Adhyāya 39

वैशंपायन उवाच । प्रवेशने तु पार्थानां जनस्य पुरवासिनः । दिदृक्षूणां सहस्राणि समाजग्मुर्बहून्यथ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । praveśane tu pārthānāṁ janasya puravāsinaḥ । didr̥kṣūṇāṁ sahasrāṇi samājagmur bahūny atha ॥

स राजमार्गः शुशुभे समलंकृतचत्वरः । यथा चन्द्रोदये राजन्वर्धमानो महोदधिः ॥

sa rājamārgaḥ śuśubhe samalaṁkr̥tacatvaraḥ । yathā candrodaye rājan vardhamāno mahodadhiḥ ॥

गृहाणि राजमार्गे तु रत्नवन्ति बृहन्ति च । प्राकम्पन्तेव भारेण स्त्रीणां पूर्णानि भारत ॥

gr̥hāṇi rājamārge tu ratnavanti br̥hanti ca । prākampanteva bhāreṇa strīṇāṁ pūrṇāni bhārata ॥

ताः शनैरिव सव्रीडं प्रशशंसुर्युधिष्ठिरम् । भीमसेनार्जुनौ चैव माद्रीपुत्रौ च पाण्डवौ ॥

tāḥ śanair iva savrīḍaṁ praśaśaṁsur yudhiṣṭhiram । bhīmasenārjunau caiva mādrīputrau ca pāṇḍavau ॥

धन्या त्वमसि पाञ्चालि या त्वं पुरुषसत्तमान् । उपतिष्ठसि कल्याणि महर्षीनिव गौतमी ॥

dhanyā tvam asi pāñcāli yā tvaṁ puruṣasattamān । upatiṣṭhasi kalyāṇi maharṣīn iva gautamī ॥

तव कर्माण्यमोघानि व्रतचर्या च भामिनि । इति कृष्णां महाराज प्रशशंसुस्तदा स्त्रियः ॥

tava karmāṇy amoghāni vratacaryā ca bhāmini । iti kr̥ṣṇāṁ mahārāja praśaśaṁsus tadā striyaḥ ॥

प्रशंसावचनैस्तासां मिथःशब्दैश्च भारत । प्रीतिजैश्च तदा शब्दैः पुरमासीत्समाकुलम् ॥

praśaṁsāvacanais tāsāṁ mithaḥśabdaiś ca bhārata । prītijaiś ca tadā śabdaiḥ puram āsīt samākulam ॥

तमतीत्य यथायुक्तं राजमार्गं युधिष्ठिरः । अलंकृतं शोभमानमुपायाद्राजवेश्म ह ॥

tam atītya yathāyuktaṁ rājamārgaṁ yudhiṣṭhiraḥ । alaṁkr̥taṁ śobhamānam upāyād rājaveśma ha ॥

ततः प्रकृतयः सर्वाः पौरजानपदास्तथा । ऊचुः कथाः कर्णसुखाः समुपेत्य ततस्ततः ॥

tataḥ prakr̥tayaḥ sarvāḥ paurajānapadās tathā । ūcuḥ kathāḥ karṇasukhāḥ samupetya tatas tataḥ ॥

दिष्ट्या जयसि राजेन्द्र शत्रूञ्शत्रुनिसूदन । दिष्ट्या राज्यं पुनः प्राप्तं धर्मेण च बलेन च ॥

diṣṭyā jayasi rājendra śatrūñ śatrunisūdana । diṣṭyā rājyaṁ punaḥ prāptaṁ dharmeṇa ca balena ca ॥

भव नस्त्वं महाराज राजेह शरदां शतम् । प्रजाः पालय धर्मेण यथेन्द्रस्त्रिदिवं नृप ॥

bhava nas tvaṁ mahārāja rājeha śaradāṁ śatam । prajāḥ pālaya dharmeṇa yathendras tridivaṁ nr̥pa ॥

एवं राजकुलद्वारि मङ्गलैरभिपूजितः । आशीर्वादान्द्विजैरुक्तान्प्रतिगृह्य समन्ततः ॥

evaṁ rājakuladvāri maṅgalair abhipūjitaḥ । āśīrvādān dvijair uktān pratigr̥hya samantataḥ ॥

प्रविश्य भवनं राजा देवराजगृहोपमम् । श्रुत्वा विजयसंयुक्तं रथात्पश्चादवातरत् ॥

praviśya bhavanaṁ rājā devarājagr̥hopamam । śrutvā vijayasaṁyuktaṁ rathāt paścād avātarat ॥

प्रविश्याभ्यन्तरं श्रीमान्दैवतान्यभिगम्य च । पूजयामास रत्नैश्च गन्धैर्माल्यैश्च सर्वशः ॥

praviśyābhyantaraṁ śrīmān daivatāny abhigamya ca । pūjayām āsa ratnaiś ca gandhair mālyaiś ca sarvaśaḥ ॥

निश्चक्राम ततः श्रीमान्पुनरेव महायशाः । ददर्श ब्राह्मणांश्चैव सोऽभिरूपानुपस्थितान् ॥

niścakrāma tataḥ śrīmān punar eva mahāyaśāḥ । dadarśa brāhmaṇāṁś caiva so ’bhirūpān upasthitān ॥

स संवृतस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः । शुशुभे विमलश्चन्द्रस्तारागणवृतो यथा ॥

sa saṁvr̥tas tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ । śuśubhe vimalaś candras tārāgaṇavr̥to yathā ॥

तान्स संपूजयामास कौन्तेयो विधिवद्द्विजान् । धौम्यं गुरुं पुरस्कृत्य ज्येष्ठं पितरमेव च ॥

tān sa saṁpūjayām āsa kaunteyo vidhivad dvijān । dhaumyaṁ guruṁ puraskr̥tya jyeṣṭhaṁ pitaram eva ca ॥

सुमनोमोदकै रत्नैर्हिरण्येन च भूरिणा । गोभिर्वस्त्रैश्च राजेन्द्र विविधैश्च किमिच्छकैः ॥

sumanomodakai ratnair hiraṇyena ca bhūriṇā । gobhir vastraiś ca rājendra vividhaiś ca kim icchakaiḥ ॥

ततः पुण्याहघोषोऽभूद्दिवं स्तब्ध्वेव भारत । सुहृदां हर्षजननः पुण्यः श्रुतिसुखावहः ॥

tataḥ puṇyāhaghoṣo ’bhūd divaṁ stabdhveva bhārata । suhr̥dāṁ harṣajananaḥ puṇyaḥ śrutisukhāvahaḥ ॥

हंसवन्नेदुषां राजन्द्विजानां तत्र भारती । शुश्रुवे वेदविदुषां पुष्कलार्थपदाक्षरा ॥

haṁsavan neduṣāṁ rājan dvijānāṁ tatra bhāratī । śuśruve vedaviduṣāṁ puṣkalārthapadākṣarā ॥

ततो दुन्दुभिनिर्घोषः शङ्खानां च मनोरमः । जयं प्रवदतां तत्र स्वनः प्रादुरभून्नृप ॥

tato dundubhinirghoṣaḥ śaṅkhānāṁ ca manoramaḥ । jayaṁ pravadatāṁ tatra svanaḥ prādurabhūn nr̥pa ॥

निःशब्दे च स्थिते तत्र ततो विप्रजने पुनः । राजानं ब्राह्मणच्छद्मा चार्वाको राक्षसोऽब्रवीत् ॥

niḥśabde ca sthite tatra tato viprajane punaḥ । rājānaṁ brāhmaṇacchadmā cārvāko rākṣaso ’bravīt ॥

तत्र दुर्योधनसखा भिक्षुरूपेण संवृतः । सांख्यः शिखी त्रिदण्डी च धृष्टो विगतसाध्वसः ॥

tatra duryodhanasakhā bhikṣurūpeṇa saṁvr̥taḥ । sāṁkhyaḥ śikhī tridaṇḍī ca dhr̥ṣṭo vigatasādhvasaḥ ॥

वृतः सर्वैस्तदा विप्रैराशीर्वादविवक्षुभिः । परंसहस्रै राजेन्द्र तपोनियमसंस्थितैः ॥

vr̥taḥ sarvais tadā viprair āśīrvādavivakṣubhiḥ । paraṁsahasrai rājendra taponiyamasaṁsthitaiḥ ॥

स दुष्टः पापमाशंसन्पाण्डवानां महात्मनाम् । अनामन्त्र्यैव तान्विप्रांस्तमुवाच महीपतिम् ॥

sa duṣṭaḥ pāpam āśaṁsan pāṇḍavānāṁ mahātmanām । anāmantryaiva tān viprāṁs tam uvāca mahīpatim ॥

इमे प्राहुर्द्विजाः सर्वे समारोप्य वचो मयि । धिग्भवन्तं कुनृपतिं ज्ञातिघातिनमस्तु वै ॥

ime prāhur dvijāḥ sarve samāropya vaco mayi । dhig bhavantaṁ kunr̥patiṁ jñātighātinam astu vai ॥

किं ते राज्येन कौन्तेय कृत्वेमं ज्ञातिसंक्षयम् । घातयित्वा गुरूंश्चैव मृतं श्रेयो न जीवितम् ॥

kiṁ te rājyena kaunteya kr̥tvemaṁ jñātisaṁkṣayam । ghātayitvā gurūṁś caiva mr̥taṁ śreyo na jīvitam ॥

इति ते वै द्विजाः श्रुत्वा तस्य घोरस्य रक्षसः । विव्यथुश्चुक्रुशुश्चैव तस्य वाक्यप्रधर्षिताः ॥

iti te vai dvijāḥ śrutvā tasya ghorasya rakṣasaḥ । vivyathuś cukruśuś caiva tasya vākyapradharṣitāḥ ॥

ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे स च राजा युधिष्ठिरः । व्रीडिताः परमोद्विग्नास्तूष्णीमासन्विशां पते ॥

tatas te brāhmaṇāḥ sarve sa ca rājā yudhiṣṭhiraḥ । vrīḍitāḥ paramodvignās tūṣṇīm āsan viśāṁ pate ॥

युधिष्ठिर उवाच । प्रसीदन्तु भवन्तो मे प्रणतस्याभियाचतः । प्रत्यापन्नं व्यसनिनं न मां धिक्कर्तुमर्हथ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । prasīdantu bhavanto me praṇatasyābhiyācataḥ । pratyāpannaṁ vyasaninaṁ na māṁ dhikkartum arhatha ॥

वैशंपायन उवाच । ततो राजन्ब्राह्मणास्ते सर्व एव विशां पते । ऊचुर्नैतद्वचोऽस्माकं श्रीरस्तु तव पार्थिव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājan brāhmaṇās te sarva eva viśāṁ pate । ūcur naitad vaco ’smākaṁ śrīr astu tava pārthiva ॥

जज्ञुश्चैव महात्मानस्ततस्तं ज्ञानचक्षुषा । ब्राह्मणा वेदविद्वांसस्तपोभिर्विमलीकृताः ॥

jajñuś caiva mahātmānas tatas taṁ jñānacakṣuṣā । brāhmaṇā vedavidvāṁsas tapobhir vimalīkr̥tāḥ ॥

ब्राह्मणा ऊचुः । एष दुर्योधनसखा चार्वाको नाम राक्षसः । परिव्राजकरूपेण हितं तस्य चिकीर्षति ॥

brāhmaṇā ūcuḥ । eṣa duryodhanasakhā cārvāko nāma rākṣasaḥ । parivrājakarūpeṇa hitaṁ tasya cikīrṣati ॥

न वयं ब्रूम धर्मात्मन्व्येतु ते भयमीदृशम् । उपतिष्ठतु कल्याणं भवन्तं भ्रातृभिः सह ॥

na vayaṁ brūma dharmātman vyetu te bhayam īdr̥śam । upatiṣṭhatu kalyāṇaṁ bhavantaṁ bhrātr̥bhiḥ saha ॥

वैशंपायन उवाच । ततस्ते ब्राह्मणाः सर्वे हुंकारैः क्रोधमूर्छिताः । निर्भर्त्सयन्तः शुचयो निजघ्नुः पापराक्षसम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te brāhmaṇāḥ sarve huṁkāraiḥ krodhamūrchitāḥ । nirbhartsayantaḥ śucayo nijaghnuḥ pāparākṣasam ॥

स पपात विनिर्दग्धस्तेजसा ब्रह्मवादिनाम् । महेन्द्राशनिनिर्दग्धः पादपोऽङ्कुरवानिव ॥

sa papāta vinirdagdhas tejasā brahmavādinām । mahendrāśaninirdagdhaḥ pādapo ’ṅkuravān iva ॥

पूजिताश्च ययुर्विप्रा राजानमभिनन्द्य तम् । राजा च हर्षमापेदे पाण्डवः ससुहृज्जनः ॥

pūjitāś ca yayur viprā rājānam abhinandya tam । rājā ca harṣam āpede pāṇḍavaḥ sasuhr̥jjanaḥ ॥

वासुदेव उवाच । ब्राह्मणास्तात लोकेऽस्मिन्नर्चनीयाः सदा मम । एते भूमिचरा देवा वाग्विषाः सुप्रसादकाः ॥

vāsudeva uvāca । brāhmaṇās tāta loke ’sminn arcanīyāḥ sadā mama । ete bhūmicarā devā vāgviṣāḥ suprasādakāḥ ॥

पुरा कृतयुगे तात चार्वाको नाम राक्षसः । तपस्तेपे महाबाहो बदर्यां बहुवत्सरम् ॥

purā kr̥tayuge tāta cārvāko nāma rākṣasaḥ । tapas tepe mahābāho badaryāṁ bahuvatsaram ॥

छन्द्यमानो वरेणाथ ब्रह्मणा स पुनः पुनः । अभयं सर्वभूतेभ्यो वरयामास भारत ॥

chandyamāno vareṇātha brahmaṇā sa punaḥ punaḥ । abhayaṁ sarvabhūtebhyo varayām āsa bhārata ॥

द्विजावमानादन्यत्र प्रादाद्वरमनुत्तमम् । अभयं सर्वभूतेभ्यस्ततस्तस्मै जगत्प्रभुः ॥

dvijāvamānād anyatra prādād varam anuttamam । abhayaṁ sarvabhūtebhyas tatas tasmai jagatprabhuḥ ॥

स तु लब्धवरः पापो देवानमितविक्रमः । राक्षसस्तापयामास तीव्रकर्मा महाबलः ॥

sa tu labdhavaraḥ pāpo devān amitavikramaḥ । rākṣasas tāpayām āsa tīvrakarmā mahābalaḥ ॥

ततो देवाः समेत्याथ ब्रह्माणमिदमब्रुवन् । वधाय रक्षसस्तस्य बलविप्रकृतास्तदा ॥

tato devāḥ sametyātha brahmāṇam idam abruvan । vadhāya rakṣasas tasya balaviprakr̥tās tadā ॥

तानुवाचाव्ययो देवो विहितं तत्र वै मया । यथास्य भविता मृत्युरचिरेणैव भारत ॥

tān uvācāvyayo devo vihitaṁ tatra vai mayā । yathāsya bhavitā mr̥tyur acireṇaiva bhārata ॥

राजा दुर्योधनो नाम सखास्य भविता नृप । तस्य स्नेहावबद्धोऽसौ ब्राह्मणानवमंस्यते ॥

rājā duryodhano nāma sakhāsya bhavitā nr̥pa । tasya snehāvabaddho ’sau brāhmaṇān avamaṁsyate ॥

तत्रैनं रुषिता विप्रा विप्रकारप्रधर्षिताः । धक्ष्यन्ति वाग्बलाः पापं ततो नाशं गमिष्यति ॥

tatrainaṁ ruṣitā viprā viprakārapradharṣitāḥ । dhakṣyanti vāgbalāḥ pāpaṁ tato nāśaṁ gamiṣyati ॥

स एष निहतः शेते ब्रह्मदण्डेन राक्षसः । चार्वाको नृपतिश्रेष्ठ मा शुचो भरतर्षभ ॥

sa eṣa nihataḥ śete brahmadaṇḍena rākṣasaḥ । cārvāko nr̥patiśreṣṭha mā śuco bharatarṣabha ॥

हतास्ते क्षत्रधर्मेण ज्ञातयस्तव पार्थिव । स्वर्गताश्च महात्मानो वीराः क्षत्रियपुंगवाः ॥

hatās te kṣatradharmeṇa jñātayas tava pārthiva । svargatāś ca mahātmāno vīrāḥ kṣatriyapuṁgavāḥ ॥

स त्वमातिष्ठ कल्याणं मा ते भूद्ग्लानिरच्युत । शत्रूञ्जहि प्रजा रक्ष द्विजांश्च प्रतिपालय ॥

sa tvam ātiṣṭha kalyāṇaṁ mā te bhūd glānir acyuta । śatrūñ jahi prajā rakṣa dvijāṁś ca pratipālaya ॥