Adhyāya 66

युधिष्ठिर उवाच । श्रुता मे कथिताः पूर्वैश्चत्वारो मानवाश्रमाः । व्याख्यानमेषामाचक्ष्व पृच्छतो मे पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrutā me kathitāḥ pūrvaiś catvāro mānavāśramāḥ । vyākhyānam eṣām ācakṣva pr̥cchato me pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । विदिताः सर्व एवेह धर्मास्तव युधिष्ठिर । यथा मम महाबाहो विदिताः साधुसंमताः ॥

bhīṣma uvāca । viditāḥ sarva eveha dharmās tava yudhiṣṭhira । yathā mama mahābāho viditāḥ sādhusaṁmatāḥ ॥

यत्तु लिङ्गान्तरगतं पृच्छसे मां युधिष्ठिर । धर्मं धर्मभृतां श्रेष्ठ तन्निबोध नराधिप ॥

yat tu liṅgāntaragataṁ pr̥cchase māṁ yudhiṣṭhira । dharmaṁ dharmabhr̥tāṁ śreṣṭha tan nibodha narādhipa ॥

सर्वाण्येतानि कौन्तेय विद्यन्ते मनुजर्षभ । साध्वाचारप्रवृत्तानां चातुराश्रम्यकर्मणाम् ॥

sarvāṇy etāni kaunteya vidyante manujarṣabha । sādhvācārapravr̥ttānāṁ cāturāśramyakarmaṇām ॥

अकामद्वेषयुक्तस्य दण्डनीत्या युधिष्ठिर । समेक्षिणश्च भूतेषु भैक्षाश्रमपदं भवेत् ॥

akāmadveṣayuktasya daṇḍanītyā yudhiṣṭhira । samekṣiṇaś ca bhūteṣu bhaikṣāśramapadaṁ bhavet ॥

वेत्त्यादानविसर्गं यो निग्रहानुग्रहौ तथा । यथोक्तवृत्तेर्वीरस्य क्षेमाश्रमपदं भवेत् ॥

vetty ādānavisargaṁ yo nigrahānugrahau tathā । yathoktavr̥tter vīrasya kṣemāśramapadaṁ bhavet ॥

ज्ञातिसंबन्धिमित्राणि व्यापन्नानि युधिष्ठिर । समभ्युद्धरमाणस्य दीक्षाश्रमपदं भवेत् ॥

jñātisaṁbandhimitrāṇi vyāpannāni yudhiṣṭhira । samabhyuddharamāṇasya dīkṣāśramapadaṁ bhavet ॥

आह्निकं भूतयज्ञांश्च पितृयज्ञांश्च मानुषान् । कुर्वतः पार्थ विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥

āhnikaṁ bhūtayajñāṁś ca pitr̥yajñāṁś ca mānuṣān । kurvataḥ pārtha vipulān vanyāśramapadaṁ bhavet ॥

पालनात्सर्वभूतानां स्वराष्ट्रपरिपालनात् । दीक्षा बहुविधा राज्ञो वन्याश्रमपदं भवेत् ॥

pālanāt sarvabhūtānāṁ svarāṣṭraparipālanāt । dīkṣā bahuvidhā rājño vanyāśramapadaṁ bhavet ॥

वेदाध्ययननित्यत्वं क्षमाथाचार्यपूजनम् । तथोपाध्यायशुश्रूषा ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥

vedādhyayananityatvaṁ kṣamāthācāryapūjanam । tathopādhyāyaśuśrūṣā brahmāśramapadaṁ bhavet ॥

अजिह्ममशठं मार्गं सेवमानस्य भारत । सर्वदा सर्वभूतेषु ब्रह्माश्रमपदं भवेत् ॥

ajihmam aśaṭhaṁ mārgaṁ sevamānasya bhārata । sarvadā sarvabhūteṣu brahmāśramapadaṁ bhavet ॥

वानप्रस्थेषु विप्रेषु त्रैविद्येषु च भारत । प्रयच्छतोऽर्थान्विपुलान्वन्याश्रमपदं भवेत् ॥

vānaprastheṣu vipreṣu traividyeṣu ca bhārata । prayacchato ’rthān vipulān vanyāśramapadaṁ bhavet ॥

सर्वभूतेष्वनुक्रोशं कुर्वतस्तस्य भारत । आनृशंस्यप्रवृत्तस्य सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥

sarvabhūteṣv anukrośaṁ kurvatas tasya bhārata । ānr̥śaṁsyapravr̥ttasya sarvāvasthaṁ padaṁ bhavet ॥

बालवृद्धेषु कौरव्य सर्वावस्थं युधिष्ठिर । अनुक्रोशं विदधतः सर्वावस्थं पदं भवेत् ॥

bālavr̥ddheṣu kauravya sarvāvasthaṁ yudhiṣṭhira । anukrośaṁ vidadhataḥ sarvāvasthaṁ padaṁ bhavet ॥

बलात्कृतेषु भूतेषु परित्राणं कुरूद्वह । शरणागतेषु कौरव्य कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥

balātkr̥teṣu bhūteṣu paritrāṇaṁ kurūdvaha । śaraṇāgateṣu kauravya kurvan gārhasthyam āvaset ॥

चराचराणां भूतानां रक्षामपि च सर्वशः । यथार्हपूजां च सदा कुर्वन्गार्हस्थ्यमावसेत् ॥

carācarāṇāṁ bhūtānāṁ rakṣām api ca sarvaśaḥ । yathārhapūjāṁ ca sadā kurvan gārhasthyam āvaset ॥

ज्येष्ठानुज्येष्ठपत्नीनां भ्रातॄणां पुत्रनप्तृणाम् । निग्रहानुग्रहौ पार्थ गार्हस्थ्यमिति तत्तपः ॥

jyeṣṭhānujyeṣṭhapatnīnāṁ bhrātr̥̄ṇāṁ putranaptr̥ṇām । nigrahānugrahau pārtha gārhasthyam iti tat tapaḥ ॥

साधूनामर्चनीयानां प्रजासु विदितात्मनाम् । पालनं पुरुषव्याघ्र गृहाश्रमपदं भवेत् ॥

sādhūnām arcanīyānāṁ prajāsu viditātmanām । pālanaṁ puruṣavyāghra gr̥hāśramapadaṁ bhavet ॥

आश्रमस्थानि सर्वाणि यस्तु वेश्मनि भारत । आददीतेह भोज्येन तद्गार्हस्थ्यं युधिष्ठिर ॥

āśramasthāni sarvāṇi yas tu veśmani bhārata । ādadīteha bhojyena tad gārhasthyaṁ yudhiṣṭhira ॥

यः स्थितः पुरुषो धर्मे धात्रा सृष्टे यथार्थवत् । आश्रमाणां स सर्वेषां फलं प्राप्नोत्यनुत्तमम् ॥

yaḥ sthitaḥ puruṣo dharme dhātrā sr̥ṣṭe yathārthavat । āśramāṇāṁ sa sarveṣāṁ phalaṁ prāpnoty anuttamam ॥

यस्मिन्न नश्यन्ति गुणाः कौन्तेय पुरुषे सदा । आश्रमस्थं तमप्याहुर्नरश्रेष्ठं युधिष्ठिर ॥

yasmin na naśyanti guṇāḥ kaunteya puruṣe sadā । āśramasthaṁ tam apy āhur naraśreṣṭhaṁ yudhiṣṭhira ॥

स्थानमानं वयोमानं कुलमानं तथैव च । कुर्वन्वसति सर्वेषु ह्याश्रमेषु युधिष्ठिर ॥

sthānamānaṁ vayomānaṁ kulamānaṁ tathaiva ca । kurvan vasati sarveṣu hy āśrameṣu yudhiṣṭhira ॥

देशधर्मांश्च कौन्तेय कुलधर्मांस्तथैव च । पालयन्पुरुषव्याघ्र राजा सर्वाश्रमी भवेत् ॥

deśadharmāṁś ca kaunteya kuladharmāṁs tathaiva ca । pālayan puruṣavyāghra rājā sarvāśramī bhavet ॥

काले विभूतिं भूतानामुपहारांस्तथैव च । अर्हयन्पुरुषव्याघ्र साधूनामाश्रमे वसेत् ॥

kāle vibhūtiṁ bhūtānām upahārāṁs tathaiva ca । arhayan puruṣavyāghra sādhūnām āśrame vaset ॥

दशधर्मगतश्चापि यो धर्मं प्रत्यवेक्षते । सर्वलोकस्य कौन्तेय राजा भवति सोऽऽश्रमी ॥

daśadharmagataś cāpi yo dharmaṁ pratyavekṣate । sarvalokasya kaunteya rājā bhavati so ’’śramī ॥

ये धर्मकुशला लोके धर्मं कुर्वन्ति साधवः । पालिता यस्य विषये पादोंऽशस्तस्य भूपतेः ॥

ye dharmakuśalā loke dharmaṁ kurvanti sādhavaḥ । pālitā yasya viṣaye pādo ’ṁśas tasya bhūpateḥ ॥

धर्मारामान्धर्मपरान्ये न रक्षन्ति मानवान् । पार्थिवाः पुरुषव्याघ्र तेषां पापं हरन्ति ते ॥

dharmārāmān dharmaparān ye na rakṣanti mānavān । pārthivāḥ puruṣavyāghra teṣāṁ pāpaṁ haranti te ॥

ये च रक्षासहायाः स्युः पार्थिवानां युधिष्ठिर । ते चैवांशहराः सर्वे धर्मे परकृतेऽनघ ॥

ye ca rakṣāsahāyāḥ syuḥ pārthivānāṁ yudhiṣṭhira । te caivāṁśaharāḥ sarve dharme parakr̥te ’nagha ॥

सर्वाश्रमपदे ह्याहुर्गार्हस्थ्यं दीप्तनिर्णयम् । पावनं पुरुषव्याघ्र यं वयं पर्युपास्महे ॥

sarvāśramapade hy āhur gārhasthyaṁ dīptanirṇayam । pāvanaṁ puruṣavyāghra yaṁ vayaṁ paryupāsmahe ॥

आत्मोपमस्तु भूतेषु यो वै भवति मानवः । न्यस्तदण्डो जितक्रोधः स प्रेत्य लभते सुखम् ॥

ātmopamas tu bhūteṣu yo vai bhavati mānavaḥ । nyastadaṇḍo jitakrodhaḥ sa pretya labhate sukham ॥

धर्मोत्थिता सत्त्ववीर्या धर्मसेतुवटाकरा । त्यागवाताध्वगा शीघ्रा नौस्त्वा संतारयिष्यति ॥

dharmotthitā sattvavīryā dharmasetuvaṭākarā । tyāgavātādhvagā śīghrā naus tvā saṁtārayiṣyati ॥

यदा निवृत्तः सर्वस्मात्कामो योऽस्य हृदि स्थितः । तदा भवति सत्त्वस्थस्ततो ब्रह्म समश्नुते ॥

yadā nivr̥ttaḥ sarvasmāt kāmo yo ’sya hr̥di sthitaḥ । tadā bhavati sattvasthas tato brahma samaśnute ॥

सुप्रसन्नस्तु भावेन योगेन च नराधिप । धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥

suprasannas tu bhāvena yogena ca narādhipa । dharmaṁ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ ॥

वेदाध्ययनशीलानां विप्राणां साधुकर्मणाम् । पालने यत्नमातिष्ठ सर्वलोकस्य चानघ ॥

vedādhyayanaśīlānāṁ viprāṇāṁ sādhukarmaṇām । pālane yatnam ātiṣṭha sarvalokasya cānagha ॥

वने चरति यो धर्ममाश्रमेषु च भारत । रक्षया तच्छतगुणं धर्मं प्राप्नोति पार्थिवः ॥

vane carati yo dharmam āśrameṣu ca bhārata । rakṣayā tacchataguṇaṁ dharmaṁ prāpnoti pārthivaḥ ॥

एष ते विविधो धर्मः पाण्डवश्रेष्ठ कीर्तितः । अनुतिष्ठ त्वमेनं वै पूर्वैर्दृष्टं सनातनम् ॥

eṣa te vividho dharmaḥ pāṇḍavaśreṣṭha kīrtitaḥ । anutiṣṭha tvam enaṁ vai pūrvair dr̥ṣṭaṁ sanātanam ॥

चातुराश्रम्यमेकाग्रः चातुर्वर्ण्यं च पाण्डव । धर्मं पुरुषशार्दूल प्राप्स्यसे पालने रतः ॥

cāturāśramyam ekāgraḥ cāturvarṇyaṁ ca pāṇḍava । dharmaṁ puruṣaśārdūla prāpsyase pālane rataḥ ॥