Adhyāya 87

युधिष्ठिर उवाच । कथंविधं पुरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति । कृतं वा कारयित्वा वा तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁvidhaṁ puraṁ rājā svayam āvastum arhati । kr̥taṁ vā kārayitvā vā tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । यत्र कौन्तेय वस्तव्यं सपुत्रभ्रातृबन्धुना । न्याय्यं तत्र परिप्रष्टुं गुप्तिं वृत्तिं च भारत ॥

bhīṣma uvāca । yatra kaunteya vastavyaṁ saputrabhrātr̥bandhunā । nyāyyaṁ tatra paripraṣṭuṁ guptiṁ vr̥ttiṁ ca bhārata ॥

तस्मात्ते वर्तयिष्यामि दुर्गकर्म विशेषतः । श्रुत्वा तथा विधातव्यमनुष्ठेयं च यत्नतः ॥

tasmāt te vartayiṣyāmi durgakarma viśeṣataḥ । śrutvā tathā vidhātavyam anuṣṭheyaṁ ca yatnataḥ ॥

षड्विधं दुर्गमास्थाय पुराण्यथ निवेशयेत् । सर्वसंपत्प्रधानं यद्बाहुल्यं वापि संभवेत् ॥

ṣaḍvidhaṁ durgam āsthāya purāṇy atha niveśayet । sarvasaṁpatpradhānaṁ yad bāhulyaṁ vāpi saṁbhavet ॥

धन्वदुर्गं महीदुर्गं गिरिदुर्गं तथैव च । मनुष्यदुर्गमब्दुर्गं वनदुर्गं च तानि षट् ॥

dhanvadurgaṁ mahīdurgaṁ giridurgaṁ tathaiva ca । manuṣyadurgam abdurgaṁ vanadurgaṁ ca tāni ṣaṭ ॥

यत्पुरं दुर्गसंपन्नं धान्यायुधसमन्वितम् । दृढप्राकारपरिखं हस्त्यश्वरथसंकुलम् ॥

yat puraṁ durgasaṁpannaṁ dhānyāyudhasamanvitam । dr̥ḍhaprākāraparikhaṁ hastyaśvarathasaṁkulam ॥

विद्वांसः शिल्पिनो यत्र निचयाश्च सुसंचिताः । धार्मिकश्च जनो यत्र दाक्ष्यमुत्तममास्थितः ॥

vidvāṁsaḥ śilpino yatra nicayāś ca susaṁcitāḥ । dhārmikaś ca jano yatra dākṣyam uttamam āsthitaḥ ॥

ऊर्जस्विनरनागाश्वं चत्वरापणशोभितम् । प्रसिद्धव्यवहारं च प्रशान्तमकुतोभयम् ॥

ūrjasvinaranāgāśvaṁ catvarāpaṇaśobhitam । prasiddhavyavahāraṁ ca praśāntam akutobhayam ॥

सुप्रभं सानुनादं च सुप्रशस्तनिवेशनम् । शूराढ्यजनसंपन्नं ब्रह्मघोषानुनादितम् ॥

suprabhaṁ sānunādaṁ ca supraśastaniveśanam । śūrāḍhyajanasaṁpannaṁ brahmaghoṣānunāditam ॥

समाजोत्सवसंपन्नं सदापूजितदैवतम् । वश्यामात्यबलो राजा तत्पुरं स्वयमावसेत् ॥

samājotsavasaṁpannaṁ sadāpūjitadaivatam । vaśyāmātyabalo rājā tat puraṁ svayam āvaset ॥

तत्र कोशं बलं मित्रं व्यवहारं च वर्धयेत् । पुरे जनपदे चैव सर्वदोषान्निवर्तयेत् ॥

tatra kośaṁ balaṁ mitraṁ vyavahāraṁ ca vardhayet । pure janapade caiva sarvadoṣān nivartayet ॥

भाण्डागारायुधागारं प्रयत्नेनाभिवर्धयेत् । निचयान्वर्धयेत्सर्वांस्तथा यन्त्रगदागदान् ॥

bhāṇḍāgārāyudhāgāraṁ prayatnenābhivardhayet । nicayān vardhayet sarvāṁs tathā yantragadāgadān ॥

काष्ठलोहतुषाङ्गारदारुशृङ्गास्थिवैणवान् । मज्जास्नेहवसाक्षौद्रमौषधग्राममेव च ॥

kāṣṭhalohatuṣāṅgāradāruśr̥ṅgāsthivaiṇavān । majjāsnehavasākṣaudram auṣadhagrāmam eva ca ॥

शणं सर्जरसं धान्यमायुधानि शरांस्तथा । चर्म स्नायु तथा वेत्रं मुञ्जबल्बजधन्वनान् ॥

śaṇaṁ sarjarasaṁ dhānyam āyudhāni śarāṁs tathā । carma snāyu tathā vetraṁ muñjabalbajadhanvanān ॥

आशयाश्चोदपानाश्च प्रभूतसलिला वराः । निरोद्धव्याः सदा राज्ञा क्षीरिणश्च महीरुहाः ॥

āśayāś codapānāś ca prabhūtasalilā varāḥ । niroddhavyāḥ sadā rājñā kṣīriṇaś ca mahīruhāḥ ॥

सत्कृताश्च प्रयत्नेन आचार्यर्त्विक्पुरोहिताः । महेष्वासाः स्थपतयः सांवत्सरचिकित्सकाः ॥

satkr̥tāś ca prayatnena ācāryartvikpurohitāḥ । maheṣvāsāḥ sthapatayaḥ sāṁvatsaracikitsakāḥ ॥

प्राज्ञा मेधाविनो दान्ता दक्षाः शूरा बहुश्रुताः । कुलीनाः सत्त्वसंपन्ना युक्ताः सर्वेषु कर्मसु ॥

prājñā medhāvino dāntā dakṣāḥ śūrā bahuśrutāḥ । kulīnāḥ sattvasaṁpannā yuktāḥ sarveṣu karmasu ॥

पूजयेद्धार्मिकान्राजा निगृह्णीयादधार्मिकान् । नियुञ्ज्याच्च प्रयत्नेन सर्ववर्णान्स्वकर्मसु ॥

pūjayed dhārmikān rājā nigr̥hṇīyād adhārmikān । niyuñjyāc ca prayatnena sarvavarṇān svakarmasu ॥

बाह्यमाभ्यन्तरं चैव पौरजानपदं जनम् । चारैः सुविदितं कृत्वा ततः कर्म प्रयोजयेत् ॥

bāhyam ābhyantaraṁ caiva paurajānapadaṁ janam । cāraiḥ suviditaṁ kr̥tvā tataḥ karma prayojayet ॥

चारान्मन्त्रं च कोशं च मन्त्रं चैव विशेषतः । अनुतिष्ठेत्स्वयं राजा सर्वं ह्यत्र प्रतिष्ठितम् ॥

cārān mantraṁ ca kośaṁ ca mantraṁ caiva viśeṣataḥ । anutiṣṭhet svayaṁ rājā sarvaṁ hy atra pratiṣṭhitam ॥

उदासीनारिमित्राणां सर्वमेव चिकीर्षितम् । पुरे जनपदे चैव ज्ञातव्यं चारचक्षुषा ॥

udāsīnārimitrāṇāṁ sarvam eva cikīrṣitam । pure janapade caiva jñātavyaṁ cāracakṣuṣā ॥

ततस्तथा विधातव्यं सर्वमेवाप्रमादतः । भक्तान्पूजयता नित्यं द्विषतश्च निगृह्णता ॥

tatas tathā vidhātavyaṁ sarvam evāpramādataḥ । bhaktān pūjayatā nityaṁ dviṣataś ca nigr̥hṇatā ॥

यष्टव्यं क्रतुभिर्नित्यं दातव्यं चाप्यपीडया । प्रजानां रक्षणं कार्यं न कार्यं कर्म गर्हितम् ॥

yaṣṭavyaṁ kratubhir nityaṁ dātavyaṁ cāpy apīḍayā । prajānāṁ rakṣaṇaṁ kāryaṁ na kāryaṁ karma garhitam ॥

कृपणानाथवृद्धानां विधवानां च योषिताम् । योगक्षेमं च वृत्तिं च नित्यमेव प्रकल्पयेत् ॥

kr̥paṇānāthavr̥ddhānāṁ vidhavānāṁ ca yoṣitām । yogakṣemaṁ ca vr̥ttiṁ ca nityam eva prakalpayet ॥

आश्रमेषु यथाकालं चेलभाजनभोजनम् । सदैवोपहरेद्राजा सत्कृत्यानवमन्य च ॥

āśrameṣu yathākālaṁ celabhājanabhojanam । sadaivopahared rājā satkr̥tyānavamanya ca ॥

आत्मानं सर्वकार्याणि तापसे राज्यमेव च । निवेदयेत्प्रयत्नेन तिष्ठेत्प्रह्वश्च सर्वदा ॥

ātmānaṁ sarvakāryāṇi tāpase rājyam eva ca । nivedayet prayatnena tiṣṭhet prahvaś ca sarvadā ॥

सर्वार्थत्यागिनं राजा कुले जातं बहुश्रुतम् । पूजयेत्तादृशं दृष्ट्वा शयनासनभोजनैः ॥

sarvārthatyāginaṁ rājā kule jātaṁ bahuśrutam । pūjayet tādr̥śaṁ dr̥ṣṭvā śayanāsanabhojanaiḥ ॥

तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं राजा कस्यांचिदापदि । तापसेषु हि विश्वासमपि कुर्वन्ति दस्यवः ॥

tasmin kurvīta viśvāsaṁ rājā kasyāṁ cid āpadi । tāpaseṣu hi viśvāsam api kurvanti dasyavaḥ ॥

तस्मिन्निधीनादधीत प्रज्ञां पर्याददीत च । न चाप्यभीक्ष्णं सेवेत भृशं वा प्रतिपूजयेत् ॥

tasmin nidhīn ādadhīta prajñāṁ paryādadīta ca । na cāpy abhīkṣṇaṁ seveta bhr̥śaṁ vā pratipūjayet ॥

अन्यः कार्यः स्वराष्ट्रेषु परराष्ट्रेषु चापरः । अटवीष्वपरः कार्यः सामन्तनगरेषु च ॥

anyaḥ kāryaḥ svarāṣṭreṣu pararāṣṭreṣu cāparaḥ । aṭavīṣv aparaḥ kāryaḥ sāmantanagareṣu ca ॥

तेषु सत्कारसंस्कारान्संविभागांश्च कारयेत् । परराष्ट्राटवीस्थेषु यथा स्वविषये तथा ॥

teṣu satkārasaṁskārān saṁvibhāgāṁś ca kārayet । pararāṣṭrāṭavīstheṣu yathā svaviṣaye tathā ॥

ते कस्यांचिदवस्थायां शरणं शरणार्थिने । राज्ञे दद्युर्यथाकामं तापसाः संशितव्रताः ॥

te kasyāṁ cid avasthāyāṁ śaraṇaṁ śaraṇārthine । rājñe dadyur yathākāmaṁ tāpasāḥ saṁśitavratāḥ ॥

एष ते लक्षणोद्देशः संक्षेपेण प्रकीर्तितः । यादृशं नगरं राजा स्वयमावस्तुमर्हति ॥

eṣa te lakṣaṇoddeśaḥ saṁkṣepeṇa prakīrtitaḥ । yādr̥śaṁ nagaraṁ rājā svayam āvastum arhati ॥