Adhyāya 79

युधिष्ठिर उवाच । व्याख्याता क्षत्रधर्मेण वृत्तिरापत्सु भारत । कथंचिद्वैश्यधर्मेण जीवेद्वा ब्राह्मणो न वा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vyākhyātā kṣatradharmeṇa vr̥ttir āpatsu bhārata । kathaṁ cid vaiśyadharmeṇa jīved vā brāhmaṇo na vā ॥

भीष्म उवाच । अशक्तः क्षत्रधर्मेण वैश्यधर्मेण वर्तयेत् । कृषिगोरक्षमास्थाय व्यसने वृत्तिसंक्षये ॥

bhīṣma uvāca । aśaktaḥ kṣatradharmeṇa vaiśyadharmeṇa vartayet । kr̥ṣigorakṣam āsthāya vyasane vr̥ttisaṁkṣaye ॥

युधिष्ठिर उवाच । कानि पण्यानि विक्रीणन्स्वर्गलोकान्न हीयते । ब्राह्मणो वैश्यधर्मेण वर्तयन्भरतर्षभ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kāni paṇyāni vikrīṇan svargalokān na hīyate । brāhmaṇo vaiśyadharmeṇa vartayan bharatarṣabha ॥

भीष्म उवाच । सुरा लवणमित्येव तिलान्केसरिणः पशून् । ऋषभान्मधु मांसं च कृतान्नं च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । surā lavaṇam ity eva tilān kesariṇaḥ paśūn । r̥ṣabhān madhu māṁsaṁ ca kr̥tānnaṁ ca yudhiṣṭhira ॥

सर्वास्ववस्थास्वेतानि ब्राह्मणः परिवर्जयेत् । एतेषां विक्रयात्तात ब्राह्मणो नरकं व्रजेत् ॥

sarvāsv avasthāsv etāni brāhmaṇaḥ parivarjayet । eteṣāṁ vikrayāt tāta brāhmaṇo narakaṁ vrajet ॥

अजोऽग्निर्वरुणो मेषः सूर्योऽश्वः पृथिवी विराट् । धेनुर्यज्ञश्च सोमश्च न विक्रेयाः कथंचन ॥

ajo ’gnir varuṇo meṣaḥ sūryo ’śvaḥ pr̥thivī virāṭ । dhenur yajñaś ca somaś ca na vikreyāḥ kathaṁ cana ॥

पक्वेनामस्य निमयं न प्रशंसन्ति साधवः । निमयेत्पक्वमामेन भोजनार्थाय भारत ॥

pakvenāmasya nimayaṁ na praśaṁsanti sādhavaḥ । nimayet pakvam āmena bhojanārthāya bhārata ॥

वयं सिद्धमशिष्यामो भवान्साधयतामिदम् । एवं समीक्ष्य निमयन्नाधर्मोऽस्ति कदाचन ॥

vayaṁ siddham aśiṣyāmo bhavān sādhayatām idam । evaṁ samīkṣya nimayan nādharmo ’sti kadā cana ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि यथा धर्मः पुरातनः । व्यवहारप्रवृत्तानां तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

atra te vartayiṣyāmi yathā dharmaḥ purātanaḥ । vyavahārapravr̥ttānāṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

भवतेऽहं ददानीदं भवानेतत्प्रयच्छतु । रुचिते वर्तते धर्मो न बलात्संप्रवर्तते ॥

bhavate ’haṁ dadānīdaṁ bhavān etat prayacchatu । rucite vartate dharmo na balāt saṁpravartate ॥

इत्येवं संप्रवर्तन्त व्यवहाराः पुरातनाः । ऋषीणामितरेषां च साधु चेदमसंशयम् ॥

ity evaṁ saṁpravartanta vyavahārāḥ purātanāḥ । r̥ṣīṇām itareṣāṁ ca sādhu cedam asaṁśayam ॥

युधिष्ठिर उवाच । अथ तात यदा सर्वाः शस्त्रमाददते प्रजाः । व्युत्क्रामन्ति स्वधर्मेभ्यः क्षत्रस्य क्षीयते बलम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atha tāta yadā sarvāḥ śastram ādadate prajāḥ । vyutkrāmanti svadharmebhyaḥ kṣatrasya kṣīyate balam ॥

राजा त्राता न लोके स्यात्किं तदा स्यात्परायणम् । एतन्मे संशयं ब्रूहि विस्तरेण पितामह ॥

rājā trātā na loke syāt kiṁ tadā syāt parāyaṇam । etan me saṁśayaṁ brūhi vistareṇa pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । दानेन तपसा यज्ञैरद्रोहेण दमेन च । ब्राह्मणप्रमुखा वर्णाः क्षेममिच्छेयुरात्मनः ॥

bhīṣma uvāca । dānena tapasā yajñair adroheṇa damena ca । brāhmaṇapramukhā varṇāḥ kṣemam iccheyur ātmanaḥ ॥

तेषां ये वेदबलिनस्त उत्थाय समन्ततः । राज्ञो बलं वर्धयेयुर्महेन्द्रस्येव देवताः ॥

teṣāṁ ye vedabalinas ta utthāya samantataḥ । rājño balaṁ vardhayeyur mahendrasyeva devatāḥ ॥

राज्ञो हि क्षीयमाणस्य ब्रह्मैवाहुः परायणम् । तस्माद्ब्रह्मबलेनैव समुत्थेयं विजानता ॥

rājño hi kṣīyamāṇasya brahmaivāhuḥ parāyaṇam । tasmād brahmabalenaiva samuttheyaṁ vijānatā ॥

यदा तु विजयी राजा क्षेमं राष्ट्रेऽभिसंदधेत् । तदा वर्णा यथाधर्ममाविशेयुः स्वकर्मसु ॥

yadā tu vijayī rājā kṣemaṁ rāṣṭre ’bhisaṁdadhet । tadā varṇā yathādharmam āviśeyuḥ svakarmasu ॥

उन्मर्यादे प्रवृत्ते तु दस्युभिः संकरे कृते । सर्वे वर्णा न दुष्येयुः शस्त्रवन्तो युधिष्ठिर ॥

unmaryāde pravr̥tte tu dasyubhiḥ saṁkare kr̥te । sarve varṇā na duṣyeyuḥ śastravanto yudhiṣṭhira ॥

युधिष्ठिर उवाच । अथ चेत्सर्वतः क्षत्रं प्रदुष्येद्ब्राह्मणान्प्रति । कस्तस्य ब्राह्मणस्त्राता को धर्मः किं परायणम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atha cet sarvataḥ kṣatraṁ praduṣyed brāhmaṇān prati । kas tasya brāhmaṇas trātā ko dharmaḥ kiṁ parāyaṇam ॥

भीष्म उवाच । तपसा ब्रह्मचर्येण शस्त्रेण च बलेन च । अमायया मायया च नियन्तव्यं तदा भवेत् ॥

bhīṣma uvāca । tapasā brahmacaryeṇa śastreṇa ca balena ca । amāyayā māyayā ca niyantavyaṁ tadā bhavet ॥

क्षत्रस्याभिप्रवृद्धस्य ब्राह्मणेषु विशेषतः । ब्रह्मैव संनियन्तृ स्यात्क्षत्रं हि ब्रह्मसंभवम् ॥

kṣatrasyābhipravr̥ddhasya brāhmaṇeṣu viśeṣataḥ । brahmaiva saṁniyantr̥ syāt kṣatraṁ hi brahmasaṁbhavam ॥

अद्भ्योऽग्निर्ब्रह्मतः क्षत्रमश्मनो लोहमुत्थितम् । तेषां सर्वत्रगं तेजः स्वासु योनिषु शाम्यति ॥

adbhyo ’gnir brahmataḥ kṣatram aśmano loham utthitam । teṣāṁ sarvatragaṁ tejaḥ svāsu yoniṣu śāmyati ॥

यदा छिनत्त्ययोऽश्मानमग्निश्चापोऽभिपद्यते । क्षत्रं च ब्राह्मणं द्वेष्टि तदा शाम्यन्ति ते त्रयः ॥

yadā chinatty ayo ’śmānam agniś cāpo ’bhipadyate । kṣatraṁ ca brāhmaṇaṁ dveṣṭi tadā śāmyanti te trayaḥ ॥

तस्माद्ब्रह्मणि शाम्यन्ति क्षत्रियाणां युधिष्ठिर । समुदीर्णान्यजेयानि तेजांसि च बलानि च ॥

tasmād brahmaṇi śāmyanti kṣatriyāṇāṁ yudhiṣṭhira । samudīrṇāny ajeyāni tejāṁsi ca balāni ca ॥

ब्रह्मवीर्ये मृदूभूते क्षत्रवीर्ये च दुर्बले । दुष्टेषु सर्ववर्णेषु ब्राह्मणान्प्रति सर्वशः ॥

brahmavīrye mr̥dūbhūte kṣatravīrye ca durbale । duṣṭeṣu sarvavarṇeṣu brāhmaṇān prati sarvaśaḥ ॥

ये तत्र युद्धं कुर्वन्ति त्यक्त्वा जीवितमात्मनः । ब्राह्मणान्परिरक्षन्तो धर्ममात्मानमेव च ॥

ye tatra yuddhaṁ kurvanti tyaktvā jīvitam ātmanaḥ । brāhmaṇān parirakṣanto dharmam ātmānam eva ca ॥

मनस्विनो मन्युमन्तः पुण्यलोका भवन्ति ते । ब्राह्मणार्थं हि सर्वेषां शस्त्रग्रहणमिष्यते ॥

manasvino manyumantaḥ puṇyalokā bhavanti te । brāhmaṇārthaṁ hi sarveṣāṁ śastragrahaṇam iṣyate ॥

अति स्विष्टस्वधीतानां लोकानति तपस्विनाम् । अनाशकाग्न्योर्विशतां शूरा यान्ति परां गतिम् । एवमेवात्मनस्त्यागान्नान्यं धर्मं विदुर्जनाः ॥

ati sviṣṭasvadhītānāṁ lokān ati tapasvinām । anāśakāgnyor viśatāṁ śūrā yānti parāṁ gatim । evam evātmanas tyāgān nānyaṁ dharmaṁ vidur janāḥ ॥

तेभ्यो नमश्च भद्रं च ये शरीराणि जुह्वति । ब्रह्मद्विषो नियच्छन्तस्तेषां नोऽस्तु सलोकता । ब्रह्मलोकजितः स्वर्ग्यान्वीरांस्तान्मनुरब्रवीत् ॥

tebhyo namaś ca bhadraṁ ca ye śarīrāṇi juhvati । brahmadviṣo niyacchantas teṣāṁ no ’stu salokatā । brahmalokajitaḥ svargyān vīrāṁs tān manur abravīt ॥

यथाश्वमेधावभृथे स्नाताः पूता भवन्त्युत । दुष्कृतः सुकृतश्चैव तथा शस्त्रहता रणे ॥

yathāśvamedhāvabhr̥the snātāḥ pūtā bhavanty uta । duṣkr̥taḥ sukr̥taś caiva tathā śastrahatā raṇe ॥

भवत्यधर्मो धर्मो हि धर्माधर्मावुभावपि । कारणाद्देशकालस्य देशकालः स तादृशः ॥

bhavaty adharmo dharmo hi dharmādharmāv ubhāv api । kāraṇād deśakālasya deśakālaḥ sa tādr̥śaḥ ॥

मैत्राः क्रूराणि कुर्वन्तो जयन्ति स्वर्गमुत्तमम् । धर्म्याः पापानि कुर्वन्तो गच्छन्ति परमां गतिम् ॥

maitrāḥ krūrāṇi kurvanto jayanti svargam uttamam । dharmyāḥ pāpāni kurvanto gacchanti paramāṁ gatim ॥

ब्राह्मणस्त्रिषु कालेषु शस्त्रं गृह्णन्न दुष्यति । आत्मत्राणे वर्णदोषे दुर्गस्य नियमेषु च ॥

brāhmaṇas triṣu kāleṣu śastraṁ gr̥hṇan na duṣyati । ātmatrāṇe varṇadoṣe durgasya niyameṣu ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । अभ्युत्थिते दस्युबले क्षत्रार्थे वर्णसंकरे । संप्रमूढेषु वर्णेषु यद्यन्योऽभिभवेद्बली ॥

yudhiṣṭhira uvāca । abhyutthite dasyubale kṣatrārthe varṇasaṁkare । saṁpramūḍheṣu varṇeṣu yady anyo ’bhibhaved balī ॥

ब्राह्मणो यदि वा वैश्यः शूद्रो वा राजसत्तम । दस्युभ्योऽथ प्रजा रक्षेद्दण्डं धर्मेण धारयन् ॥

brāhmaṇo yadi vā vaiśyaḥ śūdro vā rājasattama । dasyubhyo ’tha prajā rakṣed daṇḍaṁ dharmeṇa dhārayan ॥

कार्यं कुर्यान्न वा कुर्यात्संवार्यो वा भवेन्न वा । न स्म शस्त्रं ग्रहीतव्यमन्यत्र क्षत्रबन्धुतः ॥

kāryaṁ kuryān na vā kuryāt saṁvāryo vā bhaven na vā । na sma śastraṁ grahītavyam anyatra kṣatrabandhutaḥ ॥

भीष्म उवाच । अपारे यो भवेत्पारमप्लवे यः प्लवो भवेत् । शूद्रो वा यदि वाप्यन्यः सर्वथा मानमर्हति ॥

bhīṣma uvāca । apāre yo bhavet pāram aplave yaḥ plavo bhavet । śūdro vā yadi vāpy anyaḥ sarvathā mānam arhati ॥

यमाश्रित्य नरा राजन्वर्तयेयुर्यथासुखम् । अनाथाः पाल्यमाना वै दस्युभिः परिपीडिताः ॥

yam āśritya narā rājan vartayeyur yathāsukham । anāthāḥ pālyamānā vai dasyubhiḥ paripīḍitāḥ ॥

तमेव पूजयेरंस्ते प्रीत्या स्वमिव बान्धवम् । महद्ध्यभीक्ष्णं कौरव्य कर्ता सन्मानमर्हति ॥

tam eva pūjayeraṁs te prītyā svam iva bāndhavam । mahad dhy abhīkṣṇaṁ kauravya kartā sanmānam arhati ॥

किमुक्ष्णावहता कृत्यं किं धेन्वा चाप्यदुग्धया । वन्ध्यया भार्यया कोऽर्थः कोऽर्थो राज्ञाप्यरक्षता ॥

kim ukṣṇāvahatā kr̥tyaṁ kiṁ dhenvā cāpy adugdhayā । vandhyayā bhāryayā ko ’rthaḥ ko ’rtho rājñāpy arakṣatā ॥

यथा दारुमयो हस्ती यथा चर्ममयो मृगः । यथा ह्यनेत्रः शकटः पथि क्षेत्रं यथोषरम् ॥

yathā dārumayo hastī yathā carmamayo mr̥gaḥ । yathā hy anetraḥ śakaṭaḥ pathi kṣetraṁ yathoṣaram ॥

एवं ब्रह्मानधीयानं राजा यश्च न रक्षिता । न वर्षति च यो मेघः सर्व एते निरर्थकाः ॥

evaṁ brahmānadhīyānaṁ rājā yaś ca na rakṣitā । na varṣati ca yo meghaḥ sarva ete nirarthakāḥ ॥

नित्यं यस्तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् । स एव राजा कर्तव्यस्तेन सर्वमिदं धृतम् ॥

nityaṁ yas tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet । sa eva rājā kartavyas tena sarvam idaṁ dhr̥tam ॥