Adhyāya 89

युधिष्ठिर उवाच । यदा राजा समर्थोऽपि कोशार्थी स्यान्महामते । कथं प्रवर्तेत तदा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yadā rājā samartho ’pi kośārthī syān mahāmate । kathaṁ pravarteta tadā tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । यथादेशं यथाकालमपि चैव यथाबलम् । अनुशिष्यात्प्रजा राजा धर्मार्थी तद्धिते रतः ॥

bhīṣma uvāca । yathādeśaṁ yathākālam api caiva yathābalam । anuśiṣyāt prajā rājā dharmārthī taddhite rataḥ ॥

यथा तासां च मन्येत श्रेय आत्मन एव च । तथा धर्म्याणि सर्वाणि राजा राष्ट्रे प्रवर्तयेत् ॥

yathā tāsāṁ ca manyeta śreya ātmana eva ca । tathā dharmyāṇi sarvāṇi rājā rāṣṭre pravartayet ॥

मधुदोहं दुहेद्राष्ट्रं भ्रमरान्न विपातयेत् । वत्सापेक्षी दुहेच्चैव स्तनांश्च न विकुट्टयेत् ॥

madhudohaṁ duhed rāṣṭraṁ bhramarān na vipātayet । vatsāpekṣī duhec caiva stanāṁś ca na vikuṭṭayet ॥

जलौकावत्पिबेद्राष्ट्रं मृदुनैव नराधिप । व्याघ्रीव च हरेत्पुत्रमदष्ट्वा मा पतेदिति ॥

jalaukāvat pibed rāṣṭraṁ mr̥dunaiva narādhipa । vyāghrīva ca haret putram adaṣṭvā mā pated iti ॥

अल्पेनाल्पेन देयेन वर्धमानं प्रदापयेत् । ततो भूयस्ततो भूयः कामं वृद्धिं समाचरेत् ॥

alpenālpena deyena vardhamānaṁ pradāpayet । tato bhūyas tato bhūyaḥ kāmaṁ vr̥ddhiṁ samācaret ॥

दमयन्निव दम्यानां शश्वद्भारं प्रवर्धयेत् । मृदुपूर्वं प्रयत्नेन पाशानभ्यवहारयेत् ॥

damayann iva damyānāṁ śaśvad bhāraṁ pravardhayet । mr̥dupūrvaṁ prayatnena pāśān abhyavahārayet ॥

सकृत्पाशावकीर्णास्ते न भविष्यन्ति दुर्दमाः । उचितेनैव भोक्तव्यास्ते भविष्यन्ति यत्नतः ॥

sakr̥t pāśāvakīrṇās te na bhaviṣyanti durdamāḥ । ucitenaiva bhoktavyās te bhaviṣyanti yatnataḥ ॥

तस्मात्सर्वसमारम्भो दुर्लभः पुरुषव्रजः । यथामुख्यान्सान्त्वयित्वा भोक्तव्य इतरो जनः ॥

tasmāt sarvasamārambho durlabhaḥ puruṣavrajaḥ । yathāmukhyān sāntvayitvā bhoktavya itaro janaḥ ॥

ततस्तान्भेदयित्वाथ परस्परविवक्षितान् । भुञ्जीत सान्त्वयित्वैव यथासुखमयत्नतः ॥

tatas tān bhedayitvātha parasparavivakṣitān । bhuñjīta sāntvayitvaiva yathāsukham ayatnataḥ ॥

न चास्थाने न चाकाले करानेभ्योऽनुपातयेत् । आनुपूर्व्येण सान्त्वेन यथाकालं यथाविधि ॥

na cāsthāne na cākāle karān ebhyo ’nupātayet । ānupūrvyeṇa sāntvena yathākālaṁ yathāvidhi ॥

उपायान्प्रब्रवीम्येतान्न मे माया विवक्षिता । अनुपायेन दमयन्प्रकोपयति वाजिनः ॥

upāyān prabravīmy etān na me māyā vivakṣitā । anupāyena damayan prakopayati vājinaḥ ॥

पानागाराणि वेशाश्च वेशप्रापणिकास्तथा । कुशीलवाः सकितवा ये चान्ये केचिदीदृशाः ॥

pānāgārāṇi veśāś ca veśaprāpaṇikās tathā । kuśīlavāḥ sakitavā ye cānye ke cid īdr̥śāḥ ॥

नियम्याः सर्व एवैते ये राष्ट्रस्योपघातकाः । एते राष्ट्रे हि तिष्ठन्तो बाधन्ते भद्रिकाः प्रजाः ॥

niyamyāḥ sarva evaite ye rāṣṭrasyopaghātakāḥ । ete rāṣṭre hi tiṣṭhanto bādhante bhadrikāḥ prajāḥ ॥

न केनचिद्याचितव्यः कश्चित्किंचिदनापदि । इति व्यवस्था भूतानां पुरस्तान्मनुना कृता ॥

na kena cid yācitavyaḥ kaś cit kiṁ cid anāpadi । iti vyavasthā bhūtānāṁ purastān manunā kr̥tā ॥

सर्वे तथा न जीवेयुर्न कुर्युः कर्म चेदिह । सर्व एव त्रयो लोका न भवेयुरसंशयम् ॥

sarve tathā na jīveyur na kuryuḥ karma ced iha । sarva eva trayo lokā na bhaveyur asaṁśayam ॥

प्रभुर्नियमने राजा य एतान्न नियच्छति । भुङ्क्ते स तस्य पापस्य चतुर्भागमिति श्रुतिः । तथा कृतस्य धर्मस्य चतुर्भागमुपाश्नुते ॥

prabhur niyamane rājā ya etān na niyacchati । bhuṅkte sa tasya pāpasya caturbhāgam iti śrutiḥ । tathā kr̥tasya dharmasya caturbhāgam upāśnute ॥

स्थानान्येतानि संगम्य प्रसङ्गे भूतिनाशनः । कामप्रसक्तः पुरुषः किमकार्यं विवर्जयेत् ॥

sthānāny etāni saṁgamya prasaṅge bhūtināśanaḥ । kāmaprasaktaḥ puruṣaḥ kim akāryaṁ vivarjayet ॥

आपद्येव तु याचेरन्येषां नास्ति परिग्रहः । दातव्यं धर्मतस्तेभ्यस्त्वनुक्रोशाद्दयार्थिना ॥

āpady eva tu yāceran yeṣāṁ nāsti parigrahaḥ । dātavyaṁ dharmatas tebhyas tv anukrośād dayārthinā ॥

मा ते राष्ट्रे याचनका मा ते भूयुश्च दस्यवः । इष्टादातार एवैते नैते भूतस्य भावकाः ॥

mā te rāṣṭre yācanakā mā te bhūyuś ca dasyavaḥ । iṣṭādātāra evaite naite bhūtasya bhāvakāḥ ॥

ये भूतान्यनुगृह्णन्ति वर्धयन्ति च ये प्रजाः । ते ते राष्ट्रे प्रवर्तन्तां मा भूतानामभावकाः ॥

ye bhūtāny anugr̥hṇanti vardhayanti ca ye prajāḥ । te te rāṣṭre pravartantāṁ mā bhūtānām abhāvakāḥ ॥

दण्ड्यास्ते च महाराज धनादानप्रयोजनाः । प्रयोगं कारयेयुस्तान्यथा बलिकरांस्तथा ॥

daṇḍyās te ca mahārāja dhanādānaprayojanāḥ । prayogaṁ kārayeyus tān yathā balikarāṁs tathā ॥

कृषिगोरक्ष्यवाणिज्यं यच्चान्यत्किंचिदीदृशम् । पुरुषैः कारयेत्कर्म बहुभिः सह कर्मिभिः ॥

kr̥ṣigorakṣyavāṇijyaṁ yac cānyat kiṁ cid īdr̥śam । puruṣaiḥ kārayet karma bahubhiḥ saha karmibhiḥ ॥

नरश्चेत्कृषिगोरक्ष्यं वाणिज्यं चाप्यनुष्ठितः । संशयं लभते किंचित्तेन राजा विगर्ह्यते ॥

naraś cet kr̥ṣigorakṣyaṁ vāṇijyaṁ cāpy anuṣṭhitaḥ । saṁśayaṁ labhate kiṁ cit tena rājā vigarhyate ॥

धनिनः पूजयेन्नित्यं यानाच्छादनभोजनैः । वक्तव्याश्चानुगृह्णीध्वं पूजाः सह मयेति ह ॥

dhaninaḥ pūjayen nityaṁ yānācchādanabhojanaiḥ । vaktavyāś cānugr̥hṇīdhvaṁ pūjāḥ saha mayeti ha ॥

अङ्गमेतन्महद्राज्ञां धनिनो नाम भारत । ककुदं सर्वभूतानां धनस्थो नात्र संशयः ॥

aṅgam etan mahad rājñāṁ dhanino nāma bhārata । kakudaṁ sarvabhūtānāṁ dhanastho nātra saṁśayaḥ ॥

प्राज्ञः शूरो धनस्थश्च स्वामी धार्मिक एव च । तपस्वी सत्यवादी च बुद्धिमांश्चाभिरक्षति ॥

prājñaḥ śūro dhanasthaś ca svāmī dhārmika eva ca । tapasvī satyavādī ca buddhimāṁś cābhirakṣati ॥

तस्मादेतेषु सर्वेषु प्रीतिमान्भव पार्थिव । सत्यमार्जवमक्रोधमानृशंस्यं च पालय ॥

tasmād eteṣu sarveṣu prītimān bhava pārthiva । satyam ārjavam akrodham ānr̥śaṁsyaṁ ca pālaya ॥

एवं दण्डं च कोशं च मित्रं भूमिं च लप्स्यसे । सत्यार्जवपरो राजन्मित्रकोशसमन्वितः ॥

evaṁ daṇḍaṁ ca kośaṁ ca mitraṁ bhūmiṁ ca lapsyase । satyārjavaparo rājan mitrakośasamanvitaḥ ॥