Adhyāya 74

भीष्म उवाच । राज्ञा पुरोहितः कार्यो भवेद्विद्वान्बहुश्रुतः । उभौ समीक्ष्य धर्मार्थावप्रमेयावनन्तरम् ॥

bhīṣma uvāca । rājñā purohitaḥ kāryo bhaved vidvān bahuśrutaḥ । ubhau samīkṣya dharmārthāv aprameyāv anantaram ॥

धर्मात्मा धर्मविद्येषां राज्ञां राजन्पुरोहितः । राजा चैवंगुणो येषां कुशलं तेषु सर्वशः ॥

dharmātmā dharmavid yeṣāṁ rājñāṁ rājan purohitaḥ । rājā caivaṁguṇo yeṣāṁ kuśalaṁ teṣu sarvaśaḥ ॥

उभौ प्रजा वर्धयतो देवान्पूर्वान्परान्पितॄन् । यौ समेयास्थितौ धर्मे श्रद्धेयौ सुतपस्विनौ ॥

ubhau prajā vardhayato devān pūrvān parān pitr̥̄n । yau sameyāsthitau dharme śraddheyau sutapasvinau ॥

परस्परस्य सुहृदौ संमतौ समचेतसौ । ब्रह्मक्षत्रस्य संमानात्प्रजाः सुखमवाप्नुयुः ॥

parasparasya suhr̥dau saṁmatau samacetasau । brahmakṣatrasya saṁmānāt prajāḥ sukham avāpnuyuḥ ॥

विमाननात्तयोरेव प्रजा नश्येयुरेव ह । ब्रह्मक्षत्रं हि सर्वेषां धर्माणां मूलमुच्यते ॥

vimānanāt tayor eva prajā naśyeyur eva ha । brahmakṣatraṁ hi sarveṣāṁ dharmāṇāṁ mūlam ucyate ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऐलकश्यपसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । ailakaśyapasaṁvādaṁ taṁ nibodha yudhiṣṭhira ॥

ऐल उवाच । यदा हि ब्रह्म प्रजहाति क्षत्रं; क्षत्रं यदा वा प्रजहाति ब्रह्म । अन्वग्बलं कतमेऽस्मिन्भजन्ते; तथाबल्यं कतमेऽस्मिन्वियन्ति ॥

aila uvāca । yadā hi brahma prajahāti kṣatraṁ; kṣatraṁ yadā vā prajahāti brahma । anvag balaṁ katame ’smin bhajante; tathābalyaṁ katame ’smin viyanti ॥

कश्यप उवाच । व्यृद्धं राष्ट्रं भवति क्षत्रियस्य; ब्रह्म क्षत्रं यत्र विरुध्यते ह । अन्वग्बलं दस्यवस्तद्भजन्ते;ऽबल्यं तथा तत्र वियन्ति सन्तः ॥

kaśyapa uvāca । vyr̥ddhaṁ rāṣṭraṁ bhavati kṣatriyasya; brahma kṣatraṁ yatra virudhyate ha । anvag balaṁ dasyavas tad bhajante; ’balyaṁ tathā tatra viyanti santaḥ ॥

नैषामुक्षा वर्धते नोत उस्रा; न गर्गरो मथ्यते नो यजन्ते । नैषां पुत्रा वेदमधीयते च; यदा ब्रह्म क्षत्रियाः संत्यजन्ति ॥

naiṣām ukṣā vardhate nota usrā; na gargaro mathyate no yajante । naiṣāṁ putrā vedam adhīyate ca; yadā brahma kṣatriyāḥ saṁtyajanti ॥

नैषामुक्षा वर्धते जातु गेहे; नाधीयते सप्रजा नो यजन्ते । अपध्वस्ता दस्युभूता भवन्ति; ये ब्राह्मणाः क्षत्रियान्संत्यजन्ति ॥

naiṣām ukṣā vardhate jātu gehe; nādhīyate saprajā no yajante । apadhvastā dasyubhūtā bhavanti; ye brāhmaṇāḥ kṣatriyān saṁtyajanti ॥

एतौ हि नित्यसंयुक्तावितरेतरधारणे । क्षत्रं हि ब्रह्मणो योनिर्योनिः क्षत्रस्य च द्विजाः ॥

etau hi nityasaṁyuktāv itaretaradhāraṇe । kṣatraṁ hi brahmaṇo yonir yoniḥ kṣatrasya ca dvijāḥ ॥

उभावेतौ नित्यमभिप्रपन्नौ; संप्रापतुर्महतीं श्रीप्रतिष्ठाम् । तयोः संधिर्भिद्यते चेत्पुराण;स्ततः सर्वं भवति हि संप्रमूढम् ॥

ubhāv etau nityam abhiprapannau; saṁprāpatur mahatīṁ śrīpratiṣṭhām । tayoḥ saṁdhir bhidyate cet purāṇas; tataḥ sarvaṁ bhavati hi saṁpramūḍham ॥

नात्र प्लवं लभते पारगामी; महागाधे नौरिव संप्रणुन्ना । चातुर्वर्ण्यं भवति च संप्रमूढं; ततः प्रजाः क्षयसंस्था भवन्ति ॥

nātra plavaṁ labhate pāragāmī; mahāgādhe naur iva saṁpraṇunnā । cāturvarṇyaṁ bhavati ca saṁpramūḍhaṁ; tataḥ prajāḥ kṣayasaṁsthā bhavanti ॥

ब्रह्मवृक्षो रक्ष्यमाणो मधु हेम च वर्षति । अरक्ष्यमाणः सततमश्रु पापं च वर्षति ॥

brahmavr̥kṣo rakṣyamāṇo madhu hema ca varṣati । arakṣyamāṇaḥ satatam aśru pāpaṁ ca varṣati ॥

अब्रह्मचारी चरणादपेतो; यदा ब्रह्मा ब्रह्मणि त्राणमिच्छेत् । आश्चर्यशो वर्षति तत्र देव;स्तत्राभीक्ष्णं दुःसहाश्चाविशन्ति ॥

abrahmacārī caraṇād apeto; yadā brahmā brahmaṇi trāṇam icchet । āścaryaśo varṣati tatra devas; tatrābhīkṣṇaṁ duḥsahāś cāviśanti ॥

स्त्रियं हत्वा ब्राह्मणं वापि पापः; सभायां यत्र लभतेऽनुवादम् । राज्ञः सकाशे न बिभेति चापि; ततो भयं जायते क्षत्रियस्य ॥

striyaṁ hatvā brāhmaṇaṁ vāpi pāpaḥ; sabhāyāṁ yatra labhate ’nuvādam । rājñaḥ sakāśe na bibheti cāpi; tato bhayaṁ jāyate kṣatriyasya ॥

पापैः पापे क्रियमाणेऽतिवेलं; ततो रुद्रो जायते देव एषः । पापैः पापाः संजनयन्ति रुद्रं; ततः सर्वान्साध्वसाधून्हिनस्ति ॥

pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe ’tivelaṁ; tato rudro jāyate deva eṣaḥ । pāpaiḥ pāpāḥ saṁjanayanti rudraṁ; tataḥ sarvān sādhvasādhūn hinasti ॥

ऐल उवाच । कुतो रुद्रः कीदृशो वापि रुद्रः; सत्त्वैः सत्त्वं दृश्यते वध्यमानम् । एतद्विद्वन्कश्यप मे प्रचक्ष्व; यतो रुद्रो जायते देव एषः ॥

aila uvāca । kuto rudraḥ kīdr̥śo vāpi rudraḥ; sattvaiḥ sattvaṁ dr̥śyate vadhyamānam । etad vidvan kaśyapa me pracakṣva; yato rudro jāyate deva eṣaḥ ॥

कश्यप उवाच । आत्मा रुद्रो हृदये मानवानां; स्वं स्वं देहं परदेहं च हन्ति । वातोत्पातैः सदृशं रुद्रमाहु;र्दावैर्जीमूतैः सदृशं रूपमस्य ॥

kaśyapa uvāca । ātmā rudro hr̥daye mānavānāṁ; svaṁ svaṁ dehaṁ paradehaṁ ca hanti । vātotpātaiḥ sadr̥śaṁ rudram āhur; dāvair jīmūtaiḥ sadr̥śaṁ rūpam asya ॥

ऐल उवाच । न वै वातं परिवृनोति कश्चि;न्न जीमूतो वर्षति नैव दावः । तथायुक्तो दृश्यते मानवेषु; कामद्वेषाद्बध्यते मुच्यते च ॥

aila uvāca । na vai vātaṁ parivr̥noti kaś cin; na jīmūto varṣati naiva dāvaḥ । tathāyukto dr̥śyate mānaveṣu; kāmadveṣād badhyate mucyate ca ॥

कश्यप उवाच । यथैकगेहे जातवेदाः प्रदीप्तः; कृत्स्नं ग्रामं प्रदहेत्स त्वरावान् । विमोहनं कुरुते देव एष; ततः सर्वं स्पृश्यते पुण्यपापैः ॥

kaśyapa uvāca । yathaikagehe jātavedāḥ pradīptaḥ; kr̥tsnaṁ grāmaṁ pradahet sa tvarāvān । vimohanaṁ kurute deva eṣa; tataḥ sarvaṁ spr̥śyate puṇyapāpaiḥ ॥

ऐल उवाच । यदि दण्डः स्पृशते पुण्यभाजं; पापैः पापे क्रियमाणेऽविशेषात् । कस्य हेतोः सुकृतं नाम कुर्या;द्दुष्कृतं वा कस्य हेतोर्न कुर्यात् ॥

aila uvāca । yadi daṇḍaḥ spr̥śate puṇyabhājaṁ; pāpaiḥ pāpe kriyamāṇe ’viśeṣāt । kasya hetoḥ sukr̥taṁ nāma kuryād; duṣkr̥taṁ vā kasya hetor na kuryāt ॥

कश्यप उवाच । असंत्यागात्पापकृतामपापां;स्तुल्यो दण्डः स्पृशते मिश्रभावात् । शुष्केणार्द्रं दह्यते मिश्रभावा;न्न मिश्रः स्यात्पापकृद्भिः कथंचित् ॥

kaśyapa uvāca । asaṁtyāgāt pāpakr̥tām apāpāṁs; tulyo daṇḍaḥ spr̥śate miśrabhāvāt । śuṣkeṇārdraṁ dahyate miśrabhāvān; na miśraḥ syāt pāpakr̥dbhiḥ kathaṁ cit ॥

ऐल उवाच । साध्वसाधून्धारयतीह भूमिः; साध्वसाधूंस्तापयतीह सूर्यः । साध्वसाधून्वातयतीह वायु;रापस्तथा साध्वसाधून्वहन्ति ॥

aila uvāca । sādhvasādhūn dhārayatīha bhūmiḥ; sādhvasādhūṁs tāpayatīha sūryaḥ । sādhvasādhūn vātayatīha vāyur; āpas tathā sādhvasādhūn vahanti ॥

कश्यप उवाच । एवमस्मिन्वर्तते लोक एव; नामुत्रैवं वर्तते राजपुत्र । प्रेत्यैतयोरन्तरवान्विशेषो; यो वै पुण्यं चरते यश्च पापम् ॥

kaśyapa uvāca । evam asmin vartate loka eva; nāmutraivaṁ vartate rājaputra । pretyaitayor antaravān viśeṣo; yo vai puṇyaṁ carate yaś ca pāpam ॥

पुण्यस्य लोको मधुमान्घृतार्चि;र्हिरण्यज्योतिरमृतस्य नाभिः । तत्र प्रेत्य मोदते ब्रह्मचारी; न तत्र मृत्युर्न जरा नोत दुःखम् ॥

puṇyasya loko madhumān ghr̥tārcir; hiraṇyajyotir amr̥tasya nābhiḥ । tatra pretya modate brahmacārī; na tatra mr̥tyur na jarā nota duḥkham ॥

पापस्य लोको निरयोऽप्रकाशो; नित्यं दुःखः शोकभूयिष्ठ एव । तत्रात्मानं शोचते पापकर्मा; बह्वीः समाः प्रपतन्नप्रतिष्ठः ॥

pāpasya loko nirayo ’prakāśo; nityaṁ duḥkhaḥ śokabhūyiṣṭha eva । tatrātmānaṁ śocate pāpakarmā; bahvīḥ samāḥ prapatann apratiṣṭhaḥ ॥

मिथो भेदाद्ब्राह्मणक्षत्रियाणां; प्रजा दुःखं दुःसहं चाविशन्ति । एवं ज्ञात्वा कार्य एवेह विद्वा;न्पुरोहितो नैकविद्यो नृपेण ॥

mitho bhedād brāhmaṇakṣatriyāṇāṁ; prajā duḥkhaṁ duḥsahaṁ cāviśanti । evaṁ jñātvā kārya eveha vidvān; purohito naikavidyo nr̥peṇa ॥

तं चैवान्वभिषिच्येत तथा धर्मो विधीयते । अग्र्यो हि ब्राह्मणः प्रोक्तः सर्वस्यैवेह धर्मतः ॥

taṁ caivānvabhiṣicyeta tathā dharmo vidhīyate । agryo hi brāhmaṇaḥ proktaḥ sarvasyaiveha dharmataḥ ॥

पूर्वं हि ब्राह्मणाः सृष्टा इति धर्मविदो विदुः । ज्येष्ठेनाभिजनेनास्य प्राप्तं सर्वं यदुत्तरम् ॥

pūrvaṁ hi brāhmaṇāḥ sr̥ṣṭā iti dharmavido viduḥ । jyeṣṭhenābhijanenāsya prāptaṁ sarvaṁ yad uttaram ॥

तस्मान्मान्यश्च पूज्यश्च ब्राह्मणः प्रसृताग्रभुक् । सर्वं श्रेष्ठं वरिष्ठं च निवेद्यं तस्य धर्मतः ॥

tasmān mānyaś ca pūjyaś ca brāhmaṇaḥ prasr̥tāgrabhuk । sarvaṁ śreṣṭhaṁ variṣṭhaṁ ca nivedyaṁ tasya dharmataḥ ॥

अवश्यमेतत्कर्तव्यं राज्ञा बलवतापि हि । ब्रह्म वर्धयति क्षत्रं क्षत्रतो ब्रह्म वर्धते ॥

avaśyam etat kartavyaṁ rājñā balavatāpi hi । brahma vardhayati kṣatraṁ kṣatrato brahma vardhate ॥