Adhyāya 65

इन्द्र उवाच । एवंवीर्यः सर्वधर्मोपपन्नः; क्षात्रः श्रेष्ठः सर्वधर्मेषु धर्मः । पाल्यो युष्माभिर्लोकसिंहैरुदारै;र्विपर्यये स्यादभावः प्रजानाम् ॥

indra uvāca । evaṁvīryaḥ sarvadharmopapannaḥ; kṣātraḥ śreṣṭhaḥ sarvadharmeṣu dharmaḥ । pālyo yuṣmābhir lokasiṁhair udārair; viparyaye syād abhāvaḥ prajānām ॥

भुवः संस्कारं राजसंस्कारयोग;मभैक्षचर्यां पालनं च प्रजानाम् । विद्याद्राजा सर्वभूतानुकम्पां; देहत्यागं चाहवे धर्ममग्र्यम् ॥

bhuvaḥ saṁskāraṁ rājasaṁskārayogam; abhaikṣacaryāṁ pālanaṁ ca prajānām । vidyād rājā sarvabhūtānukampāṁ; dehatyāgaṁ cāhave dharmam agryam ॥

त्यागं श्रेष्ठं मुनयो वै वदन्ति; सर्वश्रेष्ठो यः शरीरं त्यजेत । नित्यं त्यक्तं राजधर्मेषु सर्वं; प्रत्यक्षं ते भूमिपालाः सदैते ॥

tyāgaṁ śreṣṭhaṁ munayo vai vadanti; sarvaśreṣṭho yaḥ śarīraṁ tyajeta । nityaṁ tyaktaṁ rājadharmeṣu sarvaṁ; pratyakṣaṁ te bhūmipālāḥ sadaite ॥

बहुश्रुत्या गुरुशुश्रूषया वा; परस्य वा संहननाद्वदन्ति । नित्यं धर्मं क्षत्रियो ब्रह्मचारी; चरेदेको ह्याश्रमं धर्मकामः ॥

bahuśrutyā guruśuśrūṣayā vā; parasya vā saṁhananād vadanti । nityaṁ dharmaṁ kṣatriyo brahmacārī; cared eko hy āśramaṁ dharmakāmaḥ ॥

सामान्यार्थे व्यवहारे प्रवृत्ते; प्रियाप्रिये वर्जयन्नेव यत्नात् । चातुर्वर्ण्यस्थापनात्पालनाच्च; तैस्तैर्योगैर्नियमैरौरसैश्च ॥

sāmānyārthe vyavahāre pravr̥tte; priyāpriye varjayann eva yatnāt । cāturvarṇyasthāpanāt pālanāc ca; tais tair yogair niyamair aurasaiś ca ॥

सर्वोद्योगैराश्रमं धर्ममाहुः; क्षात्रं ज्येष्ठं सर्वधर्मोपपन्नम् । स्वं स्वं धर्मं ये न चरन्ति वर्णा;स्तांस्तान्धर्मानयथावद्वदन्ति ॥

sarvodyogair āśramaṁ dharmam āhuḥ; kṣātraṁ jyeṣṭhaṁ sarvadharmopapannam । svaṁ svaṁ dharmaṁ ye na caranti varṇās; tāṁs tān dharmān ayathāvad vadanti ॥

निर्मर्यादे नित्यमर्थे विनष्टा;नाहुस्तान्वै पशुभूतान्मनुष्यान् । यथा नीतिं गमयत्यर्थलोभा;च्छ्रेयांस्तस्मादाश्रमः क्षत्रधर्मः ॥

nirmaryāde nityam arthe vinaṣṭān; āhus tān vai paśubhūtān manuṣyān । yathā nītiṁ gamayaty arthalobhāc; chreyāṁs tasmād āśramaḥ kṣatradharmaḥ ॥

त्रैविद्यानां या गतिर्ब्राह्मणानां; यश्चैवोक्तोऽथाश्रमो ब्राह्मणानाम् । एतत्कर्म ब्राह्मणस्याहुरग्र्य;मन्यत्कुर्वञ्शूद्रवच्छस्त्रवध्यः ॥

traividyānāṁ yā gatir brāhmaṇānāṁ; yaś caivokto ’thāśramo brāhmaṇānām । etat karma brāhmaṇasyāhur agryam; anyat kurvañ śūdravac chastravadhyaḥ ॥

चातुराश्रम्यधर्माश्च वेदधर्माश्च पार्थिव । ब्राह्मणेनानुगन्तव्या नान्यो विद्यात्कथंचन ॥

cāturāśramyadharmāś ca vedadharmāś ca pārthiva । brāhmaṇenānugantavyā nānyo vidyāt kathaṁ cana ॥

अन्यथा वर्तमानस्य न सा वृत्तिः प्रकल्प्यते । कर्मणा व्यज्यते धर्मो यथैव श्वा तथैव सः ॥

anyathā vartamānasya na sā vr̥ttiḥ prakalpyate । karmaṇā vyajyate dharmo yathaiva śvā tathaiva saḥ ॥

यो विकर्मस्थितो विप्रो न स सन्मानमर्हति । कर्मस्वनुपयुञ्जानमविश्वास्यं हि तं विदुः ॥

yo vikarmasthito vipro na sa sanmānam arhati । karmasv anupayuñjānam aviśvāsyaṁ hi taṁ viduḥ ॥

एते धर्माः सर्ववर्णाश्च वीरै;रुत्क्रष्टव्याः क्षत्रियैरेष धर्मः । तस्माज्ज्येष्ठा राजधर्मा न चान्ये; वीर्यज्येष्ठा वीरधर्मा मता मे ॥

ete dharmāḥ sarvavarṇāś ca vīrair; utkraṣṭavyāḥ kṣatriyair eṣa dharmaḥ । tasmāj jyeṣṭhā rājadharmā na cānye; vīryajyeṣṭhā vīradharmā matā me ॥

मान्धातोवाच । यवनाः किराता गान्धाराश्चीनाः शबरबर्बराः । शकास्तुषाराः कह्वाश्च पह्लवाश्चान्ध्रमद्रकाः ॥

māndhātovāca । yavanāḥ kirātā gāndhārāś cīnāḥ śabarabarbarāḥ । śakās tuṣārāḥ kahvāś ca pahlavāś cāndhramadrakāḥ ॥

ओड्राः पुलिन्दा रमठाः काचा म्लेच्छाश्च सर्वशः । ब्रह्मक्षत्रप्रसूताश्च वैश्याः शूद्राश्च मानवाः ॥

oḍrāḥ pulindā ramaṭhāḥ kācā mlecchāś ca sarvaśaḥ । brahmakṣatraprasūtāś ca vaiśyāḥ śūdrāś ca mānavāḥ ॥

कथं धर्मं चरेयुस्ते सर्वे विषयवासिनः । मद्विधैश्च कथं स्थाप्याः सर्वे ते दस्युजीविनः ॥

kathaṁ dharmaṁ careyus te sarve viṣayavāsinaḥ । madvidhaiś ca kathaṁ sthāpyāḥ sarve te dasyujīvinaḥ ॥

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं भगवंस्तद्ब्रवीहि मे । त्वं बन्धुभूतो ह्यस्माकं क्षत्रियाणां सुरेश्वर ॥

etad icchāmy ahaṁ śrotuṁ bhagavaṁs tad bravīhi me । tvaṁ bandhubhūto hy asmākaṁ kṣatriyāṇāṁ sureśvara ॥

इन्द्र उवाच । मातापित्रोर्हि कर्तव्या शुश्रूषा सर्वदस्युभिः । आचार्यगुरुशुश्रूषा तथैवाश्रमवासिनाम् ॥

indra uvāca । mātāpitror hi kartavyā śuśrūṣā sarvadasyubhiḥ । ācāryaguruśuśrūṣā tathaivāśramavāsinām ॥

भूमिपालानां च शुश्रूषा कर्तव्या सर्वदस्युभिः । वेदधर्मक्रियाश्चैव तेषां धर्मो विधीयते ॥

bhūmipālānāṁ ca śuśrūṣā kartavyā sarvadasyubhiḥ । vedadharmakriyāś caiva teṣāṁ dharmo vidhīyate ॥

पितृयज्ञास्तथा कूपाः प्रपाश्च शयनानि च । दानानि च यथाकालं द्विजेषु दद्युरेव ते ॥

pitr̥yajñās tathā kūpāḥ prapāś ca śayanāni ca । dānāni ca yathākālaṁ dvijeṣu dadyur eva te ॥

अहिंसा सत्यमक्रोधो वृत्तिदायानुपालनम् । भरणं पुत्रदाराणां शौचमद्रोह एव च ॥

ahiṁsā satyam akrodho vr̥ttidāyānupālanam । bharaṇaṁ putradārāṇāṁ śaucam adroha eva ca ॥

दक्षिणा सर्वयज्ञानां दातव्या भूतिमिच्छता । पाकयज्ञा महार्हाश्च कर्तव्याः सर्वदस्युभिः ॥

dakṣiṇā sarvayajñānāṁ dātavyā bhūtim icchatā । pākayajñā mahārhāś ca kartavyāḥ sarvadasyubhiḥ ॥

एतान्येवंप्रकाराणि विहितानि पुरानघ । सर्वलोकस्य कर्माणि कर्तव्यानीह पार्थिव ॥

etāny evaṁprakārāṇi vihitāni purānagha । sarvalokasya karmāṇi kartavyānīha pārthiva ॥

मान्धातोवाच । दृश्यन्ते मानवा लोके सर्ववर्णेषु दस्यवः । लिङ्गान्तरे वर्तमाना आश्रमेषु चतुर्ष्वपि ॥

māndhātovāca । dr̥śyante mānavā loke sarvavarṇeṣu dasyavaḥ । liṅgāntare vartamānā āśrameṣu caturṣv api ॥

इन्द्र उवाच । विनष्टायां दण्डनीतौ राजधर्मे निराकृते । संप्रमुह्यन्ति भूतानि राजदौरात्म्यतो नृप ॥

indra uvāca । vinaṣṭāyāṁ daṇḍanītau rājadharme nirākr̥te । saṁpramuhyanti bhūtāni rājadaurātmyato nr̥pa ॥

असंख्याता भविष्यन्ति भिक्षवो लिङ्गिनस्तथा । आश्रमाणां विकल्पाश्च निवृत्तेऽस्मिन्कृते युगे ॥

asaṁkhyātā bhaviṣyanti bhikṣavo liṅginas tathā । āśramāṇāṁ vikalpāś ca nivr̥tte ’smin kr̥te yuge ॥

अशृण्वानाः पुराणानां धर्माणां प्रवरा गतीः । उत्पथं प्रतिपत्स्यन्ते काममन्युसमीरिताः ॥

aśr̥ṇvānāḥ purāṇānāṁ dharmāṇāṁ pravarā gatīḥ । utpathaṁ pratipatsyante kāmamanyusamīritāḥ ॥

यदा निवर्त्यते पापो दण्डनीत्या महात्मभिः । तदा धर्मो न चलते सद्भूतः शाश्वतः परः ॥

yadā nivartyate pāpo daṇḍanītyā mahātmabhiḥ । tadā dharmo na calate sadbhūtaḥ śāśvataḥ paraḥ ॥

परलोकगुरुं चैव राजानं योऽवमन्यते । न तस्य दत्तं न हुतं न श्राद्धं फलति क्वचित् ॥

paralokaguruṁ caiva rājānaṁ yo ’vamanyate । na tasya dattaṁ na hutaṁ na śrāddhaṁ phalati kva cit ॥

मानुषाणामधिपतिं देवभूतं सनातनम् । देवाश्च बहु मन्यन्ते धर्मकामं नरेश्वरम् ॥

mānuṣāṇām adhipatiṁ devabhūtaṁ sanātanam । devāś ca bahu manyante dharmakāmaṁ nareśvaram ॥

प्रजापतिर्हि भगवान्यः सर्वमसृजज्जगत् । स प्रवृत्तिनिवृत्त्यर्थं धर्माणां क्षत्रमिच्छति ॥

prajāpatir hi bhagavān yaḥ sarvam asr̥jaj jagat । sa pravr̥ttinivr̥ttyarthaṁ dharmāṇāṁ kṣatram icchati ॥

प्रवृत्तस्य हि धर्मस्य बुद्ध्या यः स्मरते गतिम् । स मे मान्यश्च पूज्यश्च तत्र क्षत्रं प्रतिष्ठितम् ॥

pravr̥ttasya hi dharmasya buddhyā yaḥ smarate gatim । sa me mānyaś ca pūjyaś ca tatra kṣatraṁ pratiṣṭhitam ॥

भीष्म उवाच । एवमुक्त्वा स भगवान्मरुद्गणवृतः प्रभुः । जगाम भवनं विष्णुरक्षरं परमं पदम् ॥

bhīṣma uvāca । evam uktvā sa bhagavān marudgaṇavr̥taḥ prabhuḥ । jagāma bhavanaṁ viṣṇur akṣaraṁ paramaṁ padam ॥

एवं प्रवर्तिते धर्मे पुरा सुचरितेऽनघ । कः क्षत्रमवमन्येत चेतनावान्बहुश्रुतः ॥

evaṁ pravartite dharme purā sucarite ’nagha । kaḥ kṣatram avamanyeta cetanāvān bahuśrutaḥ ॥

अन्यायेन प्रवृत्तानि निवृत्तानि तथैव च । अन्तरा विलयं यान्ति यथा पथि विचक्षुषः ॥

anyāyena pravr̥ttāni nivr̥ttāni tathaiva ca । antarā vilayaṁ yānti yathā pathi vicakṣuṣaḥ ॥

आदौ प्रवर्तिते चक्रे तथैवादिपरायणे । वर्तस्व पुरुषव्याघ्र संविजानामि तेऽनघ ॥

ādau pravartite cakre tathaivādiparāyaṇe । vartasva puruṣavyāghra saṁvijānāmi te ’nagha ॥