Adhyāya 72

युधिष्ठिर उवाच । कथं राजा प्रजा रक्षन्नाधिबन्धेन युज्यते । धर्मे च नापराध्नोति तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ rājā prajā rakṣan nādhibandhena yujyate । dharme ca nāparādhnoti tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । समासेनैव ते तात धर्मान्वक्ष्यामि निश्चितान् । विस्तरेण हि धर्माणां न जात्वन्तमवाप्नुयात् ॥

bhīṣma uvāca । samāsenaiva te tāta dharmān vakṣyāmi niścitān । vistareṇa hi dharmāṇāṁ na jātv antam avāpnuyāt ॥

धर्मनिष्ठाञ्श्रुतवतो वेदव्रतसमाहितान् । अर्चितान्वासयेथास्त्वं गृहे गुणवतो द्विजान् ॥

dharmaniṣṭhāñ śrutavato vedavratasamāhitān । arcitān vāsayethās tvaṁ gr̥he guṇavato dvijān ॥

प्रत्युत्थायोपसंगृह्य चरणावभिवाद्य च । अथ सर्वाणि कुर्वीथाः कार्याणि सपुरोहितः ॥

pratyutthāyopasaṁgr̥hya caraṇāv abhivādya ca । atha sarvāṇi kurvīthāḥ kāryāṇi sapurohitaḥ ॥

धर्मकार्याणि निर्वर्त्य मङ्गलानि प्रयुज्य च । ब्राह्मणान्वाचयेथास्त्वमर्थसिद्धिजयाशिषः ॥

dharmakāryāṇi nirvartya maṅgalāni prayujya ca । brāhmaṇān vācayethās tvam arthasiddhijayāśiṣaḥ ॥

आर्जवेन च संपन्नो धृत्या बुद्ध्या च भारत । अर्थार्थं परिगृह्णीयात्कामक्रोधौ च वर्जयेत् ॥

ārjavena ca saṁpanno dhr̥tyā buddhyā ca bhārata । arthārthaṁ parigr̥hṇīyāt kāmakrodhau ca varjayet ॥

कामक्रोधौ पुरस्कृत्य योऽर्थं राजानुतिष्ठति । न स धर्मं न चाप्यर्थं परिगृह्णाति बालिशः ॥

kāmakrodhau puraskr̥tya yo ’rthaṁ rājānutiṣṭhati । na sa dharmaṁ na cāpy arthaṁ parigr̥hṇāti bāliśaḥ ॥

मा स्म लुब्धांश्च मूर्खांश्च कामे चार्थेषु यूयुजः । अलुब्धान्बुद्धिसंपन्नान्सर्वकर्मसु योजयेत् ॥

mā sma lubdhāṁś ca mūrkhāṁś ca kāme cārtheṣu yūyujaḥ । alubdhān buddhisaṁpannān sarvakarmasu yojayet ॥

मूर्खो ह्यधिकृतोऽर्थेषु कार्याणामविशारदः । प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन कामद्वेषसमन्वितः ॥

mūrkho hy adhikr̥to ’rtheṣu kāryāṇām aviśāradaḥ । prajāḥ kliśnāty ayogena kāmadveṣasamanvitaḥ ॥

बलिषष्ठेन शुल्केन दण्डेनाथापराधिनाम् । शास्त्रनीतेन लिप्सेथा वेतनेन धनागमम् ॥

baliṣaṣṭhena śulkena daṇḍenāthāparādhinām । śāstranītena lipsethā vetanena dhanāgamam ॥

दापयित्वा करं धर्म्यं राष्ट्रं नित्यं यथाविधि । अशेषान्कल्पयेद्राजा योगक्षेमानतन्द्रितः ॥

dāpayitvā karaṁ dharmyaṁ rāṣṭraṁ nityaṁ yathāvidhi । aśeṣān kalpayed rājā yogakṣemān atandritaḥ ॥

गोपायितारं दातारं धर्मनित्यमतन्द्रितम् । अकामद्वेषसंयुक्तमनुरज्यन्ति मानवाः ॥

gopāyitāraṁ dātāraṁ dharmanityam atandritam । akāmadveṣasaṁyuktam anurajyanti mānavāḥ ॥

मा स्माधर्मेण लाभेन लिप्सेथास्त्वं धनागमम् । धर्मार्थावध्रुवौ तस्य योऽपशास्त्रपरो भवेत् ॥

mā smādharmeṇa lābhena lipsethās tvaṁ dhanāgamam । dharmārthāv adhruvau tasya yo ’paśāstraparo bhavet ॥

अपशास्त्रपरो राजा संचयान्नाधिगच्छति । अस्थाने चास्य तद्वित्तं सर्वमेव विनश्यति ॥

apaśāstraparo rājā saṁcayān nādhigacchati । asthāne cāsya tad vittaṁ sarvam eva vinaśyati ॥

अर्थमूलोऽपहिंसां च कुरुते स्वयमात्मनः । करैरशास्त्रदृष्टैर्हि मोहात्संपीडयन्प्रजाः ॥

arthamūlo ’pahiṁsāṁ ca kurute svayam ātmanaḥ । karair aśāstradr̥ṣṭair hi mohāt saṁpīḍayan prajāḥ ॥

ऊधश्छिन्द्याद्धि यो धेन्वाः क्षीरार्थी न लभेत्पयः । एवं राष्ट्रमयोगेन पीडितं न विवर्धते ॥

ūdhaś chindyād dhi yo dhenvāḥ kṣīrārthī na labhet payaḥ । evaṁ rāṣṭram ayogena pīḍitaṁ na vivardhate ॥

यो हि दोग्ध्रीमुपास्ते तु स नित्यं लभते पयः । एवं राष्ट्रमुपायेन भुञ्जानो लभते फलम् ॥

yo hi dogdhrīm upāste tu sa nityaṁ labhate payaḥ । evaṁ rāṣṭram upāyena bhuñjāno labhate phalam ॥

अथ राष्ट्रमुपायेन भुज्यमानं सुरक्षितम् । जनयत्यतुलां नित्यं कोशवृद्धिं युधिष्ठिर ॥

atha rāṣṭram upāyena bhujyamānaṁ surakṣitam । janayaty atulāṁ nityaṁ kośavr̥ddhiṁ yudhiṣṭhira ॥

दोग्धि धान्यं हिरण्यं च प्रजा राज्ञि सुरक्षिता । नित्यं स्वेभ्यः परेभ्यश्च तृप्ता माता यथा पयः ॥

dogdhi dhānyaṁ hiraṇyaṁ ca prajā rājñi surakṣitā । nityaṁ svebhyaḥ parebhyaś ca tr̥ptā mātā yathā payaḥ ॥

मालाकारोपमो राजन्भव माङ्गारिकोपमः । तथा युक्तश्चिरं राष्ट्रं भोक्तुं शक्यसि पालयन् ॥

mālākāropamo rājan bhava māṅgārikopamaḥ । tathā yuktaś ciraṁ rāṣṭraṁ bhoktuṁ śakyasi pālayan ॥

परचक्राभियानेन यदि ते स्याद्धनक्षयः । अथ साम्नैव लिप्सेथा धनमब्राह्मणेषु यत् ॥

paracakrābhiyānena yadi te syād dhanakṣayaḥ । atha sāmnaiva lipsethā dhanam abrāhmaṇeṣu yat ॥

मा स्म ते ब्राह्मणं दृष्ट्वा धनस्थं प्रचलेन्मनः । अन्त्यायामप्यवस्थायां किमु स्फीतस्य भारत ॥

mā sma te brāhmaṇaṁ dr̥ṣṭvā dhanasthaṁ pracalen manaḥ । antyāyām apy avasthāyāṁ kim u sphītasya bhārata ॥

धनानि तेभ्यो दद्यास्त्वं यथाशक्ति यथार्हतः । सान्त्वयन्परिरक्षंश्च स्वर्गमाप्स्यसि दुर्जयम् ॥

dhanāni tebhyo dadyās tvaṁ yathāśakti yathārhataḥ । sāntvayan parirakṣaṁś ca svargam āpsyasi durjayam ॥

एवं धर्मेण वृत्तेन प्रजास्त्वं परिपालयन् । स्वन्तं पुण्यं यशोवन्तं प्राप्स्यसे कुरुनन्दन ॥

evaṁ dharmeṇa vr̥ttena prajās tvaṁ paripālayan । svantaṁ puṇyaṁ yaśovantaṁ prāpsyase kurunandana ॥

धर्मेण व्यवहारेण प्रजाः पालय पाण्डव । युधिष्ठिर तथा युक्तो नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥

dharmeṇa vyavahāreṇa prajāḥ pālaya pāṇḍava । yudhiṣṭhira tathā yukto nādhibandhena yokṣyase ॥

एष एव परो धर्मो यद्राजा रक्षते प्रजाः । भूतानां हि यथा धर्मे रक्षणं च परा दया ॥

eṣa eva paro dharmo yad rājā rakṣate prajāḥ । bhūtānāṁ hi yathā dharme rakṣaṇaṁ ca parā dayā ॥

तस्मादेवं परं धर्मं मन्यन्ते धर्मकोविदाः । यद्राजा रक्षणे युक्तो भूतेषु कुरुते दयाम् ॥

tasmād evaṁ paraṁ dharmaṁ manyante dharmakovidāḥ । yad rājā rakṣaṇe yukto bhūteṣu kurute dayām ॥

यदह्ना कुरुते पापमरक्षन्भयतः प्रजाः । राजा वर्षसहस्रेण तस्यान्तमधिगच्छति ॥

yad ahnā kurute pāpam arakṣan bhayataḥ prajāḥ । rājā varṣasahasreṇa tasyāntam adhigacchati ॥

यदह्ना कुरुते पुण्यं प्रजा धर्मेण पालयन् । दश वर्षसहस्राणि तस्य भुङ्क्ते फलं दिवि ॥

yad ahnā kurute puṇyaṁ prajā dharmeṇa pālayan । daśa varṣasahasrāṇi tasya bhuṅkte phalaṁ divi ॥

स्विष्टिः स्वधीतिः सुतपा लोकाञ्जयति यावतः । क्षणेन तानवाप्नोति प्रजा धर्मेण पालयन् ॥

sviṣṭiḥ svadhītiḥ sutapā lokāñ jayati yāvataḥ । kṣaṇena tān avāpnoti prajā dharmeṇa pālayan ॥

एवं धर्मं प्रयत्नेन कौन्तेय परिपालयन् । इह पुण्यफलं लब्ध्वा नाधिबन्धेन योक्ष्यसे ॥

evaṁ dharmaṁ prayatnena kaunteya paripālayan । iha puṇyaphalaṁ labdhvā nādhibandhena yokṣyase ॥

स्वर्गलोके च महतीं श्रियं प्राप्स्यसि पाण्डव । असंभवश्च धर्माणामीदृशानामराजसु । तस्माद्राजैव नान्योऽस्ति यो महत्फलमाप्नुयात् ॥

svargaloke ca mahatīṁ śriyaṁ prāpsyasi pāṇḍava । asaṁbhavaś ca dharmāṇām īdr̥śānām arājasu । tasmād rājaiva nānyo ’sti yo mahat phalam āpnuyāt ॥

स राज्यमृद्धिमत्प्राप्य धर्मेण परिपालयन् । इन्द्रं तर्पय सोमेन कामैश्च सुहृदो जनान् ॥

sa rājyam r̥ddhimat prāpya dharmeṇa paripālayan । indraṁ tarpaya somena kāmaiś ca suhr̥do janān ॥