Adhyāya 68

युधिष्ठिर उवाच । किमाहुर्दैवतं विप्रा राजानं भरतर्षभ । मनुष्याणामधिपतिं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kim āhur daivataṁ viprā rājānaṁ bharatarṣabha । manuṣyāṇām adhipatiṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बृहस्पतिं वसुमना यथा पप्रच्छ भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । br̥haspatiṁ vasumanā yathā papraccha bhārata ॥

राजा वसुमना नाम कौसल्यो धीमतां वरः । महर्षिं परिपप्रच्छ कृतप्रज्ञो बृहस्पतिम् ॥

rājā vasumanā nāma kausalyo dhīmatāṁ varaḥ । maharṣiṁ paripapraccha kr̥taprajño br̥haspatim ॥

सर्वं वैनयिकं कृत्वा विनयज्ञो बृहस्पतेः । दक्षिणानन्तरो भूत्वा प्रणम्य विधिपूर्वकम् ॥

sarvaṁ vainayikaṁ kr̥tvā vinayajño br̥haspateḥ । dakṣiṇānantaro bhūtvā praṇamya vidhipūrvakam ॥

विधिं पप्रच्छ राज्यस्य सर्वभूतहिते रतः । प्रजानां हितमन्विच्छन्धर्ममूलं विशां पते ॥

vidhiṁ papraccha rājyasya sarvabhūtahite rataḥ । prajānāṁ hitam anvicchan dharmamūlaṁ viśāṁ pate ॥

केन भूतानि वर्धन्ते क्षयं गच्छन्ति केन च । कमर्चन्तो महाप्राज्ञ सुखमत्यन्तमाप्नुयुः ॥

kena bhūtāni vardhante kṣayaṁ gacchanti kena ca । kam arcanto mahāprājña sukham atyantam āpnuyuḥ ॥

इति पृष्टो महाराज्ञा कौसल्येनामितौजसा । राजसत्कारमव्यग्रः शशंसास्मै बृहस्पतिः ॥

iti pr̥ṣṭo mahārājñā kausalyenāmitaujasā । rājasatkāram avyagraḥ śaśaṁsāsmai br̥haspatiḥ ॥

राजमूलो महाराज धर्मो लोकस्य लक्ष्यते । प्रजा राजभयादेव न खादन्ति परस्परम् ॥

rājamūlo mahārāja dharmo lokasya lakṣyate । prajā rājabhayād eva na khādanti parasparam ॥

राजा ह्येवाखिलं लोकं समुदीर्णं समुत्सुकम् । प्रसादयति धर्मेण प्रसाद्य च विराजते ॥

rājā hy evākhilaṁ lokaṁ samudīrṇaṁ samutsukam । prasādayati dharmeṇa prasādya ca virājate ॥

यथा ह्यनुदये राजन्भूतानि शशिसूर्ययोः । अन्धे तमसि मज्जेयुरपश्यन्तः परस्परम् ॥

yathā hy anudaye rājan bhūtāni śaśisūryayoḥ । andhe tamasi majjeyur apaśyantaḥ parasparam ॥

यथा ह्यनुदके मत्स्या निराक्रन्दे विहंगमाः । विहरेयुर्यथाकाममभिसृत्य पुनः पुनः ॥

yathā hy anudake matsyā nirākrande vihaṁgamāḥ । vihareyur yathākāmam abhisr̥tya punaḥ punaḥ ॥

विमथ्यातिक्रमेरंश्च विषह्यापि परस्परम् । अभावमचिरेणैव गच्छेयुर्नात्र संशयः ॥

vimathyātikrameraṁś ca viṣahyāpi parasparam । abhāvam acireṇaiva gaccheyur nātra saṁśayaḥ ॥

एवमेव विना राज्ञा विनश्येयुरिमाः प्रजाः । अन्धे तमसि मज्जेयुरगोपाः पशवो यथा ॥

evam eva vinā rājñā vinaśyeyur imāḥ prajāḥ । andhe tamasi majjeyur agopāḥ paśavo yathā ॥

हरेयुर्बलवन्तो हि दुर्बलानां परिग्रहान् । हन्युर्व्यायच्छमानांश्च यदि राजा न पालयेत् ॥

hareyur balavanto hi durbalānāṁ parigrahān । hanyur vyāyacchamānāṁś ca yadi rājā na pālayet ॥

यानं वस्त्रमलंकारान्रत्नानि विविधानि च । हरेयुः सहसा पापा यदि राजा न पालयेत् ॥

yānaṁ vastram alaṁkārān ratnāni vividhāni ca । hareyuḥ sahasā pāpā yadi rājā na pālayet ॥

ममेदमिति लोकेऽस्मिन्न भवेत्संपरिग्रहः । विश्वलोपः प्रवर्तेत यदि राजा न पालयेत् ॥

mamedam iti loke ’smin na bhavet saṁparigrahaḥ । viśvalopaḥ pravarteta yadi rājā na pālayet ॥

मातरं पितरं वृद्धमाचार्यमतिथिं गुरुम् । क्लिश्नीयुरपि हिंस्युर्वा यदि राजा न पालयेत् ॥

mātaraṁ pitaraṁ vr̥ddham ācāryam atithiṁ gurum । kliśnīyur api hiṁsyur vā yadi rājā na pālayet ॥

पतेद्बहुविधं शस्त्रं बहुधा धर्मचारिषु । अधर्मः प्रगृहीतः स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥

pated bahuvidhaṁ śastraṁ bahudhā dharmacāriṣu । adharmaḥ pragr̥hītaḥ syād yadi rājā na pālayet ॥

वधबन्धपरिक्लेशो नित्यमर्थवतां भवेत् । ममत्वं च न विन्देयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥

vadhabandhaparikleśo nityam arthavatāṁ bhavet । mamatvaṁ ca na vindeyur yadi rājā na pālayet ॥

अन्तश्चाकाशमेव स्याल्लोकोऽयं दस्युसाद्भवेत् । पतेच्च नरकं घोरं यदि राजा न पालयेत् ॥

antaś cākāśam eva syāl loko ’yaṁ dasyusād bhavet । patec ca narakaṁ ghoraṁ yadi rājā na pālayet ॥

न योनिपोषो वर्तेत न कृषिर्न वणिक्पथः । मज्जेद्धर्मस्त्रयी न स्याद्यदि राजा न पालयेत् ॥

na yonipoṣo varteta na kr̥ṣir na vaṇikpathaḥ । majjed dharmas trayī na syād yadi rājā na pālayet ॥

न यज्ञाः संप्रवर्तेरन्विधिवत्स्वाप्तदक्षिणाः । न विवाहाः समाजा वा यदि राजा न पालयेत् ॥

na yajñāḥ saṁpravarteran vidhivat svāptadakṣiṇāḥ । na vivāhāḥ samājā vā yadi rājā na pālayet ॥

न वृषाः संप्रवर्तेरन्न मथ्येरंश्च गर्गराः । घोषाः प्रणाशं गच्छेयुर्यदि राजा न पालयेत् ॥

na vr̥ṣāḥ saṁpravarteran na mathyeraṁś ca gargarāḥ । ghoṣāḥ praṇāśaṁ gaccheyur yadi rājā na pālayet ॥

त्रस्तमुद्विग्नहृदयं हाहाभूतमचेतनम् । क्षणेन विनशेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥

trastam udvignahr̥dayaṁ hāhābhūtam acetanam । kṣaṇena vinaśet sarvaṁ yadi rājā na pālayet ॥

न संवत्सरसत्राणि तिष्ठेयुरकुतोभयाः । विधिवद्दक्षिणावन्ति यदि राजा न पालयेत् ॥

na saṁvatsarasatrāṇi tiṣṭheyur akutobhayāḥ । vidhivad dakṣiṇāvanti yadi rājā na pālayet ॥

ब्राह्मणाश्चतुरो वेदान्नाधीयेरंस्तपस्विनः । विद्यास्नातास्तपःस्नाता यदि राजा न पालयेत् ॥

brāhmaṇāś caturo vedān nādhīyeraṁs tapasvinaḥ । vidyāsnātās tapaḥsnātā yadi rājā na pālayet ॥

हस्तो हस्तं स मुष्णीयाद्भिद्येरन्सर्वसेतवः । भयार्तं विद्रवेत्सर्वं यदि राजा न पालयेत् ॥

hasto hastaṁ sa muṣṇīyād bhidyeran sarvasetavaḥ । bhayārtaṁ vidravet sarvaṁ yadi rājā na pālayet ॥

न लभेद्धर्मसंश्लेषं हतविप्रहतो जनः । कर्ता स्वेच्छेन्द्रियो गच्छेद्यदि राजा न पालयेत् ॥

na labhed dharmasaṁśleṣaṁ hataviprahato janaḥ । kartā svecchendriyo gacched yadi rājā na pālayet ॥

अनयाः संप्रवर्तेरन्भवेद्वै वर्णसंकरः । दुर्भिक्षमाविशेद्राष्ट्रं यदि राजा न पालयेत् ॥

anayāḥ saṁpravarteran bhaved vai varṇasaṁkaraḥ । durbhikṣam āviśed rāṣṭraṁ yadi rājā na pālayet ॥

विवृत्य हि यथाकामं गृहद्वाराणि शेरते । मनुष्या रक्षिता राज्ञा समन्तादकुतोभयाः ॥

vivr̥tya hi yathākāmaṁ gr̥hadvārāṇi śerate । manuṣyā rakṣitā rājñā samantād akutobhayāḥ ॥

नाक्रुष्टं सहते कश्चित्कुतो हस्तस्य लङ्घनम् । यदि राजा मनुष्येषु त्राता भवति धार्मिकः ॥

nākruṣṭaṁ sahate kaś cit kuto hastasya laṅghanam । yadi rājā manuṣyeṣu trātā bhavati dhārmikaḥ ॥

स्त्रियश्चापुरुषा मार्गं सर्वालंकारभूषिताः । निर्भयाः प्रतिपद्यन्ते यदा रक्षति भूमिपः ॥

striyaś cāpuruṣā mārgaṁ sarvālaṁkārabhūṣitāḥ । nirbhayāḥ pratipadyante yadā rakṣati bhūmipaḥ ॥

धर्ममेव प्रपद्यन्ते न हिंसन्ति परस्परम् । अनुगृह्णन्ति चान्योन्यं यदा रक्षति भूमिपः ॥

dharmam eva prapadyante na hiṁsanti parasparam । anugr̥hṇanti cānyonyaṁ yadā rakṣati bhūmipaḥ ॥

यजन्ते च त्रयो वर्णा महायज्ञैः पृथग्विधैः । युक्ताश्चाधीयते शास्त्रं यदा रक्षति भूमिपः ॥

yajante ca trayo varṇā mahāyajñaiḥ pr̥thagvidhaiḥ । yuktāś cādhīyate śāstraṁ yadā rakṣati bhūmipaḥ ॥

वार्तामूलो ह्ययं लोकस्त्रय्या वै धार्यते सदा । तत्सर्वं वर्तते सम्यग्यदा रक्षति भूमिपः ॥

vārtāmūlo hy ayaṁ lokas trayyā vai dhāryate sadā । tat sarvaṁ vartate samyag yadā rakṣati bhūmipaḥ ॥

यदा राजा धुरं श्रेष्ठामादाय वहति प्रजाः । महता बलयोगेन तदा लोकः प्रसीदति ॥

yadā rājā dhuraṁ śreṣṭhām ādāya vahati prajāḥ । mahatā balayogena tadā lokaḥ prasīdati ॥

यस्याभावे च भूतानामभावः स्यात्समन्ततः । भावे च भावो नित्यः स्यात्कस्तं न प्रतिपूजयेत् ॥

yasyābhāve ca bhūtānām abhāvaḥ syāt samantataḥ । bhāve ca bhāvo nityaḥ syāt kas taṁ na pratipūjayet ॥

तस्य यो वहते भारं सर्वलोकसुखावहम् । तिष्ठेत्प्रियहिते राज्ञ उभौ लोकौ हि यो जयेत् ॥

tasya yo vahate bhāraṁ sarvalokasukhāvaham । tiṣṭhet priyahite rājña ubhau lokau hi yo jayet ॥

यस्तस्य पुरुषः पापं मनसाप्यनुचिन्तयेत् । असंशयमिह क्लिष्टः प्रेत्यापि नरकं पतेत् ॥

yas tasya puruṣaḥ pāpaṁ manasāpy anucintayet । asaṁśayam iha kliṣṭaḥ pretyāpi narakaṁ patet ॥

न हि जात्ववमन्तव्यो मनुष्य इति भूमिपः । महती देवता ह्येषा नररूपेण तिष्ठति ॥

na hi jātv avamantavyo manuṣya iti bhūmipaḥ । mahatī devatā hy eṣā nararūpeṇa tiṣṭhati ॥

कुरुते पञ्च रूपाणि कालयुक्तानि यः सदा । भवत्यग्निस्तथादित्यो मृत्युर्वैश्रवणो यमः ॥

kurute pañca rūpāṇi kālayuktāni yaḥ sadā । bhavaty agnis tathādityo mr̥tyur vaiśravaṇo yamaḥ ॥

यदा ह्यासीदतः पापान्दहत्युग्रेण तेजसा । मिथ्योपचरितो राजा तदा भवति पावकः ॥

yadā hy āsīd ataḥ pāpān dahaty ugreṇa tejasā । mithyopacarito rājā tadā bhavati pāvakaḥ ॥

यदा पश्यति चारेण सर्वभूतानि भूमिपः । क्षेमं च कृत्वा व्रजति तदा भवति भास्करः ॥

yadā paśyati cāreṇa sarvabhūtāni bhūmipaḥ । kṣemaṁ ca kr̥tvā vrajati tadā bhavati bhāskaraḥ ॥

अशुचींश्च यदा क्रुद्धः क्षिणोति शतशो नरान् । सपुत्रपौत्रान्सामात्यांस्तदा भवति सोऽन्तकः ॥

aśucīṁś ca yadā kruddhaḥ kṣiṇoti śataśo narān । saputrapautrān sāmātyāṁs tadā bhavati so ’ntakaḥ ॥

यदा त्वधार्मिकान्सर्वांस्तीक्ष्णैर्दण्डैर्नियच्छति । धार्मिकांश्चानुगृह्णाति भवत्यथ यमस्तदा ॥

yadā tv adhārmikān sarvāṁs tīkṣṇair daṇḍair niyacchati । dhārmikāṁś cānugr̥hṇāti bhavaty atha yamas tadā ॥

यदा तु धनधाराभिस्तर्पयत्युपकारिणः । आच्छिनत्ति च रत्नानि विविधान्यपकारिणाम् ॥

yadā tu dhanadhārābhis tarpayaty upakāriṇaḥ । ācchinatti ca ratnāni vividhāny apakāriṇām ॥

श्रियं ददाति कस्मैचित्कस्माच्चिदपकर्षति । तदा वैश्रवणो राजँल्लोके भवति भूमिपः ॥

śriyaṁ dadāti kasmai cit kasmāc cid apakarṣati । tadā vaiśravaṇo rājam̐l loke bhavati bhūmipaḥ ॥

नास्यापवादे स्थातव्यं दक्षेणाक्लिष्टकर्मणा । धर्म्यमाकाङ्क्षता लाभमीश्वरस्यानसूयता ॥

nāsyāpavāde sthātavyaṁ dakṣeṇākliṣṭakarmaṇā । dharmyam ākāṅkṣatā lābham īśvarasyānasūyatā ॥

न हि राज्ञः प्रतीपानि कुर्वन्सुखमवाप्नुयात् । पुत्रो भ्राता वयस्यो वा यद्यप्यात्मसमो भवेत् ॥

na hi rājñaḥ pratīpāni kurvan sukham avāpnuyāt । putro bhrātā vayasyo vā yady apy ātmasamo bhavet ॥

कुर्यात्कृष्णगतिः शेषं ज्वलितोऽनिलसारथिः । न तु राज्ञाभिपन्नस्य शेषं क्वचन विद्यते ॥

kuryāt kr̥ṣṇagatiḥ śeṣaṁ jvalito ’nilasārathiḥ । na tu rājñābhipannasya śeṣaṁ kva cana vidyate ॥

तस्य सर्वाणि रक्ष्याणि दूरतः परिवर्जयेत् । मृत्योरिव जुगुप्सेत राजस्वहरणान्नरः ॥

tasya sarvāṇi rakṣyāṇi dūrataḥ parivarjayet । mr̥tyor iva jugupseta rājasvaharaṇān naraḥ ॥

नश्येदभिमृशन्सद्यो मृगः कूटमिव स्पृशन् । आत्मस्वमिव संरक्षेद्राजस्वमिह बुद्धिमान् ॥

naśyed abhimr̥śan sadyo mr̥gaḥ kūṭam iva spr̥śan । ātmasvam iva saṁrakṣed rājasvam iha buddhimān ॥

महान्तं नरकं घोरमप्रतिष्ठमचेतसः । पतन्ति चिररात्राय राजवित्तापहारिणः ॥

mahāntaṁ narakaṁ ghoram apratiṣṭham acetasaḥ । patanti cirarātrāya rājavittāpahāriṇaḥ ॥

राजा भोजो विराट्सम्राट्क्षत्रियो भूपतिर्नृपः । य एवं स्तूयते शब्दैः कस्तं नार्चितुमिच्छति ॥

rājā bhojo virāṭ samrāṭ kṣatriyo bhūpatir nr̥paḥ । ya evaṁ stūyate śabdaiḥ kas taṁ nārcitum icchati ॥

तस्माद्बुभूषुर्नियतो जितात्मा संयतेन्द्रियः । मेधावी स्मृतिमान्दक्षः संश्रयेत महीपतिम् ॥

tasmād bubhūṣur niyato jitātmā saṁyatendriyaḥ । medhāvī smr̥timān dakṣaḥ saṁśrayeta mahīpatim ॥

कृतज्ञं प्राज्ञमक्षुद्रं दृढभक्तिं जितेन्द्रियम् । धर्मनित्यं स्थितं स्थित्यां मन्त्रिणं पूजयेन्नृपः ॥

kr̥tajñaṁ prājñam akṣudraṁ dr̥ḍhabhaktiṁ jitendriyam । dharmanityaṁ sthitaṁ sthityāṁ mantriṇaṁ pūjayen nr̥paḥ ॥

दृढभक्तिं कृतप्रज्ञं धर्मज्ञं संयतेन्द्रियम् । शूरमक्षुद्रकर्माणं निषिद्धजनमाश्रयेत् ॥

dr̥ḍhabhaktiṁ kr̥taprajñaṁ dharmajñaṁ saṁyatendriyam । śūram akṣudrakarmāṇaṁ niṣiddhajanam āśrayet ॥

राजा प्रगल्भं पुरुषं करोति; राजा कृशं बृंहयते मनुष्यम् । राजाभिपन्नस्य कुतः सुखानि; राजाभ्युपेतं सुखिनं करोति ॥

rājā pragalbhaṁ puruṣaṁ karoti; rājā kr̥śaṁ br̥ṁhayate manuṣyam । rājābhipannasya kutaḥ sukhāni; rājābhyupetaṁ sukhinaṁ karoti ॥

राजा प्रजानां हृदयं गरीयो; गतिः प्रतिष्ठा सुखमुत्तमं च । यमाश्रिता लोकमिमं परं च; जयन्ति सम्यक्पुरुषा नरेन्द्रम् ॥

rājā prajānāṁ hr̥dayaṁ garīyo; gatiḥ pratiṣṭhā sukham uttamaṁ ca । yam āśritā lokam imaṁ paraṁ ca; jayanti samyak puruṣā narendram ॥

नराधिपश्चाप्यनुशिष्य मेदिनीं; दमेन सत्येन च सौहृदेन । महद्भिरिष्ट्वा क्रतुभिर्महायशा;स्त्रिविष्टपे स्थानमुपैति सत्कृतम् ॥

narādhipaś cāpy anuśiṣya medinīṁ; damena satyena ca sauhr̥dena । mahadbhir iṣṭvā kratubhir mahāyaśās; triviṣṭape sthānam upaiti satkr̥tam ॥

स एवमुक्तो गुरुणा कौसल्यो राजसत्तमः । प्रयत्नात्कृतवान्वीरः प्रजानां परिपालनम् ॥

sa evam ukto guruṇā kausalyo rājasattamaḥ । prayatnāt kr̥tavān vīraḥ prajānāṁ paripālanam ॥