75.1MBH-12-75-1
भीष्म उवाच । योगक्षेमो हि राष्ट्रस्य राजन्यायत्त उच्यते । योगक्षेमश्च राज्ञोऽपि समायत्तः पुरोहिते ॥
bhīṣma uvāca । yogakṣemo hi rāṣṭrasya rājany āyatta ucyate । yogakṣemaś ca rājño ’pi samāyattaḥ purohite ॥
Śānti Parva · Adhyaya 12.75
Adhyāya 75
अध्यायः 75
Who speaks here भीष्म bhīṣma · मुचुकुन्द mucukunda
English for this adhyāya (section level, not verse by verse): Ganguli’s translation, approximately §73–75 Ganguli follows a different edition, so the match is approximate.
In this chapterSanskrit allTransliteration allHindi unavailableEnglish unavailableUnavailable translations are marked, never invented.
75.2MBH-12-75-2
यतादृष्टं भयं ब्रह्म प्रजानां शमयत्युत । दृष्टं च राजा बाहुभ्यां तद्राष्ट्रं सुखमेधते ॥
yatādr̥ṣṭaṁ bhayaṁ brahma prajānāṁ śamayaty uta । dr̥ṣṭaṁ ca rājā bāhubhyāṁ tad rāṣṭraṁ sukham edhate ॥
75.3MBH-12-75-3
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । मुचुकुन्दस्य संवादं राज्ञो वैश्रवणस्य च ॥
atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । mucukundasya saṁvādaṁ rājño vaiśravaṇasya ca ॥
75.4MBH-12-75-4
मुचुकुन्दो विजित्येमां पृथिवीं पृथिवीपतिः । जिज्ञासमानः स्वबलमभ्ययादलकाधिपम् ॥
mucukundo vijityemāṁ pr̥thivīṁ pr̥thivīpatiḥ । jijñāsamānaḥ svabalam abhyayād alakādhipam ॥
75.5MBH-12-75-5
ततो वैश्रवणो राजा रक्षांसि समवासृजत् । ते बलान्यवमृद्नन्तः प्राचरंस्तस्य नैरृताः ॥
tato vaiśravaṇo rājā rakṣāṁsi samavāsr̥jat । te balāny avamr̥dnantaḥ prācaraṁs tasya nairr̥tāḥ ॥
75.6MBH-12-75-6
स हन्यमाने सैन्ये स्वे मुचुकुन्दो नराधिपः । गर्हयामास विद्वांसं पुरोहितमरिंदमः ॥
sa hanyamāne sainye sve mucukundo narādhipaḥ । garhayām āsa vidvāṁsaṁ purohitam ariṁdamaḥ ॥
75.7MBH-12-75-7
तत उग्रं तपस्तप्त्वा वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । रक्षांस्यपावधीत्तत्र पन्थानं चाप्यविन्दत ॥
tata ugraṁ tapas taptvā vasiṣṭho brahmavittamaḥ । rakṣāṁsy apāvadhīt tatra panthānaṁ cāpy avindata ॥
75.8MBH-12-75-8
ततो वैश्रवणो राजा मुचुकुन्दमदर्शयत् । वध्यमानेषु सैन्येषु वचनं चेदमब्रवीत् ॥
tato vaiśravaṇo rājā mucukundam adarśayat । vadhyamāneṣu sainyeṣu vacanaṁ cedam abravīt ॥
75.9MBH-12-75-9
त्वत्तो हि बलिनः पूर्वे राजानः सपुरोहिताः । न चैवं समवर्तंस्ते यथा त्वमिह वर्तसे ॥
tvatto hi balinaḥ pūrve rājānaḥ sapurohitāḥ । na caivaṁ samavartaṁs te yathā tvam iha vartase ॥
75.10MBH-12-75-10
ते खल्वपि कृतास्त्राश्च बलवन्तश्च भूमिपाः । आगम्य पर्युपासन्ते मामीशं सुखदुःखयोः ॥
te khalv api kr̥tāstrāś ca balavantaś ca bhūmipāḥ । āgamya paryupāsante mām īśaṁ sukhaduḥkhayoḥ ॥
75.11MBH-12-75-11
यद्यस्ति बाहुवीर्यं ते तद्दर्शयितुमर्हसि । किं ब्राह्मणबलेन त्वमतिमात्रं प्रवर्तसे ॥
yady asti bāhuvīryaṁ te tad darśayitum arhasi । kiṁ brāhmaṇabalena tvam atimātraṁ pravartase ॥
75.12MBH-12-75-12
मुचुकुन्दस्ततः क्रुद्धः प्रत्युवाच धनेश्वरम् । न्यायपूर्वमसंरब्धमसंभ्रान्तमिदं वचः ॥
mucukundas tataḥ kruddhaḥ pratyuvāca dhaneśvaram । nyāyapūrvam asaṁrabdham asaṁbhrāntam idaṁ vacaḥ ॥
75.13MBH-12-75-13
ब्रह्मक्षत्रमिदं सृष्टमेकयोनि स्वयंभुवा । पृथग्बलविधानं च तल्लोकं परिरक्षति ॥
brahmakṣatram idaṁ sr̥ṣṭam ekayoni svayaṁbhuvā । pr̥thag balavidhānaṁ ca tal lokaṁ parirakṣati ॥
75.14MBH-12-75-14
तपोमन्त्रबलं नित्यं ब्राह्मणेषु प्रतिष्ठितम् । अस्त्रबाहुबलं नित्यं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥
tapomantrabalaṁ nityaṁ brāhmaṇeṣu pratiṣṭhitam । astrabāhubalaṁ nityaṁ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam ॥
75.15MBH-12-75-15
ताभ्यां संभूय कर्तव्यं प्रजानां परिपालनम् । तथा च मां प्रवर्तन्तं गर्हयस्यलकाधिप ॥
tābhyāṁ saṁbhūya kartavyaṁ prajānāṁ paripālanam । tathā ca māṁ pravartantaṁ garhayasy alakādhipa ॥
75.16MBH-12-75-16
ततोऽब्रवीद्वैश्रवणो राजानं सपुरोहितम् । नाहं राज्यमनिर्दिष्टं कस्मैचिद्विदधाम्युत ॥
tato ’bravīd vaiśravaṇo rājānaṁ sapurohitam । nāhaṁ rājyam anirdiṣṭaṁ kasmai cid vidadhāmy uta ॥
75.17MBH-12-75-17
नाच्छिन्दे चापि निर्दिष्टमिति जानीहि पार्थिव । प्रशाधि पृथिवीं वीर मद्दत्तामखिलामिमाम् ॥
nācchinde cāpi nirdiṣṭam iti jānīhi pārthiva । praśādhi pr̥thivīṁ vīra maddattām akhilām imām ॥
75.18MBH-12-75-18
मुचुकुन्द उवाच । नाहं राज्यं भवद्दत्तं भोक्तुमिच्छामि पार्थिव । बाहुवीर्यार्जितं राज्यमश्नीयामिति कामये ॥
mucukunda uvāca । nāhaṁ rājyaṁ bhavaddattaṁ bhoktum icchāmi pārthiva । bāhuvīryārjitaṁ rājyam aśnīyām iti kāmaye ॥
75.19MBH-12-75-19
भीष्म उवाच । ततो वैश्रवणो राजा विस्मयं परमं ययौ । क्षत्रधर्मे स्थितं दृष्ट्वा मुचुकुन्दमसंभ्रमम् ॥
bhīṣma uvāca । tato vaiśravaṇo rājā vismayaṁ paramaṁ yayau । kṣatradharme sthitaṁ dr̥ṣṭvā mucukundam asaṁbhramam ॥
75.20MBH-12-75-20
ततो राजा मुचुकुन्दः सोऽन्वशासद्वसुंधराम् । बाहुवीर्यार्जितां सम्यक्क्षत्रधर्ममनुव्रतः ॥
tato rājā mucukundaḥ so ’nvaśāsad vasuṁdharām । bāhuvīryārjitāṁ samyak kṣatradharmam anuvrataḥ ॥
75.21MBH-12-75-21
एवं यो ब्रह्मविद्राजा ब्रह्मपूर्वं प्रवर्तते । जयत्यविजितामुर्वीं यशश्च महदश्नुते ॥
evaṁ yo brahmavid rājā brahmapūrvaṁ pravartate । jayaty avijitām urvīṁ yaśaś ca mahad aśnute ॥
75.22MBH-12-75-22
नित्योदको ब्राह्मणः स्यान्नित्यशस्त्रश्च क्षत्रियः । तयोर्हि सर्वमायत्तं यत्किंचिज्जगतीगतम् ॥
nityodako brāhmaṇaḥ syān nityaśastraś ca kṣatriyaḥ । tayor hi sarvam āyattaṁ yat kiṁ cij jagatīgatam ॥