Adhyāya 76

युधिष्ठिर उवाच । यया वृत्त्या महीपालो विवर्धयति मानवान् । पुण्यांश्च लोकाञ्जयति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yayā vr̥ttyā mahīpālo vivardhayati mānavān । puṇyāṁś ca lokāñ jayati tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । दानशीलो भवेद्राजा यज्ञशीलश्च भारत । उपवासतपःशीलः प्रजानां पालने रतः ॥

bhīṣma uvāca । dānaśīlo bhaved rājā yajñaśīlaś ca bhārata । upavāsatapaḥśīlaḥ prajānāṁ pālane rataḥ ॥

सर्वाश्चैव प्रजा नित्यं राजा धर्मेण पालयेत् । उत्थानेनाप्रमादेन पूजयेच्चैव धार्मिकान् ॥

sarvāś caiva prajā nityaṁ rājā dharmeṇa pālayet । utthānenāpramādena pūjayec caiva dhārmikān ॥

राज्ञा हि पूजितो धर्मस्ततः सर्वत्र पूज्यते । यद्यदाचरते राजा तत्प्रजानां हि रोचते ॥

rājñā hi pūjito dharmas tataḥ sarvatra pūjyate । yad yad ācarate rājā tat prajānāṁ hi rocate ॥

नित्यमुद्यतदण्डश्च भवेन्मृत्युरिवारिषु । निहन्यात्सर्वतो दस्यून्न कामात्कस्यचित्क्षमेत् ॥

nityam udyatadaṇḍaś ca bhaven mr̥tyur ivāriṣu । nihanyāt sarvato dasyūn na kāmāt kasya cit kṣamet ॥

यं हि धर्मं चरन्तीह प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भारत विन्दति ॥

yaṁ hi dharmaṁ carantīha prajā rājñā surakṣitāḥ । caturthaṁ tasya dharmasya rājā bhārata vindati ॥

यदधीते यद्यजते यद्ददाति यदर्चति । राजा चतुर्थभाक्तस्य प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

yad adhīte yad yajate yad dadāti yad arcati । rājā caturthabhāk tasya prajā dharmeṇa pālayan ॥

यद्राष्ट्रेऽकुशलं किंचिद्राज्ञोऽरक्षयतः प्रजाः । चतुर्थं तस्य पापस्य राजा भारत विन्दति ॥

yad rāṣṭre ’kuśalaṁ kiṁ cid rājño ’rakṣayataḥ prajāḥ । caturthaṁ tasya pāpasya rājā bhārata vindati ॥

अप्याहुः सर्वमेवेति भूयोऽर्धमिति निश्चयः । कर्मणः पृथिवीपाल नृशंसोऽनृतवागपि । तादृशात्किल्बिषाद्राजा शृणु येन प्रमुच्यते ॥

apy āhuḥ sarvam eveti bhūyo ’rdham iti niścayaḥ । karmaṇaḥ pr̥thivīpāla nr̥śaṁso ’nr̥tavāg api । tādr̥śāt kilbiṣād rājā śr̥ṇu yena pramucyate ॥

प्रत्याहर्तुमशक्यं स्याद्धनं चोरैर्हृतं यदि । स्वकोशात्तत्प्रदेयं स्यादशक्तेनोपजीवता ॥

pratyāhartum aśakyaṁ syād dhanaṁ corair hr̥taṁ yadi । svakośāt tat pradeyaṁ syād aśaktenopajīvatā ॥

सर्ववर्णैः सदा रक्ष्यं ब्रह्मस्वं ब्राह्मणास्तथा । न स्थेयं विषये तेषु योऽपकुर्याद्द्विजातिषु ॥

sarvavarṇaiḥ sadā rakṣyaṁ brahmasvaṁ brāhmaṇās tathā । na stheyaṁ viṣaye teṣu yo ’pakuryād dvijātiṣu ॥

ब्रह्मस्वे रक्ष्यमाणे हि सर्वं भवति रक्षितम् । तेषां प्रसादे निर्वृत्ते कृतकृत्यो भवेन्नृपः ॥

brahmasve rakṣyamāṇe hi sarvaṁ bhavati rakṣitam । teṣāṁ prasāde nirvr̥tte kr̥takr̥tyo bhaven nr̥paḥ ॥

पर्जन्यमिव भूतानि महाद्रुममिव द्विजाः । नरास्तमुपजीवन्ति नृपं सर्वार्थसाधकम् ॥

parjanyam iva bhūtāni mahādrumam iva dvijāḥ । narās tam upajīvanti nr̥paṁ sarvārthasādhakam ॥

न हि कामात्मना राज्ञा सततं शठबुद्धिना । नृशंसेनातिलुब्धेन शक्याः पालयितुं प्रजाः ॥

na hi kāmātmanā rājñā satataṁ śaṭhabuddhinā । nr̥śaṁsenātilubdhena śakyāḥ pālayituṁ prajāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । नाहं राज्यसुखान्वेषी राज्यमिच्छाम्यपि क्षणम् । धर्मार्थं रोचये राज्यं धर्मश्चात्र न विद्यते ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nāhaṁ rājyasukhānveṣī rājyam icchāmy api kṣaṇam । dharmārthaṁ rocaye rājyaṁ dharmaś cātra na vidyate ॥

तदलं मम राज्येन यत्र धर्मो न विद्यते । वनमेव गमिष्यामि तस्माद्धर्मचिकीर्षया ॥

tad alaṁ mama rājyena yatra dharmo na vidyate । vanam eva gamiṣyāmi tasmād dharmacikīrṣayā ॥

तत्र मेध्येष्वरण्येषु न्यस्तदण्डो जितेन्द्रियः । धर्ममाराधयिष्यामि मुनिर्मूलफलाशनः ॥

tatra medhyeṣv araṇyeṣu nyastadaṇḍo jitendriyaḥ । dharmam ārādhayiṣyāmi munir mūlaphalāśanaḥ ॥

भीष्म उवाच । वेदाहं तव या बुद्धिरानृशंस्यगुणैव सा । न च शुद्धानृशंस्येन शक्यं महदुपासितुम् ॥

bhīṣma uvāca । vedāhaṁ tava yā buddhir ānr̥śaṁsyaguṇaiva sā । na ca śuddhānr̥śaṁsyena śakyaṁ mahad upāsitum ॥

अपि तु त्वा मृदुं दान्तमत्यार्यमतिधार्मिकम् । क्लीबं धर्मघृणायुक्तं न लोको बहु मन्यते ॥

api tu tvā mr̥duṁ dāntam atyāryam atidhārmikam । klībaṁ dharmaghr̥ṇāyuktaṁ na loko bahu manyate ॥

राजधर्मानवेक्षस्व पितृपैतामहोचितान् । नैतद्राज्ञामथो वृत्तं यथा त्वं स्थातुमिच्छसि ॥

rājadharmān avekṣasva pitr̥paitāmahocitān । naitad rājñām atho vr̥ttaṁ yathā tvaṁ sthātum icchasi ॥

न हि वैक्लव्यसंसृष्टमानृशंस्यमिहास्थितः । प्रजापालनसंभूतं प्राप्ता धर्मफलं ह्यसि ॥

na hi vaiklavyasaṁsr̥ṣṭam ānr̥śaṁsyam ihāsthitaḥ । prajāpālanasaṁbhūtaṁ prāptā dharmaphalaṁ hy asi ॥

न ह्येतामाशिषं पाण्डुर्न च कुन्त्यन्वयाचत । न चैतां प्राज्ञतां तात यया चरसि मेधया ॥

na hy etām āśiṣaṁ pāṇḍur na ca kunty anvayācata । na caitāṁ prājñatāṁ tāta yayā carasi medhayā ॥

शौर्यं बलं च सत्त्वं च पिता तव सदाब्रवीत् । माहात्म्यं बलमौदार्यं तव कुन्त्यन्वयाचत ॥

śauryaṁ balaṁ ca sattvaṁ ca pitā tava sadābravīt । māhātmyaṁ balam audāryaṁ tava kunty anvayācata ॥

नित्यं स्वाहा स्वधा नित्यमुभे मानुषदैवते । पुत्रेष्वाशासते नित्यं पितरो दैवतानि च ॥

nityaṁ svāhā svadhā nityam ubhe mānuṣadaivate । putreṣv āśāsate nityaṁ pitaro daivatāni ca ॥

दानमध्ययनं यज्ञः प्रजानां परिपालनम् । धर्ममेतमधर्मं वा जन्मनैवाभ्यजायिथाः ॥

dānam adhyayanaṁ yajñaḥ prajānāṁ paripālanam । dharmam etam adharmaṁ vā janmanaivābhyajāyithāḥ ॥

काले धुरि नियुक्तानां वहतां भार आहिते । सीदतामपि कौन्तेय न कीर्तिरवसीदति ॥

kāle dhuri niyuktānāṁ vahatāṁ bhāra āhite । sīdatām api kaunteya na kīrtir avasīdati ॥

समन्ततो विनियतो वहत्यस्खलितो हि यः । निर्दोषकर्मवचनात्सिद्धिः कर्मण एव सा ॥

samantato viniyato vahaty askhalito hi yaḥ । nirdoṣakarmavacanāt siddhiḥ karmaṇa eva sā ॥

नैकान्तविनिपातेन विचचारेह कश्चन । धर्मी गृही वा राजा वा ब्रह्मचार्यथ वा पुनः ॥

naikāntavinipātena vicacāreha kaś cana । dharmī gr̥hī vā rājā vā brahmacāry atha vā punaḥ ॥

अल्पं तु साधुभूयिष्ठं यत्कर्मोदारमेव तत् । कृतमेवाकृताच्छ्रेयो न पापीयोऽस्त्यकर्मणः ॥

alpaṁ tu sādhubhūyiṣṭhaṁ yat karmodāram eva tat । kr̥tam evākr̥tāc chreyo na pāpīyo ’sty akarmaṇaḥ ॥

यदा कुलीनो धर्मज्ञः प्राप्नोत्यैश्वर्यमुत्तमम् । योगक्षेमस्तदा राजन्कुशलायैव कल्पते ॥

yadā kulīno dharmajñaḥ prāpnoty aiśvaryam uttamam । yogakṣemas tadā rājan kuśalāyaiva kalpate ॥

दानेनान्यं बलेनान्यमन्यं सूनृतया गिरा । सर्वतः परिगृह्णीयाद्राज्यं प्राप्येह धार्मिकः ॥

dānenānyaṁ balenānyam anyaṁ sūnr̥tayā girā । sarvataḥ parigr̥hṇīyād rājyaṁ prāpyeha dhārmikaḥ ॥

यं हि वैद्याः कुले जाता अवृत्तिभयपीडिताः । प्राप्य तृप्ताः प्रतिष्ठन्ति धर्मः कोऽभ्यधिकस्ततः ॥

yaṁ hi vaidyāḥ kule jātā avr̥ttibhayapīḍitāḥ । prāpya tr̥ptāḥ pratiṣṭhanti dharmaḥ ko ’bhyadhikas tataḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । किं न्वतः परमं स्वर्ग्यं का न्वतः प्रीतिरुत्तमा । किं न्वतः परमैश्वर्यं ब्रूहि मे यदि मन्यसे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ nv ataḥ paramaṁ svargyaṁ kā nv ataḥ prītir uttamā । kiṁ nv ataḥ paramaiśvaryaṁ brūhi me yadi manyase ॥

भीष्म उवाच । यस्मिन्प्रतिष्ठिताः सम्यक्क्षेमं विन्दन्ति तत्क्षणम् । स स्वर्गजित्तमोऽस्माकं सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

bhīṣma uvāca । yasmin pratiṣṭhitāḥ samyak kṣemaṁ vindanti tatkṣaṇam । sa svargajittamo ’smākaṁ satyam etad bravīmi te ॥

त्वमेव प्रीतिमांस्तस्मात्कुरूणां कुरुसत्तम । भव राजा जय स्वर्गं सतो रक्षासतो जहि ॥

tvam eva prītimāṁs tasmāt kurūṇāṁ kurusattama । bhava rājā jaya svargaṁ sato rakṣāsato jahi ॥

अनु त्वा तात जीवन्तु सुहृदः साधुभिः सह । पर्जन्यमिव भूतानि स्वादुद्रुममिवाण्डजाः ॥

anu tvā tāta jīvantu suhr̥daḥ sādhubhiḥ saha । parjanyam iva bhūtāni svādudrumam ivāṇḍajāḥ ॥

धृष्टं शूरं प्रहर्तारमनृशंसं जितेन्द्रियम् । वत्सलं संविभक्तारमनु जीवन्तु त्वां जनाः ॥

dhr̥ṣṭaṁ śūraṁ prahartāram anr̥śaṁsaṁ jitendriyam । vatsalaṁ saṁvibhaktāram anu jīvantu tvāṁ janāḥ ॥