Adhyāya 63

भीष्म उवाच । ज्याकर्षणं शत्रुनिबर्हणं च; कृषिर्वणिज्या पशुपालनं च । शुश्रूषणं चापि तथार्थहेतो;रकार्यमेतत्परमं द्विजस्य ॥

bhīṣma uvāca । jyākarṣaṇaṁ śatrunibarhaṇaṁ ca; kr̥ṣir vaṇijyā paśupālanaṁ ca । śuśrūṣaṇaṁ cāpi tathārthahetor; akāryam etat paramaṁ dvijasya ॥

सेव्यं तु ब्रह्मषट्कर्म गृहस्थेन मनीषिणा । कृतकृत्यस्य चारण्ये वासो विप्रस्य शस्यते ॥

sevyaṁ tu brahmaṣaṭkarma gr̥hasthena manīṣiṇā । kr̥takr̥tyasya cāraṇye vāso viprasya śasyate ॥

राजप्रैष्यं कृषिधनं जीवनं च वणिज्यया । कौटिल्यं कौलटेयं च कुसीदं च विवर्जयेत् ॥

rājapraiṣyaṁ kr̥ṣidhanaṁ jīvanaṁ ca vaṇijyayā । kauṭilyaṁ kaulaṭeyaṁ ca kusīdaṁ ca vivarjayet ॥

शूद्रो राजन्भवति ब्रह्मबन्धु;र्दुश्चारित्र्यो यश्च धर्मादपेतः । वृषलीपतिः पिशुनो नर्तकश्च; ग्रामप्रैष्यो यश्च भवेद्विकर्मा ॥

śūdro rājan bhavati brahmabandhur; duścāritryo yaś ca dharmād apetaḥ । vr̥ṣalīpatiḥ piśuno nartakaś ca; grāmapraiṣyo yaś ca bhaved vikarmā ॥

जपन्वेदानजपंश्चापि राज;न्समः शूद्रैर्दासवच्चापि भोज्यः । एते सर्वे शूद्रसमा भवन्ति; राजन्नेतान्वर्जयेद्देवकृत्ये ॥

japan vedān ajapaṁś cāpi rājan; samaḥ śūdrair dāsavac cāpi bhojyaḥ । ete sarve śūdrasamā bhavanti; rājann etān varjayed devakr̥tye ॥

निर्मर्यादे चाशने क्रूरवृत्तौ; हिंसात्मके त्यक्तधर्मस्ववृत्ते । हव्यं कव्यं यानि चान्यानि राज;न्देयान्यदेयानि भवन्ति तस्मिन् ॥

nirmaryāde cāśane krūravr̥ttau; hiṁsātmake tyaktadharmasvavr̥tte । havyaṁ kavyaṁ yāni cānyāni rājan; deyāny adeyāni bhavanti tasmin ॥

तस्माद्धर्मो विहितो ब्राह्मणस्य; दमः शौचं चार्जवं चापि राजन् । तथा विप्रस्याश्रमाः सर्व एव; पुरा राजन्ब्रह्मणा वै निसृष्टाः ॥

tasmād dharmo vihito brāhmaṇasya; damaḥ śaucaṁ cārjavaṁ cāpi rājan । tathā viprasyāśramāḥ sarva eva; purā rājan brahmaṇā vai nisr̥ṣṭāḥ ॥

यः स्याद्दान्तः सोमप आर्यशीलः; सानुक्रोशः सर्वसहो निराशीः । ऋजुर्मृदुरनृशंसः क्षमावा;न्स वै विप्रो नेतरः पापकर्मा ॥

yaḥ syād dāntaḥ somapa āryaśīlaḥ; sānukrośaḥ sarvasaho nirāśīḥ । r̥jur mr̥dur anr̥śaṁsaḥ kṣamāvān; sa vai vipro netaraḥ pāpakarmā ॥

शूद्रं वैश्यं राजपुत्रं च राजँ;ल्लोकाः सर्वे संश्रिता धर्मकामाः । तस्माद्वर्णाञ्जातिधर्मेषु सक्ता;न्मत्वा विष्णुर्नेच्छति पाण्डुपुत्र ॥

śūdraṁ vaiśyaṁ rājaputraṁ ca rājam̐l; lokāḥ sarve saṁśritā dharmakāmāḥ । tasmād varṇāñ jātidharmeṣu saktān; matvā viṣṇur necchati pāṇḍuputra ॥

लोके चेदं सर्वलोकस्य न स्या;च्चातुर्वर्ण्यं वेदवादाश्च न स्युः । सर्वाश्चेज्याः सर्वलोकक्रियाश्च; सद्यः सर्वे चाश्रमस्था न वै स्युः ॥

loke cedaṁ sarvalokasya na syāc; cāturvarṇyaṁ vedavādāś ca na syuḥ । sarvāś cejyāḥ sarvalokakriyāś ca; sadyaḥ sarve cāśramasthā na vai syuḥ ॥

यश्च त्रयाणां वर्णानामिच्छेदाश्रमसेवनम् । कर्तुमाश्रमदृष्टांश्च धर्मांस्ताञ्शृणु पाण्डव ॥

yaś ca trayāṇāṁ varṇānām icched āśramasevanam । kartum āśramadr̥ṣṭāṁś ca dharmāṁs tāñ śr̥ṇu pāṇḍava ॥

शुश्रूषाकृतकृत्यस्य कृतसंतानकर्मणः । अभ्यनुज्ञाप्य राजानं शूद्रस्य जगतीपते ॥

śuśrūṣākr̥takr̥tyasya kr̥tasaṁtānakarmaṇaḥ । abhyanujñāpya rājānaṁ śūdrasya jagatīpate ॥

अल्पान्तरगतस्यापि दशधर्मगतस्य वा । आश्रमा विहिताः सर्वे वर्जयित्वा निराशिषम् ॥

alpāntaragatasyāpi daśadharmagatasya vā । āśramā vihitāḥ sarve varjayitvā nirāśiṣam ॥

भैक्षचर्यां न तु प्राहुस्तस्य तद्धर्मचारिणः । तथा वैश्यस्य राजेन्द्र राजपुत्रस्य चैव हि ॥

bhaikṣacaryāṁ na tu prāhus tasya tad dharmacāriṇaḥ । tathā vaiśyasya rājendra rājaputrasya caiva hi ॥

कृतकृत्यो वयोतीतो राज्ञः कृतपरिश्रमः । वैश्यो गच्छेदनुज्ञातो नृपेणाश्रममण्डलम् ॥

kr̥takr̥tyo vayotīto rājñaḥ kr̥tapariśramaḥ । vaiśyo gacched anujñāto nr̥peṇāśramamaṇḍalam ॥

वेदानधीत्य धर्मेण राजशास्त्राणि चानघ । संतानादीनि कर्माणि कृत्वा सोमं निषेव्य च ॥

vedān adhītya dharmeṇa rājaśāstrāṇi cānagha । saṁtānādīni karmāṇi kr̥tvā somaṁ niṣevya ca ॥

पालयित्वा प्रजाः सर्वा धर्मेण वदतां वर । राजसूयाश्वमेधादीन्मखानन्यांस्तथैव च ॥

pālayitvā prajāḥ sarvā dharmeṇa vadatāṁ vara । rājasūyāśvamedhādīn makhān anyāṁs tathaiva ca ॥

समानीय यथापाठं विप्रेभ्यो दत्तदक्षिणः । संग्रामे विजयं प्राप्य तथाल्पं यदि वा बहु ॥

samānīya yathāpāṭhaṁ viprebhyo dattadakṣiṇaḥ । saṁgrāme vijayaṁ prāpya tathālpaṁ yadi vā bahu ॥

स्थापयित्वा प्रजापालं पुत्रं राज्ये च पाण्डव । अन्यगोत्रं प्रशस्तं वा क्षत्रियं क्षत्रियर्षभ ॥

sthāpayitvā prajāpālaṁ putraṁ rājye ca pāṇḍava । anyagotraṁ praśastaṁ vā kṣatriyaṁ kṣatriyarṣabha ॥

अर्चयित्वा पितॄन्सम्यक्पितृयज्ञैर्यथाविधि । देवान्यज्ञैरृषीन्वेदैरर्चित्वा चैव यत्नतः ॥

arcayitvā pitr̥̄n samyak pitr̥yajñair yathāvidhi । devān yajñair r̥ṣīn vedair arcitvā caiva yatnataḥ ॥

अन्तकाले च संप्राप्ते य इच्छेदाश्रमान्तरम् । आनुपूर्व्याश्रमान्राजन्गत्वा सिद्धिमवाप्नुयात् ॥

antakāle ca saṁprāpte ya icched āśramāntaram । ānupūrvyāśramān rājan gatvā siddhim avāpnuyāt ॥

राजर्षित्वेन राजेन्द्र भैक्षचर्याध्वसेवया । अपेतगृहधर्मोऽपि चरेज्जीवितकाम्यया ॥

rājarṣitvena rājendra bhaikṣacaryādhvasevayā । apetagr̥hadharmo ’pi carej jīvitakāmyayā ॥

न चैतन्नैष्ठिकं कर्म त्रयाणां भरतर्षभ । चतुर्णां राजशार्दूल प्राहुराश्रमवासिनाम् ॥

na caitan naiṣṭhikaṁ karma trayāṇāṁ bharatarṣabha । caturṇāṁ rājaśārdūla prāhur āśramavāsinām ॥

बह्वायत्तं क्षत्रियैर्मानवानां; लोकश्रेष्ठं धर्ममासेवमानैः । सर्वे धर्माः सोपधर्मास्त्रयाणां; राज्ञो धर्मादिति वेदाच्छृणोमि ॥

bahv āyattaṁ kṣatriyair mānavānāṁ; lokaśreṣṭhaṁ dharmam āsevamānaiḥ । sarve dharmāḥ sopadharmās trayāṇāṁ; rājño dharmād iti vedāc chr̥ṇomi ॥

यथा राजन्हस्तिपदे पदानि; संलीयन्ते सर्वसत्त्वोद्भवानि । एवं धर्मान्राजधर्मेषु सर्वा;न्सर्वावस्थं संप्रलीनान्निबोध ॥

yathā rājan hastipade padāni; saṁlīyante sarvasattvodbhavāni । evaṁ dharmān rājadharmeṣu sarvān; sarvāvasthaṁ saṁpralīnān nibodha ॥

अल्पाश्रयानल्पफलान्वदन्ति; धर्मानन्यान्धर्मविदो मनुष्याः । महाश्रयं बहुकल्याणरूपं; क्षात्रं धर्मं नेतरं प्राहुरार्याः ॥

alpāśrayān alpaphalān vadanti; dharmān anyān dharmavido manuṣyāḥ । mahāśrayaṁ bahukalyāṇarūpaṁ; kṣātraṁ dharmaṁ netaraṁ prāhur āryāḥ ॥

सर्वे धर्मा राजधर्मप्रधानाः; सर्वे धर्माः पाल्यमाना भवन्ति । सर्वत्यागो राजधर्मेषु राजं;स्त्यागे चाहुर्धर्ममग्र्यं पुराणम् ॥

sarve dharmā rājadharmapradhānāḥ; sarve dharmāḥ pālyamānā bhavanti । sarvatyāgo rājadharmeṣu rājaṁs; tyāge cāhur dharmam agryaṁ purāṇam ॥

मज्जेत्त्रयी दण्डनीतौ हतायां; सर्वे धर्मा न भवेयुर्विरुद्धाः । सर्वे धर्माश्चाश्रमाणां गताः स्युः; क्षात्रे त्यक्ते राजधर्मे पुराणे ॥

majjet trayī daṇḍanītau hatāyāṁ; sarve dharmā na bhaveyur viruddhāḥ । sarve dharmāś cāśramāṇāṁ gatāḥ syuḥ; kṣātre tyakte rājadharme purāṇe ॥

सर्वे त्यागा राजधर्मेषु दृष्टाः; सर्वा दीक्षा राजधर्मेषु चोक्ताः । सर्वे योगा राजधर्मेषु चोक्ताः; सर्वे लोका राजधर्मान्प्रविष्टाः ॥

sarve tyāgā rājadharmeṣu dr̥ṣṭāḥ; sarvā dīkṣā rājadharmeṣu coktāḥ । sarve yogā rājadharmeṣu coktāḥ; sarve lokā rājadharmān praviṣṭāḥ ॥

यथा जीवाः प्रकृतौ वध्यमाना; धर्माश्रितानामुपपीडनाय । एवं धर्मा राजधर्मैर्वियुक्ताः; सर्वावस्थं नाद्रियन्ते स्वधर्मम् ॥

yathā jīvāḥ prakr̥tau vadhyamānā; dharmāśritānām upapīḍanāya । evaṁ dharmā rājadharmair viyuktāḥ; sarvāvasthaṁ nādriyante svadharmam ॥