Adhyāya 69

युधिष्ठिर उवाच । पार्थिवेन विशेषेण किं कार्यमवशिष्यते । कथं रक्ष्यो जनपदः कथं रक्ष्याश्च शत्रवः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pārthivena viśeṣeṇa kiṁ kāryam avaśiṣyate । kathaṁ rakṣyo janapadaḥ kathaṁ rakṣyāś ca śatravaḥ ॥

कथं चारं प्रयुञ्जीत वर्णान्विश्वासयेत्कथम् । कथं भृत्यान्कथं दारान्कथं पुत्रांश्च भारत ॥

kathaṁ cāraṁ prayuñjīta varṇān viśvāsayet katham । kathaṁ bhr̥tyān kathaṁ dārān kathaṁ putrāṁś ca bhārata ॥

भीष्म उवाच । राजवृत्तं महाराज शृणुष्वावहितोऽखिलम् । यत्कार्यं पार्थिवेनादौ पार्थिवप्रकृतेन वा ॥

bhīṣma uvāca । rājavr̥ttaṁ mahārāja śr̥ṇuṣvāvahito ’khilam । yat kāryaṁ pārthivenādau pārthivaprakr̥tena vā ॥

आत्मा जेयः सदा राज्ञा ततो जेयाश्च शत्रवः । अजितात्मा नरपतिर्विजयेत कथं रिपून् ॥

ātmā jeyaḥ sadā rājñā tato jeyāś ca śatravaḥ । ajitātmā narapatir vijayeta kathaṁ ripūn ॥

एतावानात्मविजयः पञ्चवर्गविनिग्रहः । जितेन्द्रियो नरपतिर्बाधितुं शक्नुयादरीन् ॥

etāvān ātmavijayaḥ pañcavargavinigrahaḥ । jitendriyo narapatir bādhituṁ śaknuyād arīn ॥

न्यसेत गुल्मान्दुर्गेषु संधौ च कुरुनन्दन । नगरोपवने चैव पुरोद्यानेषु चैव ह ॥

nyaseta gulmān durgeṣu saṁdhau ca kurunandana । nagaropavane caiva purodyāneṣu caiva ha ॥

संस्थानेषु च सर्वेषु पुरेषु नगरस्य च । मध्ये च नरशार्दूल तथा राजनिवेशने ॥

saṁsthāneṣu ca sarveṣu pureṣu nagarasya ca । madhye ca naraśārdūla tathā rājaniveśane ॥

प्रणिधींश्च ततः कुर्याज्जडान्धबधिराकृतीन् । पुंसः परीक्षितान्प्राज्ञान्क्षुत्पिपासातपक्षमान् ॥

praṇidhīṁś ca tataḥ kuryāj jaḍāndhabadhirākr̥tīn । puṁsaḥ parīkṣitān prājñān kṣutpipāsātapakṣamān ॥

अमात्येषु च सर्वेषु मित्रेषु त्रिविधेषु च । पुत्रेषु च महाराज प्रणिदध्यात्समाहितः ॥

amātyeṣu ca sarveṣu mitreṣu trividheṣu ca । putreṣu ca mahārāja praṇidadhyāt samāhitaḥ ॥

पुरे जनपदे चैव तथा सामन्तराजसु । यथा न विद्युरन्योन्यं प्रणिधेयास्तथा हि ते ॥

pure janapade caiva tathā sāmantarājasu । yathā na vidyur anyonyaṁ praṇidheyās tathā hi te ॥

चारांश्च विद्यात्प्रहितान्परेण भरतर्षभ । आपणेषु विहारेषु समवायेषु भिक्षुषु ॥

cārāṁś ca vidyāt prahitān pareṇa bharatarṣabha । āpaṇeṣu vihāreṣu samavāyeṣu bhikṣuṣu ॥

आरामेषु तथोद्याने पण्डितानां समागमे । वेशेषु चत्वरे चैव सभास्वावसथेषु च ॥

ārāmeṣu tathodyāne paṇḍitānāṁ samāgame । veśeṣu catvare caiva sabhāsv āvasatheṣu ca ॥

एवं विहन्याच्चारेण परचारं विचक्षणः । चारेण विहतं सर्वं हतं भवति पाण्डव ॥

evaṁ vihanyāc cāreṇa paracāraṁ vicakṣaṇaḥ । cāreṇa vihataṁ sarvaṁ hataṁ bhavati pāṇḍava ॥

यदा तु हीनं नृपतिर्विद्यादात्मानमात्मना । अमात्यैः सह संमन्त्र्य कुर्यात्संधिं बलीयसा ॥

yadā tu hīnaṁ nr̥patir vidyād ātmānam ātmanā । amātyaiḥ saha saṁmantrya kuryāt saṁdhiṁ balīyasā ॥

अज्ञायमानो हीनत्वे कुर्यात्संधिं परेण वै । लिप्सुर्वा कंचिदेवार्थं त्वरमाणो विचक्षणः ॥

ajñāyamāno hīnatve kuryāt saṁdhiṁ pareṇa vai । lipsur vā kaṁ cid evārthaṁ tvaramāṇo vicakṣaṇaḥ ॥

गुणवन्तो महोत्साहा धर्मज्ञाः साधवश्च ये । संदधीत नृपस्तैश्च राष्ट्रं धर्मेण पालयन् ॥

guṇavanto mahotsāhā dharmajñāḥ sādhavaś ca ye । saṁdadhīta nr̥pas taiś ca rāṣṭraṁ dharmeṇa pālayan ॥

उच्छिद्यमानमात्मानं ज्ञात्वा राजा महामतिः । पूर्वापकारिणो हन्याल्लोकद्विष्टांश्च सर्वशः ॥

ucchidyamānam ātmānaṁ jñātvā rājā mahāmatiḥ । pūrvāpakāriṇo hanyāl lokadviṣṭāṁś ca sarvaśaḥ ॥

यो नोपकर्तुं शक्नोति नापकर्तुं महीपतिः । अशक्यरूपश्चोद्धर्तुमुपेक्ष्यस्तादृशो भवेत् ॥

yo nopakartuṁ śaknoti nāpakartuṁ mahīpatiḥ । aśakyarūpaś coddhartum upekṣyas tādr̥śo bhavet ॥

यात्रां यायादविज्ञातमनाक्रन्दमनन्तरम् । व्यासक्तं च प्रमत्तं च दुर्बलं च विचक्षणः ॥

yātrāṁ yāyād avijñātam anākrandam anantaram । vyāsaktaṁ ca pramattaṁ ca durbalaṁ ca vicakṣaṇaḥ ॥

यात्रामाज्ञापयेद्वीरः कल्यपुष्टबलः सुखी । पूर्वं कृत्वा विधानं च यात्रायां नगरे तथा ॥

yātrām ājñāpayed vīraḥ kalyapuṣṭabalaḥ sukhī । pūrvaṁ kr̥tvā vidhānaṁ ca yātrāyāṁ nagare tathā ॥

न च वश्यो भवेदस्य नृपो यद्यपि वीर्यवान् । हीनश्च बलवीर्याभ्यां कर्शयंस्तं परावसेत् ॥

na ca vaśyo bhaved asya nr̥po yady api vīryavān । hīnaś ca balavīryābhyāṁ karśayaṁs taṁ parāvaset ॥

राष्ट्रं च पीडयेत्तस्य शस्त्राग्निविषमूर्छनैः । अमात्यवल्लभानां च विवादांस्तस्य कारयेत् । वर्जनीयं सदा युद्धं राज्यकामेन धीमता ॥

rāṣṭraṁ ca pīḍayet tasya śastrāgniviṣamūrchanaiḥ । amātyavallabhānāṁ ca vivādāṁs tasya kārayet । varjanīyaṁ sadā yuddhaṁ rājyakāmena dhīmatā ॥

उपायैस्त्रिभिरादानमर्थस्याह बृहस्पतिः । सान्त्वेनानुप्रदानेन भेदेन च नराधिप । यमर्थं शक्नुयात्प्राप्तुं तेन तुष्येद्धि पण्डितः ॥

upāyais tribhir ādānam arthasyāha br̥haspatiḥ । sāntvenānupradānena bhedena ca narādhipa । yam arthaṁ śaknuyāt prāptuṁ tena tuṣyed dhi paṇḍitaḥ ॥

आददीत बलिं चैव प्रजाभ्यः कुरुनन्दन । षड्भागममितप्रज्ञस्तासामेवाभिगुप्तये ॥

ādadīta baliṁ caiva prajābhyaḥ kurunandana । ṣaḍbhāgam amitaprajñas tāsām evābhiguptaye ॥

दशधर्मगतेभ्यो यद्वसु बह्वल्पमेव च । तन्नाददीत सहसा पौराणां रक्षणाय वै ॥

daśadharmagatebhyo yad vasu bahv alpam eva ca । tan nādadīta sahasā paurāṇāṁ rakṣaṇāya vai ॥

यथा पुत्रास्तथा पौरा द्रष्टव्यास्ते न संशयः । भक्तिश्चैषां प्रकर्तव्या व्यवहारे प्रदर्शिते ॥

yathā putrās tathā paurā draṣṭavyās te na saṁśayaḥ । bhaktiś caiṣāṁ prakartavyā vyavahāre pradarśite ॥

सुतं च स्थापयेद्राजा प्राज्ञं सर्वार्थदर्शिनम् । व्यवहारेषु सततं तत्र राज्यं व्यवस्थितम् ॥

sutaṁ ca sthāpayed rājā prājñaṁ sarvārthadarśinam । vyavahāreṣu satataṁ tatra rājyaṁ vyavasthitam ॥

आकरे लवणे शुल्के तरे नागवने तथा । न्यसेदमात्यान्नृपतिः स्वाप्तान्वा पुरुषान्हितान् ॥

ākare lavaṇe śulke tare nāgavane tathā । nyased amātyān nr̥patiḥ svāptān vā puruṣān hitān ॥

सम्यग्दण्डधरो नित्यं राजा धर्ममवाप्नुयात् । नृपस्य सततं दण्डः सम्यग्धर्मे प्रशस्यते ॥

samyag daṇḍadharo nityaṁ rājā dharmam avāpnuyāt । nr̥pasya satataṁ daṇḍaḥ samyag dharme praśasyate ॥

वेदवेदाङ्गवित्प्राज्ञः सुतपस्वी नृपो भवेत् । दानशीलश्च सततं यज्ञशीलश्च भारत ॥

vedavedāṅgavit prājñaḥ sutapasvī nr̥po bhavet । dānaśīlaś ca satataṁ yajñaśīlaś ca bhārata ॥

एते गुणाः समस्ताः स्युर्नृपस्य सततं स्थिराः । क्रियालोपे तु नृपतेः कुतः स्वर्गः कुतो यशः ॥

ete guṇāḥ samastāḥ syur nr̥pasya satataṁ sthirāḥ । kriyālope tu nr̥pateḥ kutaḥ svargaḥ kuto yaśaḥ ॥

यदा तु पीडितो राजा भवेद्राज्ञा बलीयसा । त्रिधा त्वाक्रन्द्य मित्राणि विधानमुपकल्पयेत् ॥

yadā tu pīḍito rājā bhaved rājñā balīyasā । tridhā tv ākrandya mitrāṇi vidhānam upakalpayet ॥

घोषान्न्यसेत मार्गेषु ग्रामानुत्थापयेदपि । प्रवेशयेच्च तान्सर्वाञ्शाखानगरकेष्वपि ॥

ghoṣān nyaseta mārgeṣu grāmān utthāpayed api । praveśayec ca tān sarvāñ śākhānagarakeṣv api ॥

ये गुप्ताश्चैव दुर्गाश्च देशास्तेषु प्रवेशयेत् । धनिनो बलमुख्यांश्च सान्त्वयित्वा पुनः पुनः ॥

ye guptāś caiva durgāś ca deśās teṣu praveśayet । dhanino balamukhyāṁś ca sāntvayitvā punaḥ punaḥ ॥

सस्याभिहारं कुर्याच्च स्वयमेव नराधिपः । असंभवे प्रवेशस्य दाहयेदग्निना भृशम् ॥

sasyābhihāraṁ kuryāc ca svayam eva narādhipaḥ । asaṁbhave praveśasya dāhayed agninā bhr̥śam ॥

क्षेत्रस्थेषु च सस्येषु शत्रोरुपजपेन्नरान् । विनाशयेद्वा सर्वस्वं बलेनाथ स्वकेन वै ॥

kṣetrastheṣu ca sasyeṣu śatror upajapen narān । vināśayed vā sarvasvaṁ balenātha svakena vai ॥

नदीषु मार्गेषु सदा संक्रमानवसादयेत् । जलं निस्रावयेत्सर्वमनिस्राव्यं च दूषयेत् ॥

nadīṣu mārgeṣu sadā saṁkramān avasādayet । jalaṁ nisrāvayet sarvam anisrāvyaṁ ca dūṣayet ॥

तदात्वेनायतीभिश्च विवदन्भूम्यनन्तरम् । प्रतीघातः परस्याजौ मित्रकालेऽप्युपस्थिते ॥

tadātvenāyatībhiś ca vivadan bhūmyanantaram । pratīghātaḥ parasyājau mitrakāle ’py upasthite ॥

दुर्गाणां चाभितो राजा मूलच्छेदं प्रकारयेत् । सर्वेषां क्षुद्रवृक्षाणां चैत्यवृक्षान्विवर्जयेत् ॥

durgāṇāṁ cābhito rājā mūlacchedaṁ prakārayet । sarveṣāṁ kṣudravr̥kṣāṇāṁ caityavr̥kṣān vivarjayet ॥

प्रवृद्धानां च वृक्षाणां शाखाः प्रच्छेदयेत्तथा । चैत्यानां सर्वथा वर्ज्यमपि पत्रस्य पातनम् ॥

pravr̥ddhānāṁ ca vr̥kṣāṇāṁ śākhāḥ pracchedayet tathā । caityānāṁ sarvathā varjyam api patrasya pātanam ॥

प्रकण्ठीः कारयेत्सम्यगाकाशजननीस्तथा । आपूरयेच्च परिखाः स्थाणुनक्रझषाकुलाः ॥

prakaṇṭhīḥ kārayet samyag ākāśajananīs tathā । āpūrayec ca parikhāḥ sthāṇunakrajhaṣākulāḥ ॥

कडङ्गद्वारकाणि स्युरुच्छ्वासार्थे पुरस्य ह । तेषां च द्वारवद्गुप्तिः कार्या सर्वात्मना भवेत् ॥

kaḍaṅgadvārakāṇi syur ucchvāsārthe purasya ha । teṣāṁ ca dvāravad guptiḥ kāryā sarvātmanā bhavet ॥

द्वारेषु च गुरूण्येव यन्त्राणि स्थापयेत्सदा । आरोपयेच्छतघ्नीश्च स्वाधीनानि च कारयेत् ॥

dvāreṣu ca gurūṇy eva yantrāṇi sthāpayet sadā । āropayec chataghnīś ca svādhīnāni ca kārayet ॥

काष्ठानि चाभिहार्याणि तथा कूपांश्च खानयेत् । संशोधयेत्तथा कूपान्कृतान्पूर्वं पयोर्थिभिः ॥

kāṣṭhāni cābhihāryāṇi tathā kūpāṁś ca khānayet । saṁśodhayet tathā kūpān kr̥tān pūrvaṁ payorthibhiḥ ॥

तृणच्छन्नानि वेश्मानि पङ्केनापि प्रलेपयेत् । निर्हरेच्च तृणं मासे चैत्रे वह्निभयात्पुरः ॥

tr̥ṇacchannāni veśmāni paṅkenāpi pralepayet । nirharec ca tr̥ṇaṁ māse caitre vahnibhayāt puraḥ ॥

नक्तमेव च भक्तानि पाचयेत नराधिपः । न दिवाग्निर्ज्वलेद्गेहे वर्जयित्वाग्निहोत्रिकम् ॥

naktam eva ca bhaktāni pācayeta narādhipaḥ । na divāgnir jvaled gehe varjayitvāgnihotrikam ॥

कर्मारारिष्टशालासु ज्वलेदग्निः समाहितः । गृहाणि च प्रविश्याथ विधेयः स्याद्धुताशनः ॥

karmārāriṣṭaśālāsu jvaled agniḥ samāhitaḥ । gr̥hāṇi ca praviśyātha vidheyaḥ syād dhutāśanaḥ ॥

महादण्डश्च तस्य स्याद्यस्याग्निर्वै दिवा भवेत् । प्रघोषयेदथैवं च रक्षणार्थं पुरस्य वै ॥

mahādaṇḍaś ca tasya syād yasyāgnir vai divā bhavet । praghoṣayed athaivaṁ ca rakṣaṇārthaṁ purasya vai ॥

भिक्षुकांश्चाक्रिकांश्चैव क्षीबोन्मत्तान्कुशीलवान् । बाह्यान्कुर्यान्नरश्रेष्ठ दोषाय स्युर्हि तेऽन्यथा ॥

bhikṣukāṁś cākrikāṁś caiva kṣībonmattān kuśīlavān । bāhyān kuryān naraśreṣṭha doṣāya syur hi te ’nyathā ॥

चत्वरेषु च तीर्थेषु सभास्वावसथेषु च । यथार्हवर्णं प्रणिधिं कुर्यात्सर्वत्र पार्थिवः ॥

catvareṣu ca tīrtheṣu sabhāsv āvasatheṣu ca । yathārhavarṇaṁ praṇidhiṁ kuryāt sarvatra pārthivaḥ ॥

विशालान्राजमार्गांश्च कारयेत नराधिपः । प्रपाश्च विपणीश्चैव यथोद्देशं समादिशेत् ॥

viśālān rājamārgāṁś ca kārayeta narādhipaḥ । prapāś ca vipaṇīś caiva yathoddeśaṁ samādiśet ॥

भाण्डागारायुधागारान्धान्यागारांश्च सर्वशः । अश्वागारान्गजागारान्बलाधिकरणानि च ॥

bhāṇḍāgārāyudhāgārān dhānyāgārāṁś ca sarvaśaḥ । aśvāgārān gajāgārān balādhikaraṇāni ca ॥

परिखाश्चैव कौरव्य प्रतोलीः संकटानि च । न जातु कश्चित्पश्येत्तु गुह्यमेतद्युधिष्ठिर ॥

parikhāś caiva kauravya pratolīḥ saṁkaṭāni ca । na jātu kaś cit paśyet tu guhyam etad yudhiṣṭhira ॥

अथ संनिचयं कुर्याद्राजा परबलार्दितः । तैलं मधु घृतं सस्यमौषधानि च सर्वशः ॥

atha saṁnicayaṁ kuryād rājā parabalārditaḥ । tailaṁ madhu ghr̥taṁ sasyam auṣadhāni ca sarvaśaḥ ॥

अङ्गारकुशमुञ्जानां पलाशशरपर्णिनाम् । यवसेन्धनदिग्धानां कारयेत च संचयान् ॥

aṅgārakuśamuñjānāṁ palāśaśaraparṇinām । yavasendhanadigdhānāṁ kārayeta ca saṁcayān ॥

आयुधानां च सर्वेषां शक्त्यृष्टिप्रासवर्मणाम् । संचयानेवमादीनां कारयेत नराधिपः ॥

āyudhānāṁ ca sarveṣāṁ śaktyr̥ṣṭiprāsavarmaṇām । saṁcayān evamādīnāṁ kārayeta narādhipaḥ ॥

औषधानि च सर्वाणि मूलानि च फलानि च । चतुर्विधांश्च वैद्यान्वै संगृह्णीयाद्विशेषतः ॥

auṣadhāni ca sarvāṇi mūlāni ca phalāni ca । caturvidhāṁś ca vaidyān vai saṁgr̥hṇīyād viśeṣataḥ ॥

नटाश्च नर्तकाश्चैव मल्ला मायाविनस्तथा । शोभयेयुः पुरवरं मोदयेयुश्च सर्वशः ॥

naṭāś ca nartakāś caiva mallā māyāvinas tathā । śobhayeyuḥ puravaraṁ modayeyuś ca sarvaśaḥ ॥

यतः शङ्का भवेच्चापि भृत्यतो वापि मन्त्रितः । पौरेभ्यो नृपतेर्वापि स्वाधीनान्कारयेत तान् ॥

yataḥ śaṅkā bhavec cāpi bhr̥tyato vāpi mantritaḥ । paurebhyo nr̥pater vāpi svādhīnān kārayeta tān ॥

कृते कर्मणि राजेन्द्र पूजयेद्धनसंचयैः । मानेन च यथार्हेण सान्त्वेन विविधेन च ॥

kr̥te karmaṇi rājendra pūjayed dhanasaṁcayaiḥ । mānena ca yathārheṇa sāntvena vividhena ca ॥

निर्वेदयित्वा तु परं हत्वा वा कुरुनन्दन । गतानृण्यो भवेद्राजा यथा शास्त्रेषु दर्शितम् ॥

nirvedayitvā tu paraṁ hatvā vā kurunandana । gatānr̥ṇyo bhaved rājā yathā śāstreṣu darśitam ॥

राज्ञा सप्तैव रक्ष्याणि तानि चापि निबोध मे । आत्मामात्यश्च कोशश्च दण्डो मित्राणि चैव हि ॥

rājñā saptaiva rakṣyāṇi tāni cāpi nibodha me । ātmāmātyaś ca kośaś ca daṇḍo mitrāṇi caiva hi ॥

तथा जनपदश्चैव पुरं च कुरुनन्दन । एतत्सप्तात्मकं राज्यं परिपाल्यं प्रयत्नतः ॥

tathā janapadaś caiva puraṁ ca kurunandana । etat saptātmakaṁ rājyaṁ paripālyaṁ prayatnataḥ ॥

षाड्गुण्यं च त्रिवर्गं च त्रिवर्गमपरं तथा । यो वेत्ति पुरुषव्याघ्र स भुनक्ति महीमिमाम् ॥

ṣāḍguṇyaṁ ca trivargaṁ ca trivargam aparaṁ tathā । yo vetti puruṣavyāghra sa bhunakti mahīm imām ॥

षाड्गुण्यमिति यत्प्रोक्तं तन्निबोध युधिष्ठिर । संधायासनमित्येव यात्रासंधानमेव च ॥

ṣāḍguṇyam iti yat proktaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira । saṁdhāyāsanam ity eva yātrāsaṁdhānam eva ca ॥

विगृह्यासनमित्येव यात्रां संपरिगृह्य च । द्वैधीभावस्तथान्येषां संश्रयोऽथ परस्य च ॥

vigr̥hyāsanam ity eva yātrāṁ saṁparigr̥hya ca । dvaidhībhāvas tathānyeṣāṁ saṁśrayo ’tha parasya ca ॥

त्रिवर्गश्चापि यः प्रोक्तस्तमिहैकमनाः शृणु । क्षयः स्थानं च वृद्धिश्च त्रिवर्गमपरं तथा ॥

trivargaś cāpi yaḥ proktas tam ihaikamanāḥ śr̥ṇu । kṣayaḥ sthānaṁ ca vr̥ddhiś ca trivargam aparaṁ tathā ॥

धर्मश्चार्थश्च कामश्च सेवितव्योऽथ कालतः । धर्मेण हि महीपालश्चिरं पालयते महीम् ॥

dharmaś cārthaś ca kāmaś ca sevitavyo ’tha kālataḥ । dharmeṇa hi mahīpālaś ciraṁ pālayate mahīm ॥

अस्मिन्नर्थे च यौ श्लोकौ गीतावङ्गिरसा स्वयम् । यादवीपुत्र भद्रं ते श्रोतुमर्हसि तावपि ॥

asminn arthe ca yau ślokau gītāv aṅgirasā svayam । yādavīputra bhadraṁ te śrotum arhasi tāv api ॥

कृत्वा सर्वाणि कार्याणि सम्यक्संपाल्य मेदिनीम् । पालयित्वा तथा पौरान्परत्र सुखमेधते ॥

kr̥tvā sarvāṇi kāryāṇi samyak saṁpālya medinīm । pālayitvā tathā paurān paratra sukham edhate ॥

किं तस्य तपसा राज्ञः किं च तस्याध्वरैरपि । अपालिताः प्रजा यस्य सर्वा धर्मविनाकृताः ॥

kiṁ tasya tapasā rājñaḥ kiṁ ca tasyādhvarair api । apālitāḥ prajā yasya sarvā dharmavinākr̥tāḥ ॥