Adhyāya 73

भीष्म उवाच । य एव तु सतो रक्षेदसतश्च निबर्हयेत् । स एव राज्ञा कर्तव्यो राजन्राजपुरोहितः ॥

bhīṣma uvāca । ya eva tu sato rakṣed asataś ca nibarhayet । sa eva rājñā kartavyo rājan rājapurohitaḥ ॥

अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । पुरूरवस ऐलस्य संवादं मातरिश्वनः ॥

atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । purūravasa ailasya saṁvādaṁ mātariśvanaḥ ॥

ऐल उवाच । कुतः स्विद्ब्राह्मणो जातो वर्णाश्चापि कुतस्त्रयः । कस्माच्च भवति श्रेयानेतद्वायो विचक्ष्व मे ॥

aila uvāca । kutaḥ svid brāhmaṇo jāto varṇāś cāpi kutas trayaḥ । kasmāc ca bhavati śreyān etad vāyo vicakṣva me ॥

वायुरुवाच । ब्रह्मणो मुखतः सृष्टो ब्राह्मणो राजसत्तम । बाहुभ्यां क्षत्रियः सृष्ट ऊरुभ्यां वैश्य उच्यते ॥

vāyur uvāca । brahmaṇo mukhataḥ sr̥ṣṭo brāhmaṇo rājasattama । bāhubhyāṁ kṣatriyaḥ sr̥ṣṭa ūrubhyāṁ vaiśya ucyate ॥

वर्णानां परिचर्यार्थं त्रयाणां पुरुषर्षभ । वर्णश्चतुर्थः पश्चात्तु पद्भ्यां शूद्रो विनिर्मितः ॥

varṇānāṁ paricaryārthaṁ trayāṇāṁ puruṣarṣabha । varṇaś caturthaḥ paścāt tu padbhyāṁ śūdro vinirmitaḥ ॥

ब्राह्मणो जातमात्रस्तु पृथिवीमन्वजायत । ईश्वरः सर्वभूतानां धर्मकोशस्य गुप्तये ॥

brāhmaṇo jātamātras tu pr̥thivīm anvajāyata । īśvaraḥ sarvabhūtānāṁ dharmakośasya guptaye ॥

ततः पृथिव्या गोप्तारं क्षत्रियं दण्डधारिणम् । द्वितीयं वर्णमकरोत्प्रजानामनुगुप्तये ॥

tataḥ pr̥thivyā goptāraṁ kṣatriyaṁ daṇḍadhāriṇam । dvitīyaṁ varṇam akarot prajānām anuguptaye ॥

वैश्यस्तु धनधान्येन त्रीन्वर्णान्बिभृयादिमान् । शूद्रो ह्येनान्परिचरेदिति ब्रह्मानुशासनम् ॥

vaiśyas tu dhanadhānyena trīn varṇān bibhr̥yād imān । śūdro hy enān paricared iti brahmānuśāsanam ॥

ऐल उवाच । द्विजस्य क्षत्रबन्धोर्वा कस्येयं पृथिवी भवेत् । धर्मतः सह वित्तेन सम्यग्वायो प्रचक्ष्व मे ॥

aila uvāca । dvijasya kṣatrabandhor vā kasyeyaṁ pr̥thivī bhavet । dharmataḥ saha vittena samyag vāyo pracakṣva me ॥

वायुरुवाच । विप्रस्य सर्वमेवैतद्यत्किंचिज्जगतीगतम् । ज्येष्ठेनाभिजनेनेह तद्धर्मकुशला विदुः ॥

vāyur uvāca । viprasya sarvam evaitad yat kiṁ cij jagatīgatam । jyeṣṭhenābhijaneneha tad dharmakuśalā viduḥ ॥

स्वमेव ब्राह्मणो भुङ्क्ते स्वं वस्ते स्वं ददाति च । गुरुर्हि सर्ववर्णानां ज्येष्ठः श्रेष्ठश्च वै द्विजः ॥

svam eva brāhmaṇo bhuṅkte svaṁ vaste svaṁ dadāti ca । gurur hi sarvavarṇānāṁ jyeṣṭhaḥ śreṣṭhaś ca vai dvijaḥ ॥

पत्यभावे यथा स्त्री हि देवरं कुरुते पतिम् । आनन्तर्यात्तथा क्षत्रं पृथिवी कुरुते पतिम् ॥

patyabhāve yathā strī hi devaraṁ kurute patim । ānantaryāt tathā kṣatraṁ pr̥thivī kurute patim ॥

एष ते प्रथमः कल्प आपद्यन्यो भवेदतः । यदि स्वर्गे परं स्थानं धर्मतः परिमार्गसि ॥

eṣa te prathamaḥ kalpa āpady anyo bhaved ataḥ । yadi svarge paraṁ sthānaṁ dharmataḥ parimārgasi ॥

यः कश्चिद्विजयेद्भूमिं ब्राह्मणाय निवेदयेत् । श्रुतवृत्तोपपन्नाय धर्मज्ञाय तपस्विने ॥

yaḥ kaś cid vijayed bhūmiṁ brāhmaṇāya nivedayet । śrutavr̥ttopapannāya dharmajñāya tapasvine ॥

स्वधर्मपरितृप्ताय यो न वित्तपरो भवेत् । यो राजानं नयेद्बुद्ध्या सर्वतः परिपूर्णया ॥

svadharmaparitr̥ptāya yo na vittaparo bhavet । yo rājānaṁ nayed buddhyā sarvataḥ paripūrṇayā ॥

ब्राह्मणो हि कुले जातः कृतप्रज्ञो विनीतवाक् । श्रेयो नयति राजानं ब्रुवंश्चित्रां सरस्वतीम् ॥

brāhmaṇo hi kule jātaḥ kr̥taprajño vinītavāk । śreyo nayati rājānaṁ bruvaṁś citrāṁ sarasvatīm ॥

राजा चरति यं धर्मं ब्राह्मणेन निदर्शितम् । शुश्रूषुरनहंवादी क्षत्रधर्मव्रते स्थितः ॥

rājā carati yaṁ dharmaṁ brāhmaṇena nidarśitam । śuśrūṣur anahaṁvādī kṣatradharmavrate sthitaḥ ॥

तावता स कृतप्रज्ञश्चिरं यशसि तिष्ठति । तस्य धर्मस्य सर्वस्य भागी राजपुरोहितः ॥

tāvatā sa kr̥taprajñaś ciraṁ yaśasi tiṣṭhati । tasya dharmasya sarvasya bhāgī rājapurohitaḥ ॥

एवमेव प्रजाः सर्वा राजानमभिसंश्रिताः । सम्यग्वृत्ताः स्वधर्मस्था न कुतश्चिद्भयान्विताः ॥

evam eva prajāḥ sarvā rājānam abhisaṁśritāḥ । samyagvr̥ttāḥ svadharmasthā na kutaś cid bhayānvitāḥ ॥

राष्ट्रे चरन्ति यं धर्मं राज्ञा साध्वभिरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य राजा भागं स विन्दति ॥

rāṣṭre caranti yaṁ dharmaṁ rājñā sādhv abhirakṣitāḥ । caturthaṁ tasya dharmasya rājā bhāgaṁ sa vindati ॥

देवा मनुष्याः पितरो गन्धर्वोरगराक्षसाः । यज्ञमेवोपजीवन्ति नास्ति चेष्टमराजके ॥

devā manuṣyāḥ pitaro gandharvoragarākṣasāḥ । yajñam evopajīvanti nāsti ceṣṭam arājake ॥

इतो दत्तेन जीवन्ति देवताः पितरस्तथा । राजन्येवास्य धर्मस्य योगक्षेमः प्रतिष्ठितः ॥

ito dattena jīvanti devatāḥ pitaras tathā । rājany evāsya dharmasya yogakṣemaḥ pratiṣṭhitaḥ ॥

छायायामप्सु वायौ च सुखमुष्णेऽधिगच्छति । अग्नौ वाससि सूर्ये च सुखं शीतेऽधिगच्छति ॥

chāyāyām apsu vāyau ca sukham uṣṇe ’dhigacchati । agnau vāsasi sūrye ca sukhaṁ śīte ’dhigacchati ॥

शब्दे स्पर्शे रसे रूपे गन्धे च रमते मनः । तेषु भोगेषु सर्वेषु नभीतो लभते सुखम् ॥

śabde sparśe rase rūpe gandhe ca ramate manaḥ । teṣu bhogeṣu sarveṣu nabhīto labhate sukham ॥

अभयस्यैव यो दाता तस्यैव सुमहत्फलम् । न हि प्राणसमं दानं त्रिषु लोकेषु विद्यते ॥

abhayasyaiva yo dātā tasyaiva sumahat phalam । na hi prāṇasamaṁ dānaṁ triṣu lokeṣu vidyate ॥

इन्द्रो राजा यमो राजा धर्मो राजा तथैव च । राजा बिभर्ति रूपाणि राज्ञा सर्वमिदं धृतम् ॥

indro rājā yamo rājā dharmo rājā tathaiva ca । rājā bibharti rūpāṇi rājñā sarvam idaṁ dhr̥tam ॥