Adhyāya 81

युधिष्ठिर उवाच । यदप्यल्पतरं कर्म तदप्येकेन दुष्करम् । पुरुषेणासहायेन किमु राज्यं पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yad apy alpataraṁ karma tad apy ekena duṣkaram । puruṣeṇāsahāyena kim u rājyaṁ pitāmaha ॥

किंशीलः किंसमाचारो राज्ञोऽर्थसचिवो भवेत् । कीदृशे विश्वसेद्राजा कीदृशे नापि विश्वसेत् ॥

kiṁśīlaḥ kiṁsamācāro rājño ’rthasacivo bhavet । kīdr̥śe viśvased rājā kīdr̥śe nāpi viśvaset ॥

भीष्म उवाच । चतुर्विधानि मित्राणि राज्ञां राजन्भवन्त्युत । सहार्थो भजमानश्च सहजः कृत्रिमस्तथा ॥

bhīṣma uvāca । caturvidhāni mitrāṇi rājñāṁ rājan bhavanty uta । sahārtho bhajamānaś ca sahajaḥ kr̥trimas tathā ॥

धर्मात्मा पञ्चमं मित्रं स तु नैकस्य न द्वयोः । यतो धर्मस्ततो वा स्यान्मध्यस्थो वा ततो भवेत् ॥

dharmātmā pañcamaṁ mitraṁ sa tu naikasya na dvayoḥ । yato dharmas tato vā syān madhyastho vā tato bhavet ॥

यस्तस्यार्थो न रोचेत न तं तस्य प्रकाशयेत् । धर्माधर्मेण राजानश्चरन्ति विजिगीषवः ॥

yas tasyārtho na roceta na taṁ tasya prakāśayet । dharmādharmeṇa rājānaś caranti vijigīṣavaḥ ॥

चतुर्णां मध्यमौ श्रेष्ठौ नित्यं शङ्क्यौ तथापरौ । सर्वे नित्यं शङ्कितव्याः प्रत्यक्षं कार्यमात्मनः ॥

caturṇāṁ madhyamau śreṣṭhau nityaṁ śaṅkyau tathāparau । sarve nityaṁ śaṅkitavyāḥ pratyakṣaṁ kāryam ātmanaḥ ॥

न हि राज्ञा प्रमादो वै कर्तव्यो मित्ररक्षणे । प्रमादिनं हि राजानं लोकाः परिभवन्त्युत ॥

na hi rājñā pramādo vai kartavyo mitrarakṣaṇe । pramādinaṁ hi rājānaṁ lokāḥ paribhavanty uta ॥

असाधुः साधुतामेति साधुर्भवति दारुणः । अरिश्च मित्रं भवति मित्रं चापि प्रदुष्यति ॥

asādhuḥ sādhutām eti sādhur bhavati dāruṇaḥ । ariś ca mitraṁ bhavati mitraṁ cāpi praduṣyati ॥

अनित्यचित्तः पुरुषस्तस्मिन्को जातु विश्वसेत् । तस्मात्प्रधानं यत्कार्यं प्रत्यक्षं तत्समाचरेत् ॥

anityacittaḥ puruṣas tasmin ko jātu viśvaset । tasmāt pradhānaṁ yat kāryaṁ pratyakṣaṁ tat samācaret ॥

एकान्तेन हि विश्वासः कृत्स्नो धर्मार्थनाशकः । अविश्वासश्च सर्वत्र मृत्युना न विशिष्यते ॥

ekāntena hi viśvāsaḥ kr̥tsno dharmārthanāśakaḥ । aviśvāsaś ca sarvatra mr̥tyunā na viśiṣyate ॥

अकालमृत्युर्विश्वासो विश्वसन्हि विपद्यते । यस्मिन्करोति विश्वासमिच्छतस्तस्य जीवति ॥

akālamr̥tyur viśvāso viśvasan hi vipadyate । yasmin karoti viśvāsam icchatas tasya jīvati ॥

तस्माद्विश्वसितव्यं च शङ्कितव्यं च केषुचित् । एषा नीतिगतिस्तात लक्ष्मीश्चैव सनातनी ॥

tasmād viśvasitavyaṁ ca śaṅkitavyaṁ ca keṣu cit । eṣā nītigatis tāta lakṣmīś caiva sanātanī ॥

यं मन्येत ममाभावादिममर्थागमः स्पृशेत् । नित्यं तस्माच्छङ्कितव्यममित्रं तं विदुर्बुधाः ॥

yaṁ manyeta mamābhāvād imam arthāgamaḥ spr̥śet । nityaṁ tasmāc chaṅkitavyam amitraṁ taṁ vidur budhāḥ ॥

यस्य क्षेत्रादप्युदकं क्षेत्रमन्यस्य गच्छति । न तत्रानिच्छतस्तस्य भिद्येरन्सर्वसेतवः ॥

yasya kṣetrād apy udakaṁ kṣetram anyasya gacchati । na tatrānicchatas tasya bhidyeran sarvasetavaḥ ॥

तथैवात्युदकाद्भीतस्तस्य भेदनमिच्छति । यमेवंलक्षणं विद्यात्तममित्रं विनिर्दिशेत् ॥

tathaivāty udakād bhītas tasya bhedanam icchati । yam evaṁlakṣaṇaṁ vidyāt tam amitraṁ vinirdiśet ॥

यः समृद्ध्या न तुष्येत क्षये दीनतरो भवेत् । एतदुत्तममित्रस्य निमित्तमभिचक्षते ॥

yaḥ samr̥ddhyā na tuṣyeta kṣaye dīnataro bhavet । etad uttamamitrasya nimittam abhicakṣate ॥

यं मन्येत ममाभावादस्याभावो भवेदिति । तस्मिन्कुर्वीत विश्वासं यथा पितरि वै तथा ॥

yaṁ manyeta mamābhāvād asyābhāvo bhaved iti । tasmin kurvīta viśvāsaṁ yathā pitari vai tathā ॥

तं शक्त्या वर्धमानश्च सर्वतः परिबृंहयेत् । नित्यं क्षताद्वारयति यो धर्मेष्वपि कर्मसु ॥

taṁ śaktyā vardhamānaś ca sarvataḥ paribr̥ṁhayet । nityaṁ kṣatād vārayati yo dharmeṣv api karmasu ॥

क्षताद्भीतं विजानीयादुत्तमं मित्रलक्षणम् । ये तस्य क्षतमिच्छन्ति ते तस्य रिपवः स्मृताः ॥

kṣatād bhītaṁ vijānīyād uttamaṁ mitralakṣaṇam । ye tasya kṣatam icchanti te tasya ripavaḥ smr̥tāḥ ॥

व्यसनान्नित्यभीतोऽसौ समृद्ध्यामेव तृप्यते । यत्स्यादेवंविधं मित्रं तदात्मसममुच्यते ॥

vyasanān nityabhīto ’sau samr̥ddhyām eva tr̥pyate । yat syād evaṁvidhaṁ mitraṁ tad ātmasamam ucyate ॥

रूपवर्णस्वरोपेतस्तितिक्षुरनसूयकः । कुलीनः शीलसंपन्नः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥

rūpavarṇasvaropetas titikṣur anasūyakaḥ । kulīnaḥ śīlasaṁpannaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ ॥

मेधावी स्मृतिमान्दक्षः प्रकृत्या चानृशंसवान् । यो मानितोऽमानितो वा न संदूष्येत्कदाचन ॥

medhāvī smr̥timān dakṣaḥ prakr̥tyā cānr̥śaṁsavān । yo mānito ’mānito vā na saṁdūṣyet kadā cana ॥

ऋत्विग्वा यदि वाचार्यः सखा वात्यन्तसंस्तुतः । गृहे वसेदमात्यस्ते यः स्यात्परमपूजितः ॥

r̥tvig vā yadi vācāryaḥ sakhā vātyantasaṁstutaḥ । gr̥he vased amātyas te yaḥ syāt paramapūjitaḥ ॥

स ते विद्यात्परं मन्त्रं प्रकृतिं चार्थधर्मयोः । विश्वासस्ते भवेत्तत्र यथा पितरि वै तथा ॥

sa te vidyāt paraṁ mantraṁ prakr̥tiṁ cārthadharmayoḥ । viśvāsas te bhavet tatra yathā pitari vai tathā ॥

नैव द्वौ न त्रयः कार्या न मृष्येरन्परस्परम् । एकार्थादेव भूतानां भेदो भवति सर्वदा ॥

naiva dvau na trayaḥ kāryā na mr̥ṣyeran parasparam । ekārthād eva bhūtānāṁ bhedo bhavati sarvadā ॥

कीर्तिप्रधानो यश्च स्याद्यश्च स्यात्समये स्थितः । समर्थान्यश्च न द्वेष्टि समर्थान्कुरुते च यः ॥

kīrtipradhāno yaś ca syād yaś ca syāt samaye sthitaḥ । samarthān yaś ca na dveṣṭi samarthān kurute ca yaḥ ॥

यो न कामाद्भयाल्लोभात्क्रोधाद्वा धर्ममुत्सृजेत् । दक्षः पर्याप्तवचनः स ते स्यात्प्रत्यनन्तरः ॥

yo na kāmād bhayāl lobhāt krodhād vā dharmam utsr̥jet । dakṣaḥ paryāptavacanaḥ sa te syāt pratyanantaraḥ ॥

शूरश्चार्यश्च विद्वांश्च प्रतिपत्तिविशारदः । कुलीनः शीलसंपन्नस्तितिक्षुरनसूयकः ॥

śūraś cāryaś ca vidvāṁś ca pratipattiviśāradaḥ । kulīnaḥ śīlasaṁpannas titikṣur anasūyakaḥ ॥

एते ह्यमात्याः कर्तव्याः सर्वकर्मस्ववस्थिताः । पूजिताः संविभक्ताश्च सुसहायाः स्वनुष्ठिताः ॥

ete hy amātyāḥ kartavyāḥ sarvakarmasv avasthitāḥ । pūjitāḥ saṁvibhaktāś ca susahāyāḥ svanuṣṭhitāḥ ॥

कृत्स्नमेते विनिक्षिप्ताः प्रतिरूपेषु कर्मसु । युक्ता महत्सु कार्येषु श्रेयांस्युत्पादयन्ति च ॥

kr̥tsnam ete vinikṣiptāḥ pratirūpeṣu karmasu । yuktā mahatsu kāryeṣu śreyāṁsy utpādayanti ca ॥

एते कर्माणि कुर्वन्ति स्पर्धमाना मिथः सदा । अनुतिष्ठन्ति चैवार्थानाचक्षाणाः परस्परम् ॥

ete karmāṇi kurvanti spardhamānā mithaḥ sadā । anutiṣṭhanti caivārthān ācakṣāṇāḥ parasparam ॥

ज्ञातिभ्यश्चैव बिभ्येथा मृत्योरिव यतः सदा । उपराजेव राजर्धिं ज्ञातिर्न सहते सदा ॥

jñātibhyaś caiva bibhyethā mr̥tyor iva yataḥ sadā । uparājeva rājardhiṁ jñātir na sahate sadā ॥

ऋजोर्मृदोर्वदान्यस्य ह्रीमतः सत्यवादिनः । नान्यो ज्ञातेर्महाबाहो विनाशमभिनन्दति ॥

r̥jor mr̥dor vadānyasya hrīmataḥ satyavādinaḥ । nānyo jñāter mahābāho vināśam abhinandati ॥

अज्ञातिता नातिसुखा नावज्ञेयास्त्वतः परम् । अज्ञातिमन्तं पुरुषं परे परिभवन्त्युत ॥

ajñātitā nātisukhā nāvajñeyās tv ataḥ param । ajñātimantaṁ puruṣaṁ pare paribhavanty uta ॥

निकृतस्य नरैरन्यैर्ज्ञातिरेव परायणम् । नान्यैर्निकारं सहते ज्ञातेर्ज्ञातिः कदाचन ॥

nikr̥tasya narair anyair jñātir eva parāyaṇam । nānyair nikāraṁ sahate jñāter jñātiḥ kadā cana ॥

आत्मानमेव जानाति निकृतं बान्धवैरपि । तेषु सन्ति गुणाश्चैव नैर्गुण्यं तेषु लक्ष्यते ॥

ātmānam eva jānāti nikr̥taṁ bāndhavair api । teṣu santi guṇāś caiva nairguṇyaṁ teṣu lakṣyate ॥

नाज्ञातिरनुगृह्णाति नाज्ञातिर्दिग्धमस्यति । उभयं ज्ञातिलोकेषु दृश्यते साध्वसाधु च ॥

nājñātir anugr̥hṇāti nājñātir digdham asyati । ubhayaṁ jñātilokeṣu dr̥śyate sādhv asādhu ca ॥

तान्मानयेत्पूजयेच्च नित्यं वाचा च कर्मणा । कुर्याच्च प्रियमेतेभ्यो नाप्रियं किंचिदाचरेत् ॥

tān mānayet pūjayec ca nityaṁ vācā ca karmaṇā । kuryāc ca priyam etebhyo nāpriyaṁ kiṁ cid ācaret ॥

विश्वस्तवदविश्वस्तस्तेषु वर्तेत सर्वदा । न हि दोषो गुणो वेति निस्पृक्तस्तेषु दृश्यते ॥

viśvastavad aviśvastas teṣu varteta sarvadā । na hi doṣo guṇo veti nispr̥ktas teṣu dr̥śyate ॥

तस्यैवं वर्तमानस्य पुरुषस्याप्रमादिनः । अमित्राः संप्रसीदन्ति तथा मित्रीभवन्त्यपि ॥

tasyaivaṁ vartamānasya puruṣasyāpramādinaḥ । amitrāḥ saṁprasīdanti tathā mitrībhavanty api ॥

य एवं वर्तते नित्यं ज्ञातिसंबन्धिमण्डले । मित्रेष्वमित्रेष्वैश्वर्ये चिरं यशसि तिष्ठति ॥

ya evaṁ vartate nityaṁ jñātisaṁbandhimaṇḍale । mitreṣv amitreṣv aiśvarye ciraṁ yaśasi tiṣṭhati ॥