Adhyāya 78

युधिष्ठिर उवाच । केषां राजा प्रभवति वित्तस्य भरतर्षभ । कया च वृत्त्या वर्तेत तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । keṣāṁ rājā prabhavati vittasya bharatarṣabha । kayā ca vr̥ttyā varteta tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अब्राह्मणानां वित्तस्य स्वामी राजेति वैदिकम् । ब्राह्मणानां च ये केचिद्विकर्मस्था भवन्त्युत ॥

bhīṣma uvāca । abrāhmaṇānāṁ vittasya svāmī rājeti vaidikam । brāhmaṇānāṁ ca ye ke cid vikarmasthā bhavanty uta ॥

विकर्मस्थाश्च नोपेक्ष्या विप्रा राज्ञा कथंचन । इति राज्ञां पुरावृत्तमभिजल्पन्ति साधवः ॥

vikarmasthāś ca nopekṣyā viprā rājñā kathaṁ cana । iti rājñāṁ purāvr̥ttam abhijalpanti sādhavaḥ ॥

यस्य स्म विषये राज्ञः स्तेनो भवति वै द्विजः । राज्ञ एवापराधं तं मन्यन्ते किल्बिषं नृप ॥

yasya sma viṣaye rājñaḥ steno bhavati vai dvijaḥ । rājña evāparādhaṁ taṁ manyante kilbiṣaṁ nr̥pa ॥

अभिशस्तमिवात्मानं मन्यन्ते तेन कर्मणा । तस्माद्राजर्षयः सर्वे ब्राह्मणानन्वपालयन् ॥

abhiśastam ivātmānaṁ manyante tena karmaṇā । tasmād rājarṣayaḥ sarve brāhmaṇān anvapālayan ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । गीतं केकयराजेन ह्रियमाणेन रक्षसा ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । gītaṁ kekayarājena hriyamāṇena rakṣasā ॥

केकयानामधिपतिं रक्षो जग्राह दारुणम् । स्वाध्यायेनान्वितं राजन्नरण्ये संशितव्रतम् ॥

kekayānām adhipatiṁ rakṣo jagrāha dāruṇam । svādhyāyenānvitaṁ rājann araṇye saṁśitavratam ॥

राजोवाच । न मे स्तेनो जनपदे न कदर्यो न मद्यपः । नानाहिताग्निर्नायज्वा मामकान्तरमाविशः ॥

rājovāca । na me steno janapade na kadaryo na madyapaḥ । nānāhitāgnir nāyajvā māmakāntaram āviśaḥ ॥

न च मे ब्राह्मणोऽविद्वान्नाव्रती नाप्यसोमपः । नानाहिताग्निर्विषये मामकान्तरमाविशः ॥

na ca me brāhmaṇo ’vidvān nāvratī nāpy asomapaḥ । nānāhitāgnir viṣaye māmakāntaram āviśaḥ ॥

नानाप्तदक्षिणैर्यज्ञैर्यजन्ते विषये मम । अधीते नाव्रती कश्चिन्मामकान्तरमाविशः ॥

nānāptadakṣiṇair yajñair yajante viṣaye mama । adhīte nāvratī kaś cin māmakāntaram āviśaḥ ॥

अधीयतेऽध्यापयन्ति यजन्ते याजयन्ति च । ददति प्रतिगृह्णन्ति षट्सु कर्मस्ववस्थिताः ॥

adhīyate ’dhyāpayanti yajante yājayanti ca । dadati pratigr̥hṇanti ṣaṭsu karmasv avasthitāḥ ॥

पूजिताः संविभक्ताश्च मृदवः सत्यवादिनः । ब्राह्मणा मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥

pūjitāḥ saṁvibhaktāś ca mr̥davaḥ satyavādinaḥ । brāhmaṇā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ ॥

न याचन्ते प्रयच्छन्ति सत्यधर्मविशारदाः । नाध्यापयन्त्यधीयन्ते यजन्ते न च याजकाः ॥

na yācante prayacchanti satyadharmaviśāradāḥ । nādhyāpayanty adhīyante yajante na ca yājakāḥ ॥

ब्राह्मणान्परिरक्षन्ति संग्रामेष्वपलायिनः । क्षत्रिया मे स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥

brāhmaṇān parirakṣanti saṁgrāmeṣv apalāyinaḥ । kṣatriyā me svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ ॥

कृषिगोरक्षवाणिज्यमुपजीवन्त्यमायया । अप्रमत्ताः क्रियावन्तः सुव्रताः सत्यवादिनः ॥

kr̥ṣigorakṣavāṇijyam upajīvanty amāyayā । apramattāḥ kriyāvantaḥ suvratāḥ satyavādinaḥ ॥

संविभागं दमं शौचं सौहृदं च व्यपाश्रिताः । मम वैश्याः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥

saṁvibhāgaṁ damaṁ śaucaṁ sauhr̥daṁ ca vyapāśritāḥ । mama vaiśyāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ ॥

त्रीन्वर्णाननुतिष्ठन्ति यथावदनसूयकाः । मम शूद्राः स्वकर्मस्था मामकान्तरमाविशः ॥

trīn varṇān anutiṣṭhanti yathāvad anasūyakāḥ । mama śūdrāḥ svakarmasthā māmakāntaram āviśaḥ ॥

कृपणानाथवृद्धानां दुर्बलातुरयोषिताम् । संविभक्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥

kr̥paṇānāthavr̥ddhānāṁ durbalāturayoṣitām । saṁvibhaktāsmi sarveṣāṁ māmakāntaram āviśaḥ ॥

कुलदेशादिधर्माणां प्रथितानां यथाविधि । अव्युच्छेत्तास्मि सर्वेषां मामकान्तरमाविशः ॥

kuladeśādidharmāṇāṁ prathitānāṁ yathāvidhi । avyucchettāsmi sarveṣāṁ māmakāntaram āviśaḥ ॥

तपस्विनो मे विषये पूजिताः परिपालिताः । संविभक्ताश्च सत्कृत्य मामकान्तरमाविशः ॥

tapasvino me viṣaye pūjitāḥ paripālitāḥ । saṁvibhaktāś ca satkr̥tya māmakāntaram āviśaḥ ॥

नासंविभज्य भोक्तास्मि न विशामि परस्त्रियम् । स्वतन्त्रो जातु न क्रीडे मामकान्तरमाविशः ॥

nāsaṁvibhajya bhoktāsmi na viśāmi parastriyam । svatantro jātu na krīḍe māmakāntaram āviśaḥ ॥

नाब्रह्मचारी भिक्षावान्भिक्षुर्वाब्रह्मचारिकः । अनृत्विजं हुतं नास्ति मामकान्तरमाविशः ॥

nābrahmacārī bhikṣāvān bhikṣur vābrahmacārikaḥ । anr̥tvijaṁ hutaṁ nāsti māmakāntaram āviśaḥ ॥

नावजानाम्यहं वृद्धान्न वैद्यान्न तपस्विनः । राष्ट्रे स्वपति जागर्मि मामकान्तरमाविशः ॥

nāvajānāmy ahaṁ vr̥ddhān na vaidyān na tapasvinaḥ । rāṣṭre svapati jāgarmi māmakāntaram āviśaḥ ॥

वेदाध्ययनसंपन्नस्तपस्वी सर्वधर्मवित् । स्वामी सर्वस्य राज्यस्य श्रीमान्मम पुरोहितः ॥

vedādhyayanasaṁpannas tapasvī sarvadharmavit । svāmī sarvasya rājyasya śrīmān mama purohitaḥ ॥

दानेन दिव्यानभिवाञ्छामि लोका;न्सत्येनाथो ब्राह्मणानां च गुप्त्या । शुश्रूषया चापि गुरूनुपैमि; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥

dānena divyān abhivāñchāmi lokān; satyenātho brāhmaṇānāṁ ca guptyā । śuśrūṣayā cāpi gurūn upaimi; na me bhayaṁ vidyate rākṣasebhyaḥ ॥

न मे राष्ट्रे विधवा ब्रह्मबन्धु;र्न ब्राह्मणः कृपणो नोत चोरः । न पारजायी न च पापकर्मा; न मे भयं विद्यते राक्षसेभ्यः ॥

na me rāṣṭre vidhavā brahmabandhur; na brāhmaṇaḥ kr̥paṇo nota coraḥ । na pārajāyī na ca pāpakarmā; na me bhayaṁ vidyate rākṣasebhyaḥ ॥

न मे शस्त्रैरनिर्भिन्नमङ्गे द्व्यङ्गुलमन्तरम् । धर्मार्थं युध्यमानस्य मामकान्तरमाविशः ॥

na me śastrair anirbhinnam aṅge dvyaṅgulam antaram । dharmārthaṁ yudhyamānasya māmakāntaram āviśaḥ ॥

गोब्राह्मणे च यज्ञे च नित्यं स्वस्त्ययनं मम । आशासते जना राष्ट्रे मामकान्तरमाविशः ॥

gobrāhmaṇe ca yajñe ca nityaṁ svastyayanaṁ mama । āśāsate janā rāṣṭre māmakāntaram āviśaḥ ॥

राक्षस उवाच । यस्मात्सर्वास्ववस्थासु धर्ममेवान्ववेक्षसे । तस्मात्प्राप्नुहि कैकेय गृहान्स्वस्ति व्रजाम्यहम् ॥

rākṣasa uvāca । yasmāt sarvāsv avasthāsu dharmam evānvavekṣase । tasmāt prāpnuhi kaikeya gr̥hān svasti vrajāmy aham ॥

येषां गोब्राह्मणा रक्ष्याः प्रजा रक्ष्याश्च केकय । न रक्षोभ्यो भयं तेषां कुत एव तु मानुषात् ॥

yeṣāṁ gobrāhmaṇā rakṣyāḥ prajā rakṣyāś ca kekaya । na rakṣobhyo bhayaṁ teṣāṁ kuta eva tu mānuṣāt ॥

येषां पुरोगमा विप्रा येषां ब्रह्मबलं बलम् । प्रियातिथ्यास्तथा दारास्ते वै स्वर्गजितो नराः ॥

yeṣāṁ purogamā viprā yeṣāṁ brahmabalaṁ balam । priyātithyās tathā dārās te vai svargajito narāḥ ॥

भीष्म उवाच । तस्माद्द्विजातीन्रक्षेत ते हि रक्षन्ति रक्षिताः । आशीरेषां भवेद्राज्ञां राष्ट्रं सम्यक्प्रवर्धते ॥

bhīṣma uvāca । tasmād dvijātīn rakṣeta te hi rakṣanti rakṣitāḥ । āśīr eṣāṁ bhaved rājñāṁ rāṣṭraṁ samyak pravardhate ॥

तस्माद्राज्ञा विशेषेण विकर्मस्था द्विजातयः । नियम्याः संविभज्याश्च प्रजानुग्रहकारणात् ॥

tasmād rājñā viśeṣeṇa vikarmasthā dvijātayaḥ । niyamyāḥ saṁvibhajyāś ca prajānugrahakāraṇāt ॥

य एवं वर्तते राजा पौरजानपदेष्विह । अनुभूयेह भद्राणि प्राप्नोतीन्द्रसलोकताम् ॥

ya evaṁ vartate rājā paurajānapadeṣv iha । anubhūyeha bhadrāṇi prāpnotīndrasalokatām ॥