Adhyāya 86

युधिष्ठिर उवाच । कथं स्विदिह राजेन्द्र पालयन्पार्थिवः प्रजाः । प्रति धर्मं विशेषेण कीर्तिमाप्नोति शाश्वतीम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ svid iha rājendra pālayan pārthivaḥ prajāḥ । prati dharmaṁ viśeṣeṇa kīrtim āpnoti śāśvatīm ॥

भीष्म उवाच । व्यवहारेण शुद्धेन प्रजापालनतत्परः । प्राप्य धर्मं च कीर्तिं च लोकावाप्नोत्युभौ शुचिः ॥

bhīṣma uvāca । vyavahāreṇa śuddhena prajāpālanatatparaḥ । prāpya dharmaṁ ca kīrtiṁ ca lokāv āpnoty ubhau śuciḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । कीदृशं व्यवहारं तु कैश्च व्यवहरेन्नृपः । एतत्पृष्टो महाप्राज्ञ यथावद्वक्तुमर्हसि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kīdr̥śaṁ vyavahāraṁ tu kaiś ca vyavaharen nr̥paḥ । etat pr̥ṣṭo mahāprājña yathāvad vaktum arhasi ॥

ये चैते पूर्वकथिता गुणास्ते पुरुषं प्रति । नैकस्मिन्पुरुषे ह्येते विद्यन्त इति मे मतिः ॥

ye caite pūrvakathitā guṇās te puruṣaṁ prati । naikasmin puruṣe hy ete vidyanta iti me matiḥ ॥

भीष्म उवाच । एवमेतन्महाप्राज्ञ यथा वदसि बुद्धिमान् । दुर्लभः पुरुषः कश्चिदेभिर्गुणगुणैर्युतः ॥

bhīṣma uvāca । evam etan mahāprājña yathā vadasi buddhimān । durlabhaḥ puruṣaḥ kaś cid ebhir guṇaguṇair yutaḥ ॥

किं तु संक्षेपतः शीलं प्रयत्ने नेह दुर्लभम् । वक्ष्यामि तु यथामात्यान्यादृशांश्च करिष्यसि ॥

kiṁ tu saṁkṣepataḥ śīlaṁ prayatne neha durlabham । vakṣyāmi tu yathāmātyān yādr̥śāṁś ca kariṣyasi ॥

चतुरो ब्राह्मणान्वैद्यान्प्रगल्भान्सात्त्विकाञ्शुचीन् । त्रींश्च शूद्रान्विनीतांश्च शुचीन्कर्मणि पूर्वके ॥

caturo brāhmaṇān vaidyān pragalbhān sāttvikāñ śucīn । trīṁś ca śūdrān vinītāṁś ca śucīn karmaṇi pūrvake ॥

अष्टाभिश्च गुणैर्युक्तं सूतं पौराणिकं चरेत् । पञ्चाशद्वर्षवयसं प्रगल्भमनसूयकम् ॥

aṣṭābhiś ca guṇair yuktaṁ sūtaṁ paurāṇikaṁ caret । pañcāśadvarṣavayasaṁ pragalbham anasūyakam ॥

मतिस्मृतिसमायुक्तं विनीतं समदर्शनम् । कार्ये विवदमानानां शक्तमर्थेष्वलोलुपम् ॥

matismr̥tisamāyuktaṁ vinītaṁ samadarśanam । kārye vivadamānānāṁ śaktam artheṣv alolupam ॥

विवर्जितानां व्यसनैः सुघोरैः सप्तभिर्भृशम् । अष्टानां मन्त्रिणां मध्ये मन्त्रं राजोपधारयेत् ॥

vivarjitānāṁ vyasanaiḥ sughoraiḥ saptabhir bhr̥śam । aṣṭānāṁ mantriṇāṁ madhye mantraṁ rājopadhārayet ॥

ततः संप्रेषयेद्राष्ट्रे राष्ट्रायाथ च दर्शयेत् । अनेन व्यवहारेण द्रष्टव्यास्ते प्रजाः सदा ॥

tataḥ saṁpreṣayed rāṣṭre rāṣṭrāyātha ca darśayet । anena vyavahāreṇa draṣṭavyās te prajāḥ sadā ॥

न चापि गूढं कार्यं ते ग्राह्यं कार्योपघातकम् । कार्ये खलु विपन्ने त्वां सोऽधर्मस्तांश्च पीडयेत् ॥

na cāpi gūḍhaṁ kāryaṁ te grāhyaṁ kāryopaghātakam । kārye khalu vipanne tvāṁ so ’dharmas tāṁś ca pīḍayet ॥

विद्रवेच्चैव राष्ट्रं ते श्येनात्पक्षिगणा इव । परिस्रवेच्च सततं नौर्विशीर्णेव सागरे ॥

vidravec caiva rāṣṭraṁ te śyenāt pakṣigaṇā iva । parisravec ca satataṁ naur viśīrṇeva sāgare ॥

प्रजाः पालयतोऽसम्यगधर्मेणेह भूपतेः । हार्दं भयं संभवति स्वर्गश्चास्य विरुध्यते ॥

prajāḥ pālayato ’samyag adharmeṇeha bhūpateḥ । hārdaṁ bhayaṁ saṁbhavati svargaś cāsya virudhyate ॥

अथ योऽधर्मतः पाति राजामात्योऽथ वात्मजः । धर्मासने नियुक्तः सन्धर्ममूलं नरर्षभ ॥

atha yo ’dharmataḥ pāti rājāmātyo ’tha vātmajaḥ । dharmāsane niyuktaḥ san dharmamūlaṁ nararṣabha ॥

कार्येष्वधिकृताः सम्यगकुर्वन्तो नृपानुगाः । आत्मानं पुरतः कृत्वा यान्त्यधः सहपार्थिवाः ॥

kāryeṣv adhikr̥tāḥ samyag akurvanto nr̥pānugāḥ । ātmānaṁ purataḥ kr̥tvā yānty adhaḥ sahapārthivāḥ ॥

बलात्कृतानां बलिभिः कृपणं बहु जल्पताम् । नाथो वै भूमिपो नित्यमनाथानां नृणां भवेत् ॥

balātkr̥tānāṁ balibhiḥ kr̥paṇaṁ bahu jalpatām । nātho vai bhūmipo nityam anāthānāṁ nr̥ṇāṁ bhavet ॥

ततः साक्षिबलं साधु द्वैधे वादकृतं भवेत् । असाक्षिकमनाथं वा परीक्ष्यं तद्विशेषतः ॥

tataḥ sākṣibalaṁ sādhu dvaidhe vādakr̥taṁ bhavet । asākṣikam anāthaṁ vā parīkṣyaṁ tad viśeṣataḥ ॥

अपराधानुरूपं च दण्डं पापेषु पातयेत् । उद्वेजयेद्धनैरृद्धान्दरिद्रान्वधबन्धनैः ॥

aparādhānurūpaṁ ca daṇḍaṁ pāpeṣu pātayet । udvejayed dhanair r̥ddhān daridrān vadhabandhanaiḥ ॥

विनयैरपि दुर्वृत्तान्प्रहारैरपि पार्थिवः । सान्त्वेनोपप्रदानेन शिष्टांश्च परिपालयेत् ॥

vinayair api durvr̥ttān prahārair api pārthivaḥ । sāntvenopapradānena śiṣṭāṁś ca paripālayet ॥

राज्ञो वधं चिकीर्षेद्यस्तस्य चित्रो वधो भवेत् । आजीवकस्य स्तेनस्य वर्णसंकरकस्य च ॥

rājño vadhaṁ cikīrṣed yas tasya citro vadho bhavet । ājīvakasya stenasya varṇasaṁkarakasya ca ॥

सम्यक्प्रणयतो दण्डं भूमिपस्य विशां पते । युक्तस्य वा नास्त्यधर्मो धर्म एवेह शाश्वतः ॥

samyak praṇayato daṇḍaṁ bhūmipasya viśāṁ pate । yuktasya vā nāsty adharmo dharma eveha śāśvataḥ ॥

कामकारेण दण्डं तु यः कुर्यादविचक्षणः । स इहाकीर्तिसंयुक्तो मृतो नरकमाप्नुयात् ॥

kāmakāreṇa daṇḍaṁ tu yaḥ kuryād avicakṣaṇaḥ । sa ihākīrtisaṁyukto mr̥to narakam āpnuyāt ॥

न परस्य श्रवादेव परेषां दण्डमर्पयेत् । आगमानुगमं कृत्वा बध्नीयान्मोक्षयेत वा ॥

na parasya śravād eva pareṣāṁ daṇḍam arpayet । āgamānugamaṁ kr̥tvā badhnīyān mokṣayeta vā ॥

न तु हन्यान्नृपो जातु दूतं कस्यांचिदापदि । दूतस्य हन्ता निरयमाविशेत्सचिवैः सह ॥

na tu hanyān nr̥po jātu dūtaṁ kasyāṁ cid āpadi । dūtasya hantā nirayam āviśet sacivaiḥ saha ॥

यथोक्तवादिनं दूतं क्षत्रधर्मरतो नृपः । यो हन्यात्पितरस्तस्य भ्रूणहत्यामवाप्नुयुः ॥

yathoktavādinaṁ dūtaṁ kṣatradharmarato nr̥paḥ । yo hanyāt pitaras tasya bhrūṇahatyām avāpnuyuḥ ॥

कुलीनः शीलसंपन्नो वाग्मी दक्षः प्रियंवदः । यथोक्तवादी स्मृतिमान्दूतः स्यात्सप्तभिर्गुणैः ॥

kulīnaḥ śīlasaṁpanno vāgmī dakṣaḥ priyaṁvadaḥ । yathoktavādī smr̥timān dūtaḥ syāt saptabhir guṇaiḥ ॥

एतैरेव गुणैर्युक्तः प्रतीहारोऽस्य रक्षिता । शिरोरक्षश्च भवति गुणैरेतैः समन्वितः ॥

etair eva guṇair yuktaḥ pratīhāro ’sya rakṣitā । śirorakṣaś ca bhavati guṇair etaiḥ samanvitaḥ ॥

धर्मार्थशास्त्रतत्त्वज्ञः संधिविग्रहको भवेत् । मतिमान्धृतिमान्धीमान्रहस्यविनिगूहिता ॥

dharmārthaśāstratattvajñaḥ saṁdhivigrahako bhavet । matimān dhr̥timān dhīmān rahasyavinigūhitā ॥

कुलीनः सत्यसंपन्नः शक्तोऽमात्यः प्रशंसितः । एतैरेव गुणैर्युक्तस्तथा सेनापतिर्भवेत् ॥

kulīnaḥ satyasaṁpannaḥ śakto ’mātyaḥ praśaṁsitaḥ । etair eva guṇair yuktas tathā senāpatir bhavet ॥

व्यूहयन्त्रायुधीयानां तत्त्वज्ञो विक्रमान्वितः । वर्षशीतोष्णवातानां सहिष्णुः पररन्ध्रवित् ॥

vyūhayantrāyudhīyānāṁ tattvajño vikramānvitaḥ । varṣaśītoṣṇavātānāṁ sahiṣṇuḥ pararandhravit ॥

विश्वासयेत्परांश्चैव विश्वसेन्न तु कस्यचित् । पुत्रेष्वपि हि राजेन्द्र विश्वासो न प्रशस्यते ॥

viśvāsayet parāṁś caiva viśvasen na tu kasya cit । putreṣv api hi rājendra viśvāso na praśasyate ॥

एतच्छास्त्रार्थतत्त्वं तु तवाख्यातं मयानघ । अविश्वासो नरेन्द्राणां गुह्यं परममुच्यते ॥

etac chāstrārthatattvaṁ tu tavākhyātaṁ mayānagha । aviśvāso narendrāṇāṁ guhyaṁ paramam ucyate ॥