Adhyāya 38

युधिष्ठिर उवाच । श्रोतुमिच्छामि भगवन्विस्तरेण महामुने । राजधर्मान्द्विजश्रेष्ठ चातुर्वर्ण्यस्य चाखिलान् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । śrotum icchāmi bhagavan vistareṇa mahāmune । rājadharmān dvijaśreṣṭha cāturvarṇyasya cākhilān ॥

आपत्सु च यथा नीतिर्विधातव्या महीक्षिता । धर्म्यमालम्ब्य पन्थानं विजयेयं कथं महीम् ॥

āpatsu ca yathā nītir vidhātavyā mahīkṣitā । dharmyam ālambya panthānaṁ vijayeyaṁ kathaṁ mahīm ॥

प्रायश्चित्तकथा ह्येषा भक्ष्याभक्ष्यविवर्धिता । कौतूहलानुप्रवणा हर्षं जनयतीव मे ॥

prāyaścittakathā hy eṣā bhakṣyābhakṣyavivardhitā । kautūhalānupravaṇā harṣaṁ janayatīva me ॥

धर्मचर्या च राज्यं च नित्यमेव विरुध्यते । येन मुह्यति मे चेतश्चिन्तयानस्य नित्यशः ॥

dharmacaryā ca rājyaṁ ca nityam eva virudhyate । yena muhyati me cetaś cintayānasya nityaśaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तमुवाच महातेजा व्यासो वेदविदां वरः । नारदं समभिप्रेक्ष्य सर्वं जानन्पुरातनम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tam uvāca mahātejā vyāso vedavidāṁ varaḥ । nāradaṁ samabhiprekṣya sarvaṁ jānan purātanam ॥

श्रोतुमिच्छसि चेद्धर्मानखिलेन युधिष्ठिर । प्रैहि भीष्मं महाबाहो वृद्धं कुरुपितामहम् ॥

śrotum icchasi ced dharmān akhilena yudhiṣṭhira । praihi bhīṣmaṁ mahābāho vr̥ddhaṁ kurupitāmaham ॥

स ते सर्वरहस्येषु संशयान्मनसि स्थितान् । छेत्ता भागीरथीपुत्रः सर्वज्ञः सर्वधर्मवित् ॥

sa te sarvarahasyeṣu saṁśayān manasi sthitān । chettā bhāgīrathīputraḥ sarvajñaḥ sarvadharmavit ॥

जनयामास यं देवी दिव्या त्रिपथगा नदी । साक्षाद्ददर्श यो देवान्सर्वाञ्शक्रपुरोगमान् ॥

janayām āsa yaṁ devī divyā tripathagā nadī । sākṣād dadarśa yo devān sarvāñ śakrapurogamān ॥

बृहस्पतिपुरोगांश्च देवर्षीनसकृत्प्रभुः । तोषयित्वोपचारेण राजनीतिमधीतवान् ॥

br̥haspatipurogāṁś ca devarṣīn asakr̥t prabhuḥ । toṣayitvopacāreṇa rājanītim adhītavān ॥

उशना वेद यच्छास्त्रं देवासुरगुरुर्द्विजः । तच्च सर्वं सवैयाख्यं प्राप्तवान्कुरुसत्तमः ॥

uśanā veda yac chāstraṁ devāsuragurur dvijaḥ । tac ca sarvaṁ savaiyākhyaṁ prāptavān kurusattamaḥ ॥

भार्गवाच्च्यवनाच्चापि वेदानङ्गोपबृंहितान् । प्रतिपेदे महाबुद्धिर्वसिष्ठाच्च यतव्रतात् ॥

bhārgavāc cyavanāc cāpi vedān aṅgopabr̥ṁhitān । pratipede mahābuddhir vasiṣṭhāc ca yatavratāt ॥

पितामहसुतं ज्येष्ठं कुमारं दीप्ततेजसम् । अध्यात्मगतितत्त्वज्ञमुपाशिक्षत यः पुरा ॥

pitāmahasutaṁ jyeṣṭhaṁ kumāraṁ dīptatejasam । adhyātmagatitattvajñam upāśikṣata yaḥ purā ॥

मार्कण्डेयमुखात्कृत्स्नं यतिधर्ममवाप्तवान् । रामादस्त्राणि शक्राच्च प्राप्तवान्भरतर्षभ ॥

mārkaṇḍeyamukhāt kr̥tsnaṁ yatidharmam avāptavān । rāmād astrāṇi śakrāc ca prāptavān bharatarṣabha ॥

मृत्युरात्मेच्छया यस्य जातस्य मनुजेष्वपि । तथानपत्यस्य सतः पुण्यलोका दिवि श्रुताः ॥

mr̥tyur ātmecchayā yasya jātasya manujeṣv api । tathānapatyasya sataḥ puṇyalokā divi śrutāḥ ॥

यस्य ब्रह्मर्षयः पुण्या नित्यमासन्सभासदः । यस्य नाविदितं किंचिज्ज्ञानज्ञेयेषु विद्यते ॥

yasya brahmarṣayaḥ puṇyā nityam āsan sabhāsadaḥ । yasya nāviditaṁ kiṁ cij jñānajñeyeṣu vidyate ॥

स ते वक्ष्यति धर्मज्ञः सूक्ष्मधर्मार्थतत्त्ववित् । तमभ्येहि पुरा प्राणान्स विमुञ्चति धर्मवित् ॥

sa te vakṣyati dharmajñaḥ sūkṣmadharmārthatattvavit । tam abhyehi purā prāṇān sa vimuñcati dharmavit ॥

एवमुक्तस्तु कौन्तेयो दीर्घप्रज्ञो महाद्युतिः । उवाच वदतां श्रेष्ठं व्यासं सत्यवतीसुतम् ॥

evam uktas tu kaunteyo dīrghaprajño mahādyutiḥ । uvāca vadatāṁ śreṣṭhaṁ vyāsaṁ satyavatīsutam ॥

वैशसं सुमहत्कृत्वा ज्ञातीनां लोमहर्षणम् । आगस्कृत्सर्वलोकस्य पृथिवीनाशकारकः ॥

vaiśasaṁ sumahat kr̥tvā jñātīnāṁ lomaharṣaṇam । āgaskr̥t sarvalokasya pr̥thivīnāśakārakaḥ ॥

घातयित्वा तमेवाजौ छलेनाजिह्मयोधिनम् । उपसंप्रष्टुमर्हामि तमहं केन हेतुना ॥

ghātayitvā tam evājau chalenājihmayodhinam । upasaṁpraṣṭum arhāmi tam ahaṁ kena hetunā ॥

ततस्तं नृपतिश्रेष्ठं चातुर्वर्ण्यहितेप्सया । पुनराह महाबाहुर्यदुश्रेष्ठो महाद्युतिः ॥

tatas taṁ nr̥patiśreṣṭhaṁ cāturvarṇyahitepsayā । punar āha mahābāhur yaduśreṣṭho mahādyutiḥ ॥

नेदानीमतिनिर्बन्धं शोके कर्तुमिहार्हसि । यदाह भगवान्व्यासस्तत्कुरुष्व नृपोत्तम ॥

nedānīm atinirbandhaṁ śoke kartum ihārhasi । yad āha bhagavān vyāsas tat kuruṣva nr̥pottama ॥

ब्राह्मणास्त्वां महाबाहो भ्रातरश्च महौजसः । पर्जन्यमिव घर्मार्ता आशंसाना उपासते ॥

brāhmaṇās tvāṁ mahābāho bhrātaraś ca mahaujasaḥ । parjanyam iva gharmārtā āśaṁsānā upāsate ॥

हतशिष्टाश्च राजानः कृत्स्नं चैव समागतम् । चातुर्वर्ण्यं महाराज राष्ट्रं ते कुरुजाङ्गलम् ॥

hataśiṣṭāś ca rājānaḥ kr̥tsnaṁ caiva samāgatam । cāturvarṇyaṁ mahārāja rāṣṭraṁ te kurujāṅgalam ॥

प्रियार्थमपि चैतेषां ब्राह्मणानां महात्मनाम् । नियोगादस्य च गुरोर्व्यासस्यामिततेजसः ॥

priyārtham api caiteṣāṁ brāhmaṇānāṁ mahātmanām । niyogād asya ca guror vyāsasyāmitatejasaḥ ॥

सुहृदां चास्मदादीनां द्रौपद्याश्च परंतप । कुरु प्रियममित्रघ्न लोकस्य च हितं कुरु ॥

suhr̥dāṁ cāsmad ādīnāṁ draupadyāś ca paraṁtapa । kuru priyam amitraghna lokasya ca hitaṁ kuru ॥

एवमुक्तस्तु कृष्णेन राजा राजीवलोचनः । हितार्थं सर्वलोकस्य समुत्तस्थौ महातपाः ॥

evam uktas tu kr̥ṣṇena rājā rājīvalocanaḥ । hitārthaṁ sarvalokasya samuttasthau mahātapāḥ ॥

सोऽनुनीतो नरव्याघ्रो विष्टरश्रवसा स्वयम् । द्वैपायनेन च तथा देवस्थानेन जिष्णुना ॥

so ’nunīto naravyāghro viṣṭaraśravasā svayam । dvaipāyanena ca tathā devasthānena jiṣṇunā ॥

एतैश्चान्यैश्च बहुभिरनुनीतो युधिष्ठिरः । व्यजहान्मानसं दुःखं संतापं च महामनाः ॥

etaiś cānyaiś ca bahubhir anunīto yudhiṣṭhiraḥ । vyajahān mānasaṁ duḥkhaṁ saṁtāpaṁ ca mahāmanāḥ ॥

श्रुतवाक्यः श्रुतनिधिः श्रुतश्रव्यविशारदः । व्यवस्य मनसः शान्तिमगच्छत्पाण्डुनन्दनः ॥

śrutavākyaḥ śrutanidhiḥ śrutaśravyaviśāradaḥ । vyavasya manasaḥ śāntim agacchat pāṇḍunandanaḥ ॥

स तैः परिवृतो राजा नक्षत्रैरिव चन्द्रमाः । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य स्वपुरं प्रविवेश ह ॥

sa taiḥ parivr̥to rājā nakṣatrair iva candramāḥ । dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya svapuraṁ praviveśa ha ॥

प्रविविक्षुः स धर्मज्ञः कुन्तीपुत्रो युधिष्ठिरः । अर्चयामास देवांश्च ब्राह्मणांश्च सहस्रशः ॥

pravivikṣuḥ sa dharmajñaḥ kuntīputro yudhiṣṭhiraḥ । arcayām āsa devāṁś ca brāhmaṇāṁś ca sahasraśaḥ ॥

ततो रथं नवं शुभ्रं कम्बलाजिनसंवृतम् । युक्तं षोडशभिर्गोभिः पाण्डुरैः शुभलक्षणैः ॥

tato rathaṁ navaṁ śubhraṁ kambalājinasaṁvr̥tam । yuktaṁ ṣoḍaśabhir gobhiḥ pāṇḍuraiḥ śubhalakṣaṇaiḥ ॥

मन्त्रैरभ्यर्चितः पुण्यैः स्तूयमानो महर्षिभिः । आरुरोह यथा देवः सोमोऽमृतमयं रथम् ॥

mantrair abhyarcitaḥ puṇyaiḥ stūyamāno maharṣibhiḥ । āruroha yathā devaḥ somo ’mr̥tamayaṁ ratham ॥

जग्राह रश्मीन्कौन्तेयो भीमो भीमपराक्रमः । अर्जुनः पाण्डुरं छत्रं धारयामास भानुमत् ॥

jagrāha raśmīn kaunteyo bhīmo bhīmaparākramaḥ । arjunaḥ pāṇḍuraṁ chatraṁ dhārayām āsa bhānumat ॥

ध्रियमाणं तु तच्छत्रं पाण्डुरं तस्य मूर्धनि । शुशुभे तारकाराजसितमभ्रमिवाम्बरे ॥

dhriyamāṇaṁ tu tac chatraṁ pāṇḍuraṁ tasya mūrdhani । śuśubhe tārakārājasitam abhram ivāmbare ॥

चामरव्यजने चास्य वीरौ जगृहतुस्तदा । चन्द्ररश्मिप्रभे शुभ्रे माद्रीपुत्रावलंकृते ॥

cāmaravyajane cāsya vīrau jagr̥hatus tadā । candraraśmiprabhe śubhre mādrīputrāv alaṁkr̥te ॥

ते पञ्च रथमास्थाय भ्रातरः समलंकृताः । भूतानीव समस्तानि राजन्ददृशिरे तदा ॥

te pañca ratham āsthāya bhrātaraḥ samalaṁkr̥tāḥ । bhūtānīva samastāni rājan dadr̥śire tadā ॥

आस्थाय तु रथं शुभ्रं युक्तमश्वैर्महाजवैः । अन्वयात्पृष्ठतो राजन्युयुत्सुः पाण्डवाग्रजम् ॥

āsthāya tu rathaṁ śubhraṁ yuktam aśvair mahājavaiḥ । anvayāt pr̥ṣṭhato rājan yuyutsuḥ pāṇḍavāgrajam ॥

रथं हेममयं शुभ्रं सैन्यसुग्रीवयोजितम् । सह सात्यकिना कृष्णः समास्थायान्वयात्कुरून् ॥

rathaṁ hemamayaṁ śubhraṁ sainyasugrīvayojitam । saha sātyakinā kr̥ṣṇaḥ samāsthāyānvayāt kurūn ॥

नरयानेन तु ज्येष्ठः पिता पार्थस्य भारत । अग्रतो धर्मराजस्य गान्धारीसहितो ययौ ॥

narayānena tu jyeṣṭhaḥ pitā pārthasya bhārata । agrato dharmarājasya gāndhārīsahito yayau ॥

कुरुस्त्रियश्च ताः सर्वाः कुन्ती कृष्णा च द्रौपदी । यानैरुच्चावचैर्जग्मुर्विदुरेण पुरस्कृताः ॥

kurustriyaś ca tāḥ sarvāḥ kuntī kr̥ṣṇā ca draupadī । yānair uccāvacair jagmur vidureṇa puraskr̥tāḥ ॥

ततो रथाश्च बहुला नागाश्च समलंकृताः । पादाताश्च हयाश्चैव पृष्ठतः समनुव्रजन् ॥

tato rathāś ca bahulā nāgāś ca samalaṁkr̥tāḥ । pādātāś ca hayāś caiva pr̥ṣṭhataḥ samanuvrajan ॥

ततो वैतालिकैः सूतैर्मागधैश्च सुभाषितैः । स्तूयमानो ययौ राजा नगरं नागसाह्वयम् ॥

tato vaitālikaiḥ sūtair māgadhaiś ca subhāṣitaiḥ । stūyamāno yayau rājā nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

तत्प्रयाणं महाबाहोर्बभूवाप्रतिमं भुवि । आकुलाकुलमुत्सृष्टं हृष्टपुष्टजनान्वितम् ॥

tat prayāṇaṁ mahābāhor babhūvāpratimaṁ bhuvi । ākulākulam utsr̥ṣṭaṁ hr̥ṣṭapuṣṭajanānvitam ॥

अभियाने तु पार्थस्य नरैर्नगरवासिभिः । नगरं राजमार्गश्च यथावत्समलंकृतम् ॥

abhiyāne tu pārthasya narair nagaravāsibhiḥ । nagaraṁ rājamārgaś ca yathāvat samalaṁkr̥tam ॥

पाण्डुरेण च माल्येन पताकाभिश्च वेदिभिः । संवृतो राजमार्गश्च धूपनैश्च सुधूपितः ॥

pāṇḍureṇa ca mālyena patākābhiś ca vedibhiḥ । saṁvr̥to rājamārgaś ca dhūpanaiś ca sudhūpitaḥ ॥

अथ चूर्णैश्च गन्धानां नानापुष्पैः प्रियङ्गुभिः । माल्यदामभिरासक्तै राजवेश्माभिसंवृतम् ॥

atha cūrṇaiś ca gandhānāṁ nānāpuṣpaiḥ priyaṅgubhiḥ । mālyadāmabhir āsaktai rājaveśmābhisaṁvr̥tam ॥

कुम्भाश्च नगरद्वारि वारिपूर्णा दृढा नवाः । कन्याः सुमनसश्छागाः स्थापितास्तत्र तत्र ह ॥

kumbhāś ca nagaradvāri vāripūrṇā dr̥ḍhā navāḥ । kanyāḥ sumanasaś chāgāḥ sthāpitās tatra tatra ha ॥

तथा स्वलंकृतद्वारं नगरं पाण्डुनन्दनः । स्तूयमानः शुभैर्वाक्यैः प्रविवेश सुहृद्वृतः ॥

tathā svalaṁkr̥tadvāraṁ nagaraṁ pāṇḍunandanaḥ । stūyamānaḥ śubhair vākyaiḥ praviveśa suhr̥dvr̥taḥ ॥