Adhyāya 80

युधिष्ठिर उवाच । क्वसमुत्थाः कथंशीला ऋत्विजः स्युः पितामह । कथंविधाश्च राजेन्द्र तद्ब्रूहि वदतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kvasamutthāḥ kathaṁśīlā r̥tvijaḥ syuḥ pitāmaha । kathaṁvidhāś ca rājendra tad brūhi vadatāṁ vara ॥

भीष्म उवाच । प्रतिकर्म पुराचार ऋत्विजां स्म विधीयते । आदौ छन्दांसि विज्ञाय द्विजानां श्रुतमेव च ॥

bhīṣma uvāca । pratikarma purācāra r̥tvijāṁ sma vidhīyate । ādau chandāṁsi vijñāya dvijānāṁ śrutam eva ca ॥

ये त्वेकरतयो नित्यं धीरा नाप्रियवादिनः । परस्परस्य सुहृदः संमताः समदर्शिनः ॥

ye tv ekaratayo nityaṁ dhīrā nāpriyavādinaḥ । parasparasya suhr̥daḥ saṁmatāḥ samadarśinaḥ ॥

येष्वानृशंस्यं सत्यं चाप्यहिंसा तप आर्जवम् । अद्रोहो नाभिमानश्च ह्रीस्तितिक्षा दमः शमः ॥

yeṣv ānr̥śaṁsyaṁ satyaṁ cāpy ahiṁsā tapa ārjavam । adroho nābhimānaś ca hrīs titikṣā damaḥ śamaḥ ॥

ह्रीमान्सत्यधृतिर्दान्तो भूतानामविहिंसकः । अकामद्वेषसंयुक्तस्त्रिभिः शुक्लैः समन्वितः ॥

hrīmān satyadhr̥tir dānto bhūtānām avihiṁsakaḥ । akāmadveṣasaṁyuktas tribhiḥ śuklaiḥ samanvitaḥ ॥

अहिंसको ज्ञानतृप्तः स ब्रह्मासनमर्हति । एते महर्त्विजस्तात सर्वे मान्या यथातथम् ॥

ahiṁsako jñānatr̥ptaḥ sa brahmāsanam arhati । ete mahartvijas tāta sarve mānyā yathātatham ॥

युधिष्ठिर उवाच । यदिदं वेदवचनं दक्षिणासु विधीयते । इदं देयमिदं देयं न क्वचिद्व्यवतिष्ठते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad idaṁ vedavacanaṁ dakṣiṇāsu vidhīyate । idaṁ deyam idaṁ deyaṁ na kva cid vyavatiṣṭhate ॥

नेदं प्रति धनं शास्त्रमापद्धर्ममशास्त्रतः । आज्ञा शास्त्रस्य घोरेयं न शक्तिं समवेक्षते ॥

nedaṁ prati dhanaṁ śāstram āpaddharmam aśāstrataḥ । ājñā śāstrasya ghoreyaṁ na śaktiṁ samavekṣate ॥

श्रद्धामारभ्य यष्टव्यमित्येषा वैदिकी श्रुतिः । मिथ्योपेतस्य यज्ञस्य किमु श्रद्धा करिष्यति ॥

śraddhām ārabhya yaṣṭavyam ity eṣā vaidikī śrutiḥ । mithyopetasya yajñasya kim u śraddhā kariṣyati ॥

भीष्म उवाच । न वेदानां परिभवान्न शाठ्येन न मायया । कश्चिन्महदवाप्नोति मा ते भूद्बुद्धिरीदृशी ॥

bhīṣma uvāca । na vedānāṁ paribhavān na śāṭhyena na māyayā । kaś cin mahad avāpnoti mā te bhūd buddhir īdr̥śī ॥

यज्ञाङ्गं दक्षिणास्तात वेदानां परिबृंहणम् । न मन्त्रा दक्षिणाहीनास्तारयन्ति कथंचन ॥

yajñāṅgaṁ dakṣiṇās tāta vedānāṁ paribr̥ṁhaṇam । na mantrā dakṣiṇāhīnās tārayanti kathaṁ cana ॥

शक्तिस्तु पूर्णपात्रेण संमितानवमा भवेत् । अवश्यं तात यष्टव्यं त्रिभिर्वर्णैर्यथाविधि ॥

śaktis tu pūrṇapātreṇa saṁmitānavamā bhavet । avaśyaṁ tāta yaṣṭavyaṁ tribhir varṇair yathāvidhi ॥

सोमो राजा ब्राह्मणानामित्येषा वैदिकी श्रुतिः । तं च विक्रेतुमिच्छन्ति न वृथा वृत्तिरिष्यते । तेन क्रीतेन धर्मेण ततो यज्ञः प्रतायते ॥

somo rājā brāhmaṇānām ity eṣā vaidikī śrutiḥ । taṁ ca vikretum icchanti na vr̥thā vr̥ttir iṣyate । tena krītena dharmeṇa tato yajñaḥ pratāyate ॥

इत्येवं धर्मतः ख्यातमृषिभिर्धर्मवादिभिः । पुमान्यज्ञश्च सोमश्च न्यायवृत्तो यथा भवेत् । अन्यायवृत्तः पुरुषो न परस्य न चात्मनः ॥

ity evaṁ dharmataḥ khyātam r̥ṣibhir dharmavādibhiḥ । pumān yajñaś ca somaś ca nyāyavr̥tto yathā bhavet । anyāyavr̥ttaḥ puruṣo na parasya na cātmanaḥ ॥

शरीरं यज्ञपात्राणि इत्येषा श्रूयते श्रुतिः । तानि सम्यक्प्रणीतानि ब्राह्मणानां महात्मनाम् ॥

śarīraṁ yajñapātrāṇi ity eṣā śrūyate śrutiḥ । tāni samyak praṇītāni brāhmaṇānāṁ mahātmanām ॥

तपो यज्ञादपि श्रेष्ठमित्येषा परमा श्रुतिः । तत्ते तपः प्रवक्ष्यामि विद्वंस्तदपि मे शृणु ॥

tapo yajñād api śreṣṭham ity eṣā paramā śrutiḥ । tat te tapaḥ pravakṣyāmi vidvaṁs tad api me śr̥ṇu ॥

अहिंसा सत्यवचनमानृशंस्यं दमो घृणा । एतत्तपो विदुर्धीरा न शरीरस्य शोषणम् ॥

ahiṁsā satyavacanam ānr̥śaṁsyaṁ damo ghr̥ṇā । etat tapo vidur dhīrā na śarīrasya śoṣaṇam ॥

अप्रामाण्यं च वेदानां शास्त्राणां चातिलङ्घनम् । अव्यवस्था च सर्वत्र तद्वै नाशनमात्मनः ॥

aprāmāṇyaṁ ca vedānāṁ śāstrāṇāṁ cātilaṅghanam । avyavasthā ca sarvatra tad vai nāśanam ātmanaḥ ॥

निबोध दशहोतॄणां विधानं पार्थ यादृशम् । चित्तिः स्रुक्चित्तमाज्यं च पवित्रं ज्ञानमुत्तमम् ॥

nibodha daśahotr̥̄ṇāṁ vidhānaṁ pārtha yādr̥śam । cittiḥ sruk cittam ājyaṁ ca pavitraṁ jñānam uttamam ॥

सर्वं जिह्मं मृत्युपदमार्जवं ब्रह्मणः पदम् । एतावाञ्ज्ञानविषयः किं प्रलापः करिष्यति ॥

sarvaṁ jihmaṁ mr̥tyupadam ārjavaṁ brahmaṇaḥ padam । etāvāñ jñānaviṣayaḥ kiṁ pralāpaḥ kariṣyati ॥