Adhyāya 88

युधिष्ठिर उवाच । राष्ट्रगुप्तिं च मे राजन्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् । सम्यग्जिज्ञासमानाय प्रब्रूहि भरतर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । rāṣṭraguptiṁ ca me rājan rāṣṭrasyaiva ca saṁgraham । samyag jijñāsamānāya prabrūhi bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । राष्ट्रगुप्तिं च ते सम्यग्राष्ट्रस्यैव च संग्रहम् । हन्त सर्वं प्रवक्ष्यामि तत्त्वमेकमनाः शृणु ॥

bhīṣma uvāca । rāṣṭraguptiṁ ca te samyag rāṣṭrasyaiva ca saṁgraham । hanta sarvaṁ pravakṣyāmi tattvam ekamanāḥ śr̥ṇu ॥

ग्रामस्याधिपतिः कार्यो दशग्राम्यस्तथापरः । द्विगुणायाः शतस्यैवं सहस्रस्य च कारयेत् ॥

grāmasyādhipatiḥ kāryo daśagrāmyas tathāparaḥ । dviguṇāyāḥ śatasyaivaṁ sahasrasya ca kārayet ॥

ग्रामे यान्ग्रामदोषांश्च ग्रामिकः परिपालयेत् । तान्ब्रूयाद्दशपायासौ स तु विंशतिपाय वै ॥

grāme yān grāmadoṣāṁś ca grāmikaḥ paripālayet । tān brūyād daśapāyāsau sa tu viṁśatipāya vai ॥

सोऽपि विंशत्यधिपतिर्वृत्तं जानपदे जने । ग्रामाणां शतपालाय सर्वमेव निवेदयेत् ॥

so ’pi viṁśatyadhipatir vr̥ttaṁ jānapade jane । grāmāṇāṁ śatapālāya sarvam eva nivedayet ॥

यानि ग्रामीणभोज्यानि ग्रामिकस्तान्युपाश्नुयात् । दशपस्तेन भर्तव्यस्तेनापि द्विगुणाधिपः ॥

yāni grāmīṇabhojyāni grāmikas tāny upāśnuyāt । daśapas tena bhartavyas tenāpi dviguṇādhipaḥ ॥

ग्रामं ग्रामशताध्यक्षो भोक्तुमर्हति सत्कृतः । महान्तं भरतश्रेष्ठ सुस्फीतजनसंकुलम् । तत्र ह्यनेकमायत्तं राज्ञो भवति भारत ॥

grāmaṁ grāmaśatādhyakṣo bhoktum arhati satkr̥taḥ । mahāntaṁ bharataśreṣṭha susphītajanasaṁkulam । tatra hy anekam āyattaṁ rājño bhavati bhārata ॥

शाखानगरमर्हस्तु सहस्रपतिरुत्तमम् । धान्यहैरण्यभोगेन भोक्तुं राष्ट्रिय उद्यतः ॥

śākhānagaram arhas tu sahasrapatir uttamam । dhānyahairaṇyabhogena bhoktuṁ rāṣṭriya udyataḥ ॥

तथा यद्ग्रामकृत्यं स्याद्ग्रामिकृत्यं च ते स्वयम् । धर्मज्ञः सचिवः कश्चित्तत्प्रपश्येदतन्द्रितः ॥

tathā yad grāmakr̥tyaṁ syād grāmikr̥tyaṁ ca te svayam । dharmajñaḥ sacivaḥ kaś cit tat prapaśyed atandritaḥ ॥

नगरे नगरे च स्यादेकः सर्वार्थचिन्तकः । उच्चैःस्थाने घोररूपो नक्षत्राणामिव ग्रहः । भवेत्स तान्परिक्रामेत्सर्वानेव सदा स्वयम् ॥

nagare nagare ca syād ekaḥ sarvārthacintakaḥ । uccaiḥsthāne ghorarūpo nakṣatrāṇām iva grahaḥ । bhavet sa tān parikrāmet sarvān eva sadā svayam ॥

विक्रयं क्रयमध्वानं भक्तं च सपरिव्ययम् । योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य वणिजः कारयेत्करान् ॥

vikrayaṁ krayam adhvānaṁ bhaktaṁ ca saparivyayam । yogakṣemaṁ ca saṁprekṣya vaṇijaḥ kārayet karān ॥

उत्पत्तिं दानवृत्तिं च शिल्पं संप्रेक्ष्य चासकृत् । शिल्पप्रतिकरानेव शिल्पिनः प्रति कारयेत् ॥

utpattiṁ dānavr̥ttiṁ ca śilpaṁ saṁprekṣya cāsakr̥t । śilpapratikarān eva śilpinaḥ prati kārayet ॥

उच्चावचकरा न्याय्याः पूर्वराज्ञां युधिष्ठिर । यथा यथा न हीयेरंस्तथा कुर्यान्महीपतिः ॥

uccāvacakarā nyāyyāḥ pūrvarājñāṁ yudhiṣṭhira । yathā yathā na hīyeraṁs tathā kuryān mahīpatiḥ ॥

फलं कर्म च संप्रेक्ष्य ततः सर्वं प्रकल्पयेत् । फलं कर्म च निर्हेतु न कश्चित्संप्रवर्तयेत् ॥

phalaṁ karma ca saṁprekṣya tataḥ sarvaṁ prakalpayet । phalaṁ karma ca nirhetu na kaś cit saṁpravartayet ॥

यथा राजा च कर्ता च स्यातां कर्मणि भागिनौ । समवेक्ष्य तथा राज्ञा प्रणेयाः सततं कराः ॥

yathā rājā ca kartā ca syātāṁ karmaṇi bhāginau । samavekṣya tathā rājñā praṇeyāḥ satataṁ karāḥ ॥

नोच्छिन्द्यादात्मनो मूलं परेषां वापि तृष्णया । ईहाद्वाराणि संरुध्य राजा संप्रीतिदर्शनः ॥

nocchindyād ātmano mūlaṁ pareṣāṁ vāpi tr̥ṣṇayā । īhādvārāṇi saṁrudhya rājā saṁprītidarśanaḥ ॥

प्रद्विषन्ति परिख्यातं राजानमतिखादिनम् । प्रद्विष्टस्य कुतः श्रेयः संप्रियो लभते प्रियम् ॥

pradviṣanti parikhyātaṁ rājānam atikhādinam । pradviṣṭasya kutaḥ śreyaḥ saṁpriyo labhate priyam ॥

वत्सौपम्येन दोग्धव्यं राष्ट्रमक्षीणबुद्धिना । भृतो वत्सो जातबलः पीडां सहति भारत ॥

vatsaupamyena dogdhavyaṁ rāṣṭram akṣīṇabuddhinā । bhr̥to vatso jātabalaḥ pīḍāṁ sahati bhārata ॥

न कर्म कुरुते वत्सो भृशं दुग्धो युधिष्ठिर । राष्ट्रमप्यतिदुग्धं हि न कर्म कुरुते महत् ॥

na karma kurute vatso bhr̥śaṁ dugdho yudhiṣṭhira । rāṣṭram apy atidugdhaṁ hi na karma kurute mahat ॥

यो राष्ट्रमनुगृह्णाति परिगृह्य स्वयं नृपः । संजातमुपजीवन्स लभते सुमहत्फलम् ॥

yo rāṣṭram anugr̥hṇāti parigr̥hya svayaṁ nr̥paḥ । saṁjātam upajīvan sa labhate sumahat phalam ॥

आपदर्थं हि निचयान्राजान इह चिन्वते । राष्ट्रं च कोशभूतं स्यात्कोशो वेश्मगतस्तथा ॥

āpadarthaṁ hi nicayān rājāna iha cinvate । rāṣṭraṁ ca kośabhūtaṁ syāt kośo veśmagatas tathā ॥

पौरजानपदान्सर्वान्संश्रितोपाश्रितांस्तथा । यथाशक्त्यनुकम्पेत सर्वानभ्यन्तरानपि ॥

paurajānapadān sarvān saṁśritopāśritāṁs tathā । yathāśakty anukampeta sarvān abhyantarān api ॥

बाह्यं जनं भेदयित्वा भोक्तव्यो मध्यमः सुखम् । एवं न संप्रकुप्यन्ते जनाः सुखितदुःखिताः ॥

bāhyaṁ janaṁ bhedayitvā bhoktavyo madhyamaḥ sukham । evaṁ na saṁprakupyante janāḥ sukhitaduḥkhitāḥ ॥

प्रागेव तु करादानमनुभाष्य पुनः पुनः । संनिपत्य स्वविषये भयं राष्ट्रे प्रदर्शयेत् ॥

prāg eva tu karādānam anubhāṣya punaḥ punaḥ । saṁnipatya svaviṣaye bhayaṁ rāṣṭre pradarśayet ॥

इयमापत्समुत्पन्ना परचक्रभयं महत् । अपि नान्ताय कल्पेत वेणोरिव फलागमः ॥

iyam āpat samutpannā paracakrabhayaṁ mahat । api nāntāya kalpeta veṇor iva phalāgamaḥ ॥

अरयो मे समुत्थाय बहुभिर्दस्युभिः सह । इदमात्मवधायैव राष्ट्रमिच्छन्ति बाधितुम् ॥

arayo me samutthāya bahubhir dasyubhiḥ saha । idam ātmavadhāyaiva rāṣṭram icchanti bādhitum ॥

अस्यामापदि घोरायां संप्राप्ते दारुणे भये । परित्राणाय भवतां प्रार्थयिष्ये धनानि वः ॥

asyām āpadi ghorāyāṁ saṁprāpte dāruṇe bhaye । paritrāṇāya bhavatāṁ prārthayiṣye dhanāni vaḥ ॥

प्रतिदास्ये च भवतां सर्वं चाहं भयक्षये । नारयः प्रतिदास्यन्ति यद्धरेयुर्बलादितः ॥

pratidāsye ca bhavatāṁ sarvaṁ cāhaṁ bhayakṣaye । nārayaḥ pratidāsyanti yad dhareyur balād itaḥ ॥

कलत्रमादितः कृत्वा नश्येत्स्वं स्वयमेव हि । अपि चेत्पुत्रदारार्थमर्थसंचय इष्यते ॥

kalatram āditaḥ kr̥tvā naśyet svaṁ svayam eva hi । api cet putradārārtham arthasaṁcaya iṣyate ॥

नन्दामि वः प्रभावेन पुत्राणामिव चोदये । यथाशक्त्यनुगृह्णामि राष्ट्रस्यापीडया च वः ॥

nandāmi vaḥ prabhāvena putrāṇām iva codaye । yathāśakty anugr̥hṇāmi rāṣṭrasyāpīḍayā ca vaḥ ॥

आपत्स्वेव च वोढव्यं भवद्भिः सद्गवैरिव । न वः प्रियतरं कार्यं धनं कस्यांचिदापदि ॥

āpatsv eva ca voḍhavyaṁ bhavadbhiḥ sadgavair iva । na vaḥ priyataraṁ kāryaṁ dhanaṁ kasyāṁ cid āpadi ॥

इति वाचा मधुरया श्लक्ष्णया सोपचारया । स्वरश्मीनभ्यवसृजेद्युगमादाय कालवित् ॥

iti vācā madhurayā ślakṣṇayā sopacārayā । svaraśmīn abhyavasr̥jed yugam ādāya kālavit ॥

प्रचारं भृत्यभरणं व्ययं गोग्रामतो भयम् । योगक्षेमं च संप्रेक्ष्य गोमिनः कारयेत्करान् ॥

pracāraṁ bhr̥tyabharaṇaṁ vyayaṁ gogrāmato bhayam । yogakṣemaṁ ca saṁprekṣya gominaḥ kārayet karān ॥

उपेक्षिता हि नश्येयुर्गोमिनोऽरण्यवासिनः । तस्मात्तेषु विशेषेण मृदुपूर्वं समाचरेत् ॥

upekṣitā hi naśyeyur gomino ’raṇyavāsinaḥ । tasmāt teṣu viśeṣeṇa mr̥dupūrvaṁ samācaret ॥

सान्त्वनं रक्षणं दानमवस्था चाप्यभीक्ष्णशः । गोमिनां पार्थ कर्तव्यं संविभागाः प्रियाणि च ॥

sāntvanaṁ rakṣaṇaṁ dānam avasthā cāpy abhīkṣṇaśaḥ । gomināṁ pārtha kartavyaṁ saṁvibhāgāḥ priyāṇi ca ॥

अजस्रमुपयोक्तव्यं फलं गोमिषु सर्वतः । प्रभावयति राष्ट्रं च व्यवहारं कृषिं तथा ॥

ajasram upayoktavyaṁ phalaṁ gomiṣu sarvataḥ । prabhāvayati rāṣṭraṁ ca vyavahāraṁ kr̥ṣiṁ tathā ॥

तस्माद्गोमिषु यत्नेन प्रीतिं कुर्याद्विचक्षणः । दयावानप्रमत्तश्च करान्संप्रणयन्मृदून् ॥

tasmād gomiṣu yatnena prītiṁ kuryād vicakṣaṇaḥ । dayāvān apramattaś ca karān saṁpraṇayan mr̥dūn ॥

सर्वत्र क्षेमचरणं सुलभं तात गोमिभिः । न ह्यतः सदृशं किंचिद्धनमस्ति युधिष्ठिर ॥

sarvatra kṣemacaraṇaṁ sulabhaṁ tāta gomibhiḥ । na hy ataḥ sadr̥śaṁ kiṁ cid dhanam asti yudhiṣṭhira ॥