Adhyāya 67

युधिष्ठिर उवाच । चातुराश्रम्य उक्तोऽत्र चातुर्वर्ण्यस्तथैव च । राष्ट्रस्य यत्कृत्यतमं तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । cāturāśramya ukto ’tra cāturvarṇyas tathaiva ca । rāṣṭrasya yat kr̥tyatamaṁ tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । राष्ट्रस्यैतत्कृत्यतमं राज्ञ एवाभिषेचनम् । अनिन्द्रमबलं राष्ट्रं दस्यवोऽभिभवन्ति च ॥

bhīṣma uvāca । rāṣṭrasyaitat kr̥tyatamaṁ rājña evābhiṣecanam । anindram abalaṁ rāṣṭraṁ dasyavo ’bhibhavanti ca ॥

अराजकेषु राष्ट्रेषु धर्मो न व्यवतिष्ठते । परस्परं च खादन्ति सर्वथा धिगराजकम् ॥

arājakeṣu rāṣṭreṣu dharmo na vyavatiṣṭhate । parasparaṁ ca khādanti sarvathā dhig arājakam ॥

इन्द्रमेनं प्रवृणुते यद्राजानमिति श्रुतिः । यथैवेन्द्रस्तथा राजा संपूज्यो भूतिमिच्छता ॥

indram enaṁ pravr̥ṇute yad rājānam iti śrutiḥ । yathaivendras tathā rājā saṁpūjyo bhūtim icchatā ॥

नाराजकेषु राष्ट्रेषु वस्तव्यमिति वैदिकम् । नाराजकेषु राष्ट्रेषु हव्यमग्निर्वहत्यपि ॥

nārājakeṣu rāṣṭreṣu vastavyam iti vaidikam । nārājakeṣu rāṣṭreṣu havyam agnir vahaty api ॥

अथ चेदभिवर्तेत राज्यार्थी बलवत्तरः । अराजकानि राष्ट्राणि हतराजानि वा पुनः ॥

atha ced abhivarteta rājyārthī balavattaraḥ । arājakāni rāṣṭrāṇi hatarājāni vā punaḥ ॥

प्रत्युद्गम्याभिपूज्यः स्यादेतदत्र सुमन्त्रितम् । न हि पापात्पापतरमस्ति किंचिदराजकात् ॥

pratyudgamyābhipūjyaḥ syād etad atra sumantritam । na hi pāpāt pāpataram asti kiṁ cid arājakāt ॥

स चेत्समनुपश्येत समग्रं कुशलं भवेत् । बलवान्हि प्रकुपितः कुर्यान्निःशेषतामपि ॥

sa cet samanupaśyeta samagraṁ kuśalaṁ bhavet । balavān hi prakupitaḥ kuryān niḥśeṣatām api ॥

भूयांसं लभते क्लेशं या गौर्भवति दुर्दुहा । सुदुहा या तु भवति नैव तां क्लेशयन्त्युत ॥

bhūyāṁsaṁ labhate kleśaṁ yā gaur bhavati durduhā । suduhā yā tu bhavati naiva tāṁ kleśayanty uta ॥

यदतप्तं प्रणमति न तत्संतापयन्त्युत । यच्च स्वयं नतं दारु न तत्संनामयन्त्यपि ॥

yad ataptaṁ praṇamati na tat saṁtāpayanty uta । yac ca svayaṁ nataṁ dāru na tat saṁnāmayanty api ॥

एतयोपमया धीरः संनमेत बलीयसे । इन्द्राय स प्रणमते नमते यो बलीयसे ॥

etayopamayā dhīraḥ saṁnameta balīyase । indrāya sa praṇamate namate yo balīyase ॥

तस्माद्राजैव कर्तव्यः सततं भूतिमिच्छता । न धनार्थो न दारार्थस्तेषां येषामराजकम् ॥

tasmād rājaiva kartavyaḥ satataṁ bhūtim icchatā । na dhanārtho na dārārthas teṣāṁ yeṣām arājakam ॥

प्रीयते हि हरन्पापः परवित्तमराजके । यदास्य उद्धरन्त्यन्ये तदा राजानमिच्छति ॥

prīyate hi haran pāpaḥ paravittam arājake । yadāsya uddharanty anye tadā rājānam icchati ॥

पापा अपि तदा क्षेमं न लभन्ते कदाचन । एकस्य हि द्वौ हरतो द्वयोश्च बहवोऽपरे ॥

pāpā api tadā kṣemaṁ na labhante kadā cana । ekasya hi dvau harato dvayoś ca bahavo ’pare ॥

अदासः क्रियते दासो ह्रियन्ते च बलात्स्त्रियः । एतस्मात्कारणाद्देवाः प्रजापालान्प्रचक्रिरे ॥

adāsaḥ kriyate dāso hriyante ca balāt striyaḥ । etasmāt kāraṇād devāḥ prajāpālān pracakrire ॥

राजा चेन्न भवेल्लोके पृथिव्यां दण्डधारकः । शूले मत्स्यानिवापक्ष्यन्दुर्बलान्बलवत्तराः ॥

rājā cen na bhavel loke pr̥thivyāṁ daṇḍadhārakaḥ । śūle matsyān ivāpakṣyan durbalān balavattarāḥ ॥

अराजकाः प्रजाः पूर्वं विनेशुरिति नः श्रुतम् । परस्परं भक्षयन्तो मत्स्या इव जले कृशान् ॥

arājakāḥ prajāḥ pūrvaṁ vineśur iti naḥ śrutam । parasparaṁ bhakṣayanto matsyā iva jale kr̥śān ॥

ताः समेत्य ततश्चक्रुः समयानिति नः श्रुतम् । वाक्क्रूरो दण्डपुरुषो यश्च स्यात्पारदारिकः । यश्च न स्वमथादद्यात्त्याज्या नस्तादृशा इति ॥

tāḥ sametya tataś cakruḥ samayān iti naḥ śrutam । vākkrūro daṇḍapuruṣo yaś ca syāt pāradārikaḥ । yaś ca na svam athādadyāt tyājyā nas tādr̥śā iti ॥

विश्वासनार्थं वर्णानां सर्वेषामविशेषतः । तास्तथा समयं कृत्वा समये नावतस्थिरे ॥

viśvāsanārthaṁ varṇānāṁ sarveṣām aviśeṣataḥ । tās tathā samayaṁ kr̥tvā samaye nāvatasthire ॥

सहितास्तास्तदा जग्मुरसुखार्ताः पितामहम् । अनीश्वरा विनश्यामो भगवन्नीश्वरं दिश ॥

sahitās tās tadā jagmur asukhārtāḥ pitāmaham । anīśvarā vinaśyāmo bhagavann īśvaraṁ diśa ॥

यं पूजयेम संभूय यश्च नः परिपालयेत् । ताभ्यो मनुं व्यादिदेश मनुर्नाभिननन्द ताः ॥

yaṁ pūjayema saṁbhūya yaś ca naḥ paripālayet । tābhyo manuṁ vyādideśa manur nābhinananda tāḥ ॥

मनुरुवाच । बिभेमि कर्मणः क्रूराद्राज्यं हि भृशदुष्करम् । विशेषतो मनुष्येषु मिथ्यावृत्तिषु नित्यदा ॥

manur uvāca । bibhemi karmaṇaḥ krūrād rājyaṁ hi bhr̥śaduṣkaram । viśeṣato manuṣyeṣu mithyāvr̥ttiṣu nityadā ॥

भीष्म उवाच । तमब्रुवन्प्रजा मा भैः कर्मणैनो गमिष्यति । पशूनामधिपञ्चाशद्धिरण्यस्य तथैव च । धान्यस्य दशमं भागं दास्यामः कोशवर्धनम् ॥

bhīṣma uvāca । tam abruvan prajā mā bhaiḥ karmaṇaino gamiṣyati । paśūnām adhipañcāśad dhiraṇyasya tathaiva ca । dhānyasya daśamaṁ bhāgaṁ dāsyāmaḥ kośavardhanam ॥

मुख्येन शस्त्रपत्रेण ये मनुष्याः प्रधानतः । भवन्तं तेऽनुयास्यन्ति महेन्द्रमिव देवताः ॥

mukhyena śastrapatreṇa ye manuṣyāḥ pradhānataḥ । bhavantaṁ te ’nuyāsyanti mahendram iva devatāḥ ॥

स त्वं जातबलो राजन्दुष्प्रधर्षः प्रतापवान् । सुखे धास्यसि नः सर्वान्कुबेर इव नैरृतान् ॥

sa tvaṁ jātabalo rājan duṣpradharṣaḥ pratāpavān । sukhe dhāsyasi naḥ sarvān kubera iva nairr̥tān ॥

यं च धर्मं चरिष्यन्ति प्रजा राज्ञा सुरक्षिताः । चतुर्थं तस्य धर्मस्य त्वत्संस्थं नो भविष्यति ॥

yaṁ ca dharmaṁ cariṣyanti prajā rājñā surakṣitāḥ । caturthaṁ tasya dharmasya tvatsaṁsthaṁ no bhaviṣyati ॥

तेन धर्मेण महता सुखलब्धेन भावितः । पाह्यस्मान्सर्वतो राजन्देवानिव शतक्रतुः ॥

tena dharmeṇa mahatā sukhalabdhena bhāvitaḥ । pāhy asmān sarvato rājan devān iva śatakratuḥ ॥

विजयायाशु निर्याहि प्रतपन्रश्मिमानिव । मानं विधम शत्रूणां धर्मो जयतु नः सदा ॥

vijayāyāśu niryāhi pratapan raśmimān iva । mānaṁ vidhama śatrūṇāṁ dharmo jayatu naḥ sadā ॥

स निर्ययौ महातेजा बलेन महता वृतः । महाभिजनसंपन्नस्तेजसा प्रज्वलन्निव ॥

sa niryayau mahātejā balena mahatā vr̥taḥ । mahābhijanasaṁpannas tejasā prajvalann iva ॥

तस्य तां महिमां दृष्ट्वा महेन्द्रस्येव देवताः । अपतत्रसिरे सर्वे स्वधर्मे च दधुर्मनः ॥

tasya tāṁ mahimāṁ dr̥ṣṭvā mahendrasyeva devatāḥ । apatatrasire sarve svadharme ca dadhur manaḥ ॥

ततो महीं परिययौ पर्जन्य इव वृष्टिमान् । शमयन्सर्वतः पापान्स्वकर्मसु च योजयन् ॥

tato mahīṁ pariyayau parjanya iva vr̥ṣṭimān । śamayan sarvataḥ pāpān svakarmasu ca yojayan ॥

एवं ये भूतिमिच्छेयुः पृथिव्यां मानवाः क्वचित् । कुर्यू राजानमेवाग्रे प्रजानुग्रहकारणात् ॥

evaṁ ye bhūtim iccheyuḥ pr̥thivyāṁ mānavāḥ kva cit । kuryū rājānam evāgre prajānugrahakāraṇāt ॥

नमस्येयुश्च तं भक्त्या शिष्या इव गुरुं सदा । देवा इव सहस्राक्षं प्रजा राजानमन्तिके ॥

namasyeyuś ca taṁ bhaktyā śiṣyā iva guruṁ sadā । devā iva sahasrākṣaṁ prajā rājānam antike ॥

सत्कृतं स्वजनेनेह परोऽपि बहु मन्यते । स्वजनेन त्ववज्ञातं परे परिभवन्त्युत ॥

satkr̥taṁ svajaneneha paro ’pi bahu manyate । svajanena tv avajñātaṁ pare paribhavanty uta ॥

राज्ञः परैः परिभवः सर्वेषामसुखावहः । तस्माच्छत्रं च पत्रं च वासांस्याभरणानि च ॥

rājñaḥ paraiḥ paribhavaḥ sarveṣām asukhāvahaḥ । tasmāc chatraṁ ca patraṁ ca vāsāṁsy ābharaṇāni ca ॥

भोजनान्यथ पानानि राज्ञे दद्युर्गृहाणि च । आसनानि च शय्याश्च सर्वोपकरणानि च ॥

bhojanāny atha pānāni rājñe dadyur gr̥hāṇi ca । āsanāni ca śayyāś ca sarvopakaraṇāni ca ॥

गुप्तात्मा स्याद्दुराधर्षः स्मितपूर्वाभिभाषिता । आभाषितश्च मधुरं प्रतिभाषेत मानवान् ॥

guptātmā syād durādharṣaḥ smitapūrvābhibhāṣitā । ābhāṣitaś ca madhuraṁ pratibhāṣeta mānavān ॥

कृतज्ञो दृढभक्तिः स्यात्संविभागी जितेन्द्रियः । ईक्षितः प्रतिवीक्षेत मृदु चर्जु च वल्गु च ॥

kr̥tajño dr̥ḍhabhaktiḥ syāt saṁvibhāgī jitendriyaḥ । īkṣitaḥ prativīkṣeta mr̥du carju ca valgu ca ॥