Adhyāya 90

भीष्म उवाच । वनस्पतीन्भक्ष्यफलान्न छिन्द्युर्विषये तव । ब्राह्मणानां मूलफलं धर्म्यमाहुर्मनीषिणः ॥

bhīṣma uvāca । vanaspatīn bhakṣyaphalān na chindyur viṣaye tava । brāhmaṇānāṁ mūlaphalaṁ dharmyam āhur manīṣiṇaḥ ॥

ब्राह्मणेभ्योऽतिरिक्तं च भुञ्जीरन्नितरे जनाः । न ब्राह्मणोपरोधेन हरेदन्यः कथंचन ॥

brāhmaṇebhyo ’tiriktaṁ ca bhuñjīrann itare janāḥ । na brāhmaṇoparodhena hared anyaḥ kathaṁ cana ॥

विप्रश्चेत्त्यागमातिष्ठेदाख्यायावृत्तिकर्शितः । परिकल्प्यास्य वृत्तिः स्यात्सदारस्य नराधिप ॥

vipraś cet tyāgam ātiṣṭhed ākhyāyāvr̥ttikarśitaḥ । parikalpyāsya vr̥ttiḥ syāt sadārasya narādhipa ॥

स चेन्नोपनिवर्तेत वाच्यो ब्राह्मणसंसदि । कस्मिन्निदानीं मर्यादामयं लोकः करिष्यति ॥

sa cen nopanivarteta vācyo brāhmaṇasaṁsadi । kasminn idānīṁ maryādām ayaṁ lokaḥ kariṣyati ॥

असंशयं निवर्तेत न चेद्वक्ष्यत्यतः परम् । पूर्वं परोक्षं कर्तव्यमेतत्कौन्तेय शासनम् ॥

asaṁśayaṁ nivarteta na ced vakṣyaty ataḥ param । pūrvaṁ parokṣaṁ kartavyam etat kaunteya śāsanam ॥

आहुरेतज्जना ब्रह्मन्न चैतच्छ्रद्दधाम्यहम् । निमन्त्र्यश्च भवेद्भोगैरवृत्त्या चेत्तदाचरेत् ॥

āhur etaj janā brahman na caitac chraddadhāmy aham । nimantryaś ca bhaved bhogair avr̥ttyā cet tadācaret ॥

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं लोकानामिह जीवनम् । ऊर्ध्वं चैव त्रयी विद्या सा भूतान्भावयत्युत ॥

kr̥ṣigorakṣyavāṇijyaṁ lokānām iha jīvanam । ūrdhvaṁ caiva trayī vidyā sā bhūtān bhāvayaty uta ॥

तस्यां प्रयतमानायां ये स्युस्तत्परिपन्थिनः । दस्यवस्तद्वधायेह ब्रह्मा क्षत्रमथासृजत् ॥

tasyāṁ prayatamānāyāṁ ye syus tatparipanthinaḥ । dasyavas tadvadhāyeha brahmā kṣatram athāsr̥jat ॥

शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष यजस्व क्रतुभिर्नृप । युध्यस्व समरे वीरो भूत्वा कौरवनन्दन ॥

śatrūñ jahi prajā rakṣa yajasva kratubhir nr̥pa । yudhyasva samare vīro bhūtvā kauravanandana ॥

संरक्ष्यान्पालयेद्राजा यः स राजार्यकृत्तमः । ये केचित्तान्न रक्षन्ति तैरर्थो नास्ति कश्चन ॥

saṁrakṣyān pālayed rājā yaḥ sa rājāryakr̥ttamaḥ । ye ke cit tān na rakṣanti tair artho nāsti kaś cana ॥

सदैव राज्ञा बोद्धव्यं सर्वलोकाद्युधिष्ठिर । तस्माद्धेतोर्हि भुञ्जीत मनुष्यानेव मानवः ॥

sadaiva rājñā boddhavyaṁ sarvalokād yudhiṣṭhira । tasmād dhetor hi bhuñjīta manuṣyān eva mānavaḥ ॥

अन्तरेभ्यः परान्रक्षन्परेभ्यः पुनरन्तरान् । परान्परेभ्यः स्वान्स्वेभ्यः सर्वान्पालय नित्यदा ॥

antarebhyaḥ parān rakṣan parebhyaḥ punar antarān । parān parebhyaḥ svān svebhyaḥ sarvān pālaya nityadā ॥

आत्मानं सर्वतो रक्षन्राजा रक्षेत मेदिनीम् । आत्ममूलमिदं सर्वमाहुर्हि विदुषो जनाः ॥

ātmānaṁ sarvato rakṣan rājā rakṣeta medinīm । ātmamūlam idaṁ sarvam āhur hi viduṣo janāḥ ॥

किं छिद्रं कोऽनुषङ्गो मे किं वास्त्यविनिपातितम् । कुतो मामास्रवेद्दोष इति नित्यं विचिन्तयेत् ॥

kiṁ chidraṁ ko ’nuṣaṅgo me kiṁ vāsty avinipātitam । kuto mām āsraved doṣa iti nityaṁ vicintayet ॥

गुप्तैश्चारैरनुमतैः पृथिवीमनुचारयेत् । सुनीतं यदि मे वृत्तं प्रशंसन्ति न वा पुनः । कच्चिद्रोचेज्जनपदे कच्चिद्राष्ट्रे च मे यशः ॥

guptaiś cārair anumataiḥ pr̥thivīm anucārayet । sunītaṁ yadi me vr̥ttaṁ praśaṁsanti na vā punaḥ । kaccid rocej janapade kaccid rāṣṭre ca me yaśaḥ ॥

धर्मज्ञानां धृतिमतां संग्रामेष्वपलायिनाम् । राष्ट्रं च येऽनुजीवन्ति ये च राज्ञोऽनुजीविनः ॥

dharmajñānāṁ dhr̥timatāṁ saṁgrāmeṣv apalāyinām । rāṣṭraṁ ca ye ’nujīvanti ye ca rājño ’nujīvinaḥ ॥

अमात्यानां च सर्वेषां मध्यस्थानां च सर्वशः । ये च त्वाभिप्रशंसेयुर्निन्देयुरथ वा पुनः । सर्वान्सुपरिणीतांस्तान्कारयेत युधिष्ठिर ॥

amātyānāṁ ca sarveṣāṁ madhyasthānāṁ ca sarvaśaḥ । ye ca tvābhipraśaṁseyur nindeyur atha vā punaḥ । sarvān supariṇītāṁs tān kārayeta yudhiṣṭhira ॥

एकान्तेन हि सर्वेषां न शक्यं तात रोचितुम् । मित्रामित्रमथो मध्यं सर्वभूतेषु भारत ॥

ekāntena hi sarveṣāṁ na śakyaṁ tāta rocitum । mitrāmitram atho madhyaṁ sarvabhūteṣu bhārata ॥

तुल्यबाहुबलानां च गुणैरपि निषेविनाम् । कथं स्यादधिकः कश्चित्स तु भुञ्जीत मानवान् ॥

tulyabāhubalānāṁ ca guṇair api niṣevinām । kathaṁ syād adhikaḥ kaś cit sa tu bhuñjīta mānavān ॥

ये चरा ह्यचरानद्युरदंष्ट्रान्दंष्ट्रिणस्तथा । आशीविषा इव क्रुद्धा भुजगा भुजगानिव ॥

ye carā hy acarān adyur adaṁṣṭrān daṁṣṭriṇas tathā । āśīviṣā iva kruddhā bhujagā bhujagān iva ॥

एतेभ्यश्चाप्रमत्तः स्यात्सदा यत्तो युधिष्ठिर । भारुण्डसदृशा ह्येते निपतन्ति प्रमाद्यतः ॥

etebhyaś cāpramattaḥ syāt sadā yatto yudhiṣṭhira । bhāruṇḍasadr̥śā hy ete nipatanti pramādyataḥ ॥

कच्चित्ते वणिजो राष्ट्रे नोद्विजन्ते करार्दिताः । क्रीणन्तो बहु वाल्पेन कान्तारकृतनिश्रमाः ॥

kaccit te vaṇijo rāṣṭre nodvijante karārditāḥ । krīṇanto bahu vālpena kāntārakr̥taniśramāḥ ॥

कच्चित्कृषिकरा राष्ट्रं न जहत्यतिपीडिताः । ये वहन्ति धुरं राज्ञां संभरन्तीतरानपि ॥

kaccit kr̥ṣikarā rāṣṭraṁ na jahaty atipīḍitāḥ । ye vahanti dhuraṁ rājñāṁ saṁbharantītarān api ॥

इतो दत्तेन जीवन्ति देवाः पितृगणास्तथा । मनुष्योरगरक्षांसि वयांसि पशवस्तथा ॥

ito dattena jīvanti devāḥ pitr̥gaṇās tathā । manuṣyoragarakṣāṁsi vayāṁsi paśavas tathā ॥

एषा ते राष्ट्रवृत्तिश्च राष्ट्रगुप्तिश्च भारत । एतमेवार्थमाश्रित्य भूयो वक्ष्यामि पाण्डव ॥

eṣā te rāṣṭravr̥ttiś ca rāṣṭraguptiś ca bhārata । etam evārtham āśritya bhūyo vakṣyāmi pāṇḍava ॥