Adhyāya 70

युधिष्ठिर उवाच । दण्डनीतिश्च राजा च समस्तौ तावुभावपि । कस्य किं कुर्वतः सिद्ध्यै तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । daṇḍanītiś ca rājā ca samastau tāv ubhāv api । kasya kiṁ kurvataḥ siddhyai tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । महाभाग्यं दण्डनीत्याः सिद्धैः शब्दैः सहेतुकैः । शृणु मे शंसतो राजन्यथावदिह भारत ॥

bhīṣma uvāca । mahābhāgyaṁ daṇḍanītyāḥ siddhaiḥ śabdaiḥ sahetukaiḥ । śr̥ṇu me śaṁsato rājan yathāvad iha bhārata ॥

दण्डनीतिः स्वधर्मेभ्यश्चातुर्वर्ण्यं नियच्छति । प्रयुक्ता स्वामिना सम्यगधर्मेभ्यश्च यच्छति ॥

daṇḍanītiḥ svadharmebhyaś cāturvarṇyaṁ niyacchati । prayuktā svāminā samyag adharmebhyaś ca yacchati ॥

चातुर्वर्ण्ये स्वधर्मस्थे मर्यादानामसंकरे । दण्डनीतिकृते क्षेमे प्रजानामकुतोभये ॥

cāturvarṇye svadharmasthe maryādānām asaṁkare । daṇḍanītikr̥te kṣeme prajānām akutobhaye ॥

सोमे प्रयत्नं कुर्वन्ति त्रयो वर्णा यथाविधि । तस्माद्देवमनुष्याणां सुखं विद्धि समाहितम् ॥

some prayatnaṁ kurvanti trayo varṇā yathāvidhi । tasmād devamanuṣyāṇāṁ sukhaṁ viddhi samāhitam ॥

कालो वा कारणं राज्ञो राजा वा कालकारणम् । इति ते संशयो मा भूद्राजा कालस्य कारणम् ॥

kālo vā kāraṇaṁ rājño rājā vā kālakāraṇam । iti te saṁśayo mā bhūd rājā kālasya kāraṇam ॥

दण्डनीत्या यदा राजा सम्यक्कार्त्स्न्येन वर्तते । तदा कृतयुगं नाम कालः श्रेष्ठः प्रवर्तते ॥

daṇḍanītyā yadā rājā samyak kārtsnyena vartate । tadā kr̥tayugaṁ nāma kālaḥ śreṣṭhaḥ pravartate ॥

भवेत्कृतयुगे धर्मो नाधर्मो विद्यते क्वचित् । सर्वेषामेव वर्णानां नाधर्मे रमते मनः ॥

bhavet kr̥tayuge dharmo nādharmo vidyate kva cit । sarveṣām eva varṇānāṁ nādharme ramate manaḥ ॥

योगक्षेमाः प्रवर्तन्ते प्रजानां नात्र संशयः । वैदिकानि च कर्माणि भवन्त्यविगुणान्युत ॥

yogakṣemāḥ pravartante prajānāṁ nātra saṁśayaḥ । vaidikāni ca karmāṇi bhavanty aviguṇāny uta ॥

ऋतवश्च सुखाः सर्वे भवन्त्युत निरामयाः । प्रसीदन्ति नराणां च स्वरवर्णमनांसि च ॥

r̥tavaś ca sukhāḥ sarve bhavanty uta nirāmayāḥ । prasīdanti narāṇāṁ ca svaravarṇamanāṁsi ca ॥

व्याधयो न भवन्त्यत्र नाल्पायुर्दृश्यते नरः । विधवा न भवन्त्यत्र नृशंसो नाभिजायते ॥

vyādhayo na bhavanty atra nālpāyur dr̥śyate naraḥ । vidhavā na bhavanty atra nr̥śaṁso nābhijāyate ॥

अकृष्टपच्या पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा । त्वक्पत्रफलमूलानि वीर्यवन्ति भवन्ति च ॥

akr̥ṣṭapacyā pr̥thivī bhavanty oṣadhayas tathā । tvakpatraphalamūlāni vīryavanti bhavanti ca ॥

नाधर्मो विद्यते तत्र धर्म एव तु केवलः । इति कार्तयुगानेतान्गुणान्विद्धि युधिष्ठिर ॥

nādharmo vidyate tatra dharma eva tu kevalaḥ । iti kārtayugān etān guṇān viddhi yudhiṣṭhira ॥

दण्डनीत्या यदा राजा त्रीनंशाननुवर्तते । चतुर्थमंशमुत्सृज्य तदा त्रेता प्रवर्तते ॥

daṇḍanītyā yadā rājā trīn aṁśān anuvartate । caturtham aṁśam utsr̥jya tadā tretā pravartate ॥

अशुभस्य चतुर्थांशस्त्रीनंशाननुवर्तते । कृष्टपच्यैव पृथिवी भवन्त्योषधयस्तथा ॥

aśubhasya caturthāṁśas trīn aṁśān anuvartate । kr̥ṣṭapacyaiva pr̥thivī bhavanty oṣadhayas tathā ॥

अर्धं त्यक्त्वा यदा राजा नीत्यर्धमनुवर्तते । ततस्तु द्वापरं नाम स कालः संप्रवर्तते ॥

ardhaṁ tyaktvā yadā rājā nītyardham anuvartate । tatas tu dvāparaṁ nāma sa kālaḥ saṁpravartate ॥

अशुभस्य तदा अर्धं द्वावंशावनुवर्तते । कृष्टपच्यैव पृथिवी भवत्यल्पफला तथा ॥

aśubhasya tadā ardhaṁ dvāv aṁśāv anuvartate । kr̥ṣṭapacyaiva pr̥thivī bhavaty alpaphalā tathā ॥

दण्डनीतिं परित्यज्य यदा कार्त्स्न्येन भूमिपः । प्रजाः क्लिश्नात्ययोगेन प्रविश्यति तदा कलिः ॥

daṇḍanītiṁ parityajya yadā kārtsnyena bhūmipaḥ । prajāḥ kliśnāty ayogena praviśyati tadā kaliḥ ॥

कलावधर्मो भूयिष्ठं धर्मो भवति तु क्वचित् । सर्वेषामेव वर्णानां स्वधर्माच्च्यवते मनः ॥

kalāv adharmo bhūyiṣṭhaṁ dharmo bhavati tu kva cit । sarveṣām eva varṇānāṁ svadharmāc cyavate manaḥ ॥

शूद्रा भैक्षेण जीवन्ति ब्राह्मणाः परिचर्यया । योगक्षेमस्य नाशश्च वर्तते वर्णसंकरः ॥

śūdrā bhaikṣeṇa jīvanti brāhmaṇāḥ paricaryayā । yogakṣemasya nāśaś ca vartate varṇasaṁkaraḥ ॥

वैदिकानि च कर्माणि भवन्ति विगुणान्युत । ऋतवो नसुखाः सर्वे भवन्त्यामयिनस्तथा ॥

vaidikāni ca karmāṇi bhavanti viguṇāny uta । r̥tavo nasukhāḥ sarve bhavanty āmayinas tathā ॥

ह्रसन्ति च मनुष्याणां स्वरवर्णमनांस्युत । व्याधयश्च भवन्त्यत्र म्रियन्ते चागतायुषः ॥

hrasanti ca manuṣyāṇāṁ svaravarṇamanāṁsy uta । vyādhayaś ca bhavanty atra mriyante cāgatāyuṣaḥ ॥

विधवाश्च भवन्त्यत्र नृशंसा जायते प्रजा । क्वचिद्वर्षति पर्जन्यः क्वचित्सस्यं प्ररोहति ॥

vidhavāś ca bhavanty atra nr̥śaṁsā jāyate prajā । kva cid varṣati parjanyaḥ kva cit sasyaṁ prarohati ॥

रसाः सर्वे क्षयं यान्ति यदा नेच्छति भूमिपः । प्रजाः संरक्षितुं सम्यग्दण्डनीतिसमाहितः ॥

rasāḥ sarve kṣayaṁ yānti yadā necchati bhūmipaḥ । prajāḥ saṁrakṣituṁ samyag daṇḍanītisamāhitaḥ ॥

राजा कृतयुगस्रष्टा त्रेताया द्वापरस्य च । युगस्य च चतुर्थस्य राजा भवति कारणम् ॥

rājā kr̥tayugasraṣṭā tretāyā dvāparasya ca । yugasya ca caturthasya rājā bhavati kāraṇam ॥

कृतस्य करणाद्राजा स्वर्गमत्यन्तमश्नुते । त्रेतायाः करणाद्राजा स्वर्गं नात्यन्तमश्नुते ॥

kr̥tasya karaṇād rājā svargam atyantam aśnute । tretāyāḥ karaṇād rājā svargaṁ nātyantam aśnute ॥

प्रवर्तनाद्द्वापरस्य यथाभागमुपाश्नुते । कलेः प्रवर्तनाद्राजा पापमत्यन्तमश्नुते ॥

pravartanād dvāparasya yathābhāgam upāśnute । kaleḥ pravartanād rājā pāpam atyantam aśnute ॥

ततो वसति दुष्कर्मा नरके शाश्वतीः समाः । प्रजानां कल्मषे मग्नोऽकीर्तिं पापं च विन्दति ॥

tato vasati duṣkarmā narake śāśvatīḥ samāḥ । prajānāṁ kalmaṣe magno ’kīrtiṁ pāpaṁ ca vindati ॥

दण्डनीतिं पुरस्कृत्य विजानन्क्षत्रियः सदा । अनवाप्तं च लिप्सेत लब्धं च परिपालयेत् ॥

daṇḍanītiṁ puraskr̥tya vijānan kṣatriyaḥ sadā । anavāptaṁ ca lipseta labdhaṁ ca paripālayet ॥

लोकस्य सीमन्तकरी मर्यादा लोकभावनी । सम्यङ्नीता दण्डनीतिर्यथा माता यथा पिता ॥

lokasya sīmantakarī maryādā lokabhāvanī । samyaṅ nītā daṇḍanītir yathā mātā yathā pitā ॥

यस्यां भवन्ति भूतानि तद्विद्धि भरतर्षभ । एष एव परो धर्मो यद्राजा दण्डनीतिमान् ॥

yasyāṁ bhavanti bhūtāni tad viddhi bharatarṣabha । eṣa eva paro dharmo yad rājā daṇḍanītimān ॥

तस्मात्कौरव्य धर्मेण प्रजाः पालय नीतिमान् । एवंवृत्तः प्रजा रक्षन्स्वर्गं जेतासि दुर्जयम् ॥

tasmāt kauravya dharmeṇa prajāḥ pālaya nītimān । evaṁvr̥ttaḥ prajā rakṣan svargaṁ jetāsi durjayam ॥