Adhyāya 64

भीष्म उवाच । चातुराश्रम्यधर्माश्च जातिधर्माश्च पाण्डव । लोकपालोत्तराश्चैव क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥

bhīṣma uvāca । cāturāśramyadharmāś ca jātidharmāś ca pāṇḍava । lokapālottarāś caiva kṣātre dharme vyavasthitāḥ ॥

सर्वाण्येतानि धर्माणि क्षात्रे भरतसत्तम । निराशिषो जीवलोके क्षात्रे धर्मे व्यवस्थिताः ॥

sarvāṇy etāni dharmāṇi kṣātre bharatasattama । nirāśiṣo jīvaloke kṣātre dharme vyavasthitāḥ ॥

अप्रत्यक्षं बहुद्वारं धर्ममाश्रमवासिनाम् । प्ररूपयन्ति तद्भावमागमैरेव शाश्वतम् ॥

apratyakṣaṁ bahudvāraṁ dharmam āśramavāsinām । prarūpayanti tadbhāvam āgamair eva śāśvatam ॥

अपरे वचनैः पुण्यैर्वादिनो लोकनिश्चयम् । अनिश्चयज्ञा धर्माणामदृष्टान्ते परे रताः ॥

apare vacanaiḥ puṇyair vādino lokaniścayam । aniścayajñā dharmāṇām adr̥ṣṭānte pare ratāḥ ॥

प्रत्यक्षसुखभूयिष्ठमात्मसाक्षिकमच्छलम् । सर्वलोकहितं धर्मं क्षत्रियेषु प्रतिष्ठितम् ॥

pratyakṣasukhabhūyiṣṭham ātmasākṣikam acchalam । sarvalokahitaṁ dharmaṁ kṣatriyeṣu pratiṣṭhitam ॥

धर्माश्रमव्यवसिनां ब्राह्मणानां युधिष्ठिर । यथा त्रयाणां वर्णानां संख्यातोपश्रुतिः पुरा । राजधर्मेष्वनुपमा लोक्या सुचरितैरिह ॥

dharmāśramavyavasināṁ brāhmaṇānāṁ yudhiṣṭhira । yathā trayāṇāṁ varṇānāṁ saṁkhyātopaśrutiḥ purā । rājadharmeṣv anupamā lokyā sucaritair iha ॥

उदाहृतं ते राजेन्द्र यथा विष्णुं महौजसम् । सर्वभूतेश्वरं देवं प्रभुं नारायणं पुरा । जग्मुः सुबहवः शूरा राजानो दण्डनीतये ॥

udāhr̥taṁ te rājendra yathā viṣṇuṁ mahaujasam । sarvabhūteśvaraṁ devaṁ prabhuṁ nārāyaṇaṁ purā । jagmuḥ subahavaḥ śūrā rājāno daṇḍanītaye ॥

एकैकमात्मनः कर्म तुलयित्वाश्रमे पुरा । राजानः पर्युपातिष्ठन्दृष्टान्तवचने स्थिताः ॥

ekaikam ātmanaḥ karma tulayitvāśrame purā । rājānaḥ paryupātiṣṭhan dr̥ṣṭāntavacane sthitāḥ ॥

साध्या देवा वसवश्चाश्विनौ च; रुद्राश्च विश्वे मरुतां गणाश्च । सृष्टाः पुरा आदिदेवेन देवा; क्षात्रे धर्मे वर्तयन्ते च सिद्धाः ॥

sādhyā devā vasavaś cāśvinau ca; rudrāś ca viśve marutāṁ gaṇāś ca । sr̥ṣṭāḥ purā ādidevena devā; kṣātre dharme vartayante ca siddhāḥ ॥

अत्र ते वर्तयिष्यामि धर्ममर्थविनिश्चयम् । निर्मर्यादे वर्तमाने दानवैकायने कृते । बभूव राजा राजेन्द्र मान्धाता नाम वीर्यवान् ॥

atra te vartayiṣyāmi dharmam arthaviniścayam । nirmaryāde vartamāne dānavaikāyane kr̥te । babhūva rājā rājendra māndhātā nāma vīryavān ॥

पुरा वसुमतीपालो यज्ञं चक्रे दिदृक्षया । अनादिमध्यनिधनं देवं नारायणं प्रति ॥

purā vasumatīpālo yajñaṁ cakre didr̥kṣayā । anādimadhyanidhanaṁ devaṁ nārāyaṇaṁ prati ॥

स राजा राजशार्दूल मान्धाता परमेष्ठिनः । जग्राह शिरसा पादौ यज्ञे विष्णोर्महात्मनः ॥

sa rājā rājaśārdūla māndhātā parameṣṭhinaḥ । jagrāha śirasā pādau yajñe viṣṇor mahātmanaḥ ॥

दर्शयामास तं विष्णू रूपमास्थाय वासवम् । स पार्थिवैर्वृतः सद्भिरर्चयामास तं प्रभुम् ॥

darśayām āsa taṁ viṣṇū rūpam āsthāya vāsavam । sa pārthivair vr̥taḥ sadbhir arcayām āsa taṁ prabhum ॥

तस्य पार्थिवसंघस्य तस्य चैव महात्मनः । संवादोऽयं महानासीद्विष्णुं प्रति महाद्युते ॥

tasya pārthivasaṁghasya tasya caiva mahātmanaḥ । saṁvādo ’yaṁ mahān āsīd viṣṇuṁ prati mahādyute ॥

इन्द्र उवाच । किमिष्यते धर्मभृतां वरिष्ठ; यद्द्रष्टुकामोऽसि तमप्रमेयम् । अनन्तमायामितसत्त्ववीर्यं; नारायणं ह्यादिदेवं पुराणम् ॥

indra uvāca । kim iṣyate dharmabhr̥tāṁ variṣṭha; yad draṣṭukāmo ’si tam aprameyam । anantamāyāmitasattvavīryaṁ; nārāyaṇaṁ hy ādidevaṁ purāṇam ॥

नासौ देवो विश्वरूपो मयापि; शक्यो द्रष्टुं ब्रह्मणा वापि साक्षात् । येऽन्ये कामास्तव राजन्हृदिस्था; दास्यामि तांस्त्वं हि मर्त्येषु राजा ॥

nāsau devo viśvarūpo mayāpi; śakyo draṣṭuṁ brahmaṇā vāpi sākṣāt । ye ’nye kāmās tava rājan hr̥disthā; dāsyāmi tāṁs tvaṁ hi martyeṣu rājā ॥

सत्ये स्थितो धर्मपरो जितेन्द्रियः; शूरो दृढं प्रीतिरतः सुराणाम् । बुद्ध्या भक्त्या चोत्तमश्रद्धया च; ततस्तेऽहं दद्मि वरं यथेष्टम् ॥

satye sthito dharmaparo jitendriyaḥ; śūro dr̥ḍhaṁ prītirataḥ surāṇām । buddhyā bhaktyā cottamaśraddhayā ca; tatas te ’haṁ dadmi varaṁ yatheṣṭam ॥

मान्धातोवाच । असंशयं भगवन्नादिदेवं; द्रक्ष्याम्यहं शिरसाहं प्रसाद्य । त्यक्त्वा भोगान्धर्मकामो ह्यरण्य;मिच्छे गन्तुं सत्पथं लोकजुष्टम् ॥

māndhātovāca । asaṁśayaṁ bhagavann ādidevaṁ; drakṣyāmy ahaṁ śirasāhaṁ prasādya । tyaktvā bhogān dharmakāmo hy araṇyam; icche gantuṁ satpathaṁ lokajuṣṭam ॥

क्षात्राद्धर्माद्विपुलादप्रमेया;ल्लोकाः प्राप्ताः स्थापितं स्वं यशश्च । धर्मो योऽसावादिदेवात्प्रवृत्तो; लोकज्येष्ठस्तं न जानामि कर्तुम् ॥

kṣātrād dharmād vipulād aprameyāl; lokāḥ prāptāḥ sthāpitaṁ svaṁ yaśaś ca । dharmo yo ’sāv ādidevāt pravr̥tto; lokajyeṣṭhas taṁ na jānāmi kartum ॥

इन्द्र उवाच । असैनिकोऽधर्मपरश्चरेथाः; परां गतिं लप्स्यसे चाप्रमत्तः । क्षात्रो धर्मो ह्यादिदेवात्प्रवृत्तः; पश्चादन्ये शेषभूताश्च धर्माः ॥

indra uvāca । asainiko ’dharmaparaś carethāḥ; parāṁ gatiṁ lapsyase cāpramattaḥ । kṣātro dharmo hy ādidevāt pravr̥ttaḥ; paścād anye śeṣabhūtāś ca dharmāḥ ॥

शेषाः सृष्टा ह्यन्तवन्तो ह्यनन्ताः; सुप्रस्थानाः क्षत्रधर्माविशिष्टाः । अस्मिन्धर्मे सर्वधर्माः प्रविष्टा;स्तस्माद्धर्मं श्रेष्ठमिमं वदन्ति ॥

śeṣāḥ sr̥ṣṭā hy antavanto hy anantāḥ; suprasthānāḥ kṣatradharmāviśiṣṭāḥ । asmin dharme sarvadharmāḥ praviṣṭās; tasmād dharmaṁ śreṣṭham imaṁ vadanti ॥

कर्मणा वै पुरा देवा ऋषयश्चामितौजसः । त्राताः सर्वे प्रमथ्यारीन्क्षत्रधर्मेण विष्णुना ॥

karmaṇā vai purā devā r̥ṣayaś cāmitaujasaḥ । trātāḥ sarve pramathyārīn kṣatradharmeṇa viṣṇunā ॥

यदि ह्यसौ भगवान्नाहनिष्य;द्रिपून्सर्वान्वसुमानप्रमेयः । न ब्राह्मणा न च लोकादिकर्ता; न सद्धर्मा नादिधर्मा भवेयुः ॥

yadi hy asau bhagavān nāhaniṣyad; ripūn sarvān vasumān aprameyaḥ । na brāhmaṇā na ca lokādikartā; na saddharmā nādidharmā bhaveyuḥ ॥

इमामुर्वीं न जयेद्विक्रमेण; देवश्रेष्ठोऽसौ पुरा चेदमेयः । चातुर्वर्ण्यं चातुराश्रम्यधर्माः; सर्वे न स्युर्ब्रह्मणो वै विनाशात् ॥

imām urvīṁ na jayed vikrameṇa; devaśreṣṭho ’sau purā ced ameyaḥ । cāturvarṇyaṁ cāturāśramyadharmāḥ; sarve na syur brahmaṇo vai vināśāt ॥

दृष्टा धर्माः शतधा शाश्वतेन; क्षात्रेण धर्मेण पुनः प्रवृत्ताः । युगे युगे ह्यादिधर्माः प्रवृत्ता; लोकज्येष्ठं क्षत्रधर्मं वदन्ति ॥

dr̥ṣṭā dharmāḥ śatadhā śāśvatena; kṣātreṇa dharmeṇa punaḥ pravr̥ttāḥ । yuge yuge hy ādidharmāḥ pravr̥ttā; lokajyeṣṭhaṁ kṣatradharmaṁ vadanti ॥

आत्मत्यागः सर्वभूतानुकम्पा; लोकज्ञानं मोक्षणं पालनं च । विषण्णानां मोक्षणं पीडितानां; क्षात्रे धर्मे विद्यते पार्थिवानाम् ॥

ātmatyāgaḥ sarvabhūtānukampā; lokajñānaṁ mokṣaṇaṁ pālanaṁ ca । viṣaṇṇānāṁ mokṣaṇaṁ pīḍitānāṁ; kṣātre dharme vidyate pārthivānām ॥

निर्मर्यादाः काममन्युप्रवृत्ता; भीता राज्ञो नाधिगच्छन्ति पापम् । शिष्टाश्चान्ये सर्वधर्मोपपन्नाः; साध्वाचाराः साधु धर्मं चरन्ति ॥

nirmaryādāḥ kāmamanyupravr̥ttā; bhītā rājño nādhigacchanti pāpam । śiṣṭāś cānye sarvadharmopapannāḥ; sādhvācārāḥ sādhu dharmaṁ caranti ॥

पुत्रवत्परिपाल्यानि लिङ्गधर्मेण पार्थिवैः । लोके भूतानि सर्वाणि विचरन्ति न संशयः ॥

putravat paripālyāni liṅgadharmeṇa pārthivaiḥ । loke bhūtāni sarvāṇi vicaranti na saṁśayaḥ ॥

सर्वधर्मपरं क्षत्रं लोकज्येष्ठं सनातनम् । शश्वदक्षरपर्यन्तमक्षरं सर्वतोमुखम् ॥

sarvadharmaparaṁ kṣatraṁ lokajyeṣṭhaṁ sanātanam । śaśvad akṣaraparyantam akṣaraṁ sarvatomukham ॥