॥

अविज्ञातासु च स्त्रीषु क्लीबासु स्वैरिणीषु च । परभार्यासु कन्यासु नाचरेन्मैथुनं नृपः ॥

avijñātāsu ca strīṣu klībāsu svairiṇīṣu ca । parabhāryāsu kanyāsu nācaren maithunaṁ nr̥paḥ ॥

कुलेषु पापरक्षांसि जायन्ते वर्णसंकरात् । अपुमांसोऽङ्गहीनाश्च स्थूलजिह्वा विचेतसः ॥

kuleṣu pāparakṣāṁsi jāyante varṇasaṁkarāt । apumāṁso ’ṅgahīnāś ca sthūlajihvā vicetasaḥ ॥

एते चान्ये च जायन्ते यदा राजा प्रमाद्यति । तस्माद्राज्ञा विशेषेण वर्तितव्यं प्रजाहिते ॥

ete cānye ca jāyante yadā rājā pramādyati । tasmād rājñā viśeṣeṇa vartitavyaṁ prajāhite ॥

क्षत्रियस्य प्रमत्तस्य दोषः संजायते महान् । अधर्माः संप्रवर्तन्ते प्रजासंकरकारकाः ॥

kṣatriyasya pramattasya doṣaḥ saṁjāyate mahān । adharmāḥ saṁpravartante prajāsaṁkarakārakāḥ ॥

अशीते विद्यते शीतं शीते शीतं न विद्यते । अवृष्टिरतिवृष्टिश्च व्याधिश्चाविशति प्रजाः ॥

aśīte vidyate śītaṁ śīte śītaṁ na vidyate । avr̥ṣṭir ativr̥ṣṭiś ca vyādhiś cāviśati prajāḥ ॥

नक्षत्राण्युपतिष्ठन्ति ग्रहा घोरास्तथापरे । उत्पाताश्चात्र दृश्यन्ते बहवो राजनाशनाः ॥

nakṣatrāṇy upatiṣṭhanti grahā ghorās tathāpare । utpātāś cātra dr̥śyante bahavo rājanāśanāḥ ॥

अरक्षितात्मा यो राजा प्रजाश्चापि न रक्षति । प्रजाश्च तस्य क्षीयन्ते ताश्च सोऽनु विनश्यति ॥

arakṣitātmā yo rājā prajāś cāpi na rakṣati । prajāś ca tasya kṣīyante tāś ca so ’nu vinaśyati ॥

द्वावाददाते ह्येकस्य द्वयोश्च बहवोऽपरे । कुमार्यः संप्रलुप्यन्ते तदाहुर्नृपदूषणम् ॥

dvāv ādadāte hy ekasya dvayoś ca bahavo ’pare । kumāryaḥ saṁpralupyante tadāhur nr̥padūṣaṇam ॥

ममैतदिति नैकस्य मनुष्येष्ववतिष्ठते । त्यक्त्वा धर्मं यदा राजा प्रमादमनुतिष्ठति ॥

mamaitad iti naikasya manuṣyeṣv avatiṣṭhate । tyaktvā dharmaṁ yadā rājā pramādam anutiṣṭhati ॥