Adhyāya 348

नाग उवाच । अथ ब्राह्मणरूपेण कं तं समनुपश्यसि । मानुषं केवलं विप्रं देवं वाथ शुचिस्मिते ॥

nāga uvāca । atha brāhmaṇarūpeṇa kaṁ taṁ samanupaśyasi । mānuṣaṁ kevalaṁ vipraṁ devaṁ vātha śucismite ॥

को हि मां मानुषः शक्तो द्रष्टुकामो यशस्विनि । संदर्शनरुचिर्वाक्यमाज्ञापूर्वं वदिष्यति ॥

ko hi māṁ mānuṣaḥ śakto draṣṭukāmo yaśasvini । saṁdarśanarucir vākyam ājñāpūrvaṁ vadiṣyati ॥

सुरासुरगणानां च देवर्षीणां च भामिनि । ननु नागा महावीर्याः सौरसेयास्तरस्विनः ॥

surāsuragaṇānāṁ ca devarṣīṇāṁ ca bhāmini । nanu nāgā mahāvīryāḥ sauraseyās tarasvinaḥ ॥

वन्दनीयाश्च वरदा वयमप्यनुयायिनः । मनुष्याणां विशेषेण धनाध्यक्षा इति श्रुतिः ॥

vandanīyāś ca varadā vayam apy anuyāyinaḥ । manuṣyāṇāṁ viśeṣeṇa dhanādhyakṣā iti śrutiḥ ॥

नागभार्योवाच । आर्जवेनाभिजानामि नासौ देवोऽनिलाशन । एकं त्वस्य विजानामि भक्तिमानतिरोषणः ॥

nāgabhāryovāca । ārjavenābhijānāmi nāsau devo ’nilāśana । ekaṁ tv asya vijānāmi bhaktimān atiroṣaṇaḥ ॥

स हि कार्यान्तराकाङ्क्षी जलेप्सुः स्तोकको यथा । वर्षं वर्षप्रियः पक्षी दर्शनं तव काङ्क्षति ॥

sa hi kāryāntarākāṅkṣī jalepsuḥ stokako yathā । varṣaṁ varṣapriyaḥ pakṣī darśanaṁ tava kāṅkṣati ॥

न हि त्वा दैवतं किंचिद्विविग्नं प्रतिपालयेत् । तुल्ये ह्यभिजने जातो न कश्चित्पर्युपासते ॥

na hi tvā daivataṁ kiṁ cid vivignaṁ pratipālayet । tulye hy abhijane jāto na kaś cit paryupāsate ॥

तद्रोषं सहजं त्यक्त्वा त्वमेनं द्रष्टुमर्हसि । आशाछेदेन तस्याद्य नात्मानं दग्धुमर्हसि ॥

tad roṣaṁ sahajaṁ tyaktvā tvam enaṁ draṣṭum arhasi । āśāchedena tasyādya nātmānaṁ dagdhum arhasi ॥

आशया त्वभिपन्नानामकृत्वाश्रुप्रमार्जनम् । राजा वा राजपुत्रो वा भ्रूणहत्यैव युज्यते ॥

āśayā tv abhipannānām akr̥tvāśrupramārjanam । rājā vā rājaputro vā bhrūṇahatyaiva yujyate ॥

मौनाज्ज्ञानफलावाप्तिर्दानेन च यशो महत् । वाग्मित्वं सत्यवाक्येन परत्र च महीयते ॥

maunāj jñānaphalāvāptir dānena ca yaśo mahat । vāgmitvaṁ satyavākyena paratra ca mahīyate ॥

भूमिप्रदानेन गतिं लभत्याश्रमसंमिताम् । नष्टस्यार्थस्य संप्राप्तिं कृत्वा फलमुपाश्नुते ॥

bhūmipradānena gatiṁ labhaty āśramasaṁmitām । naṣṭasyārthasya saṁprāptiṁ kr̥tvā phalam upāśnute ॥

अभिप्रेतामसंक्लिष्टां कृत्वाकामवतीं क्रियाम् । न याति निरयं कश्चिदिति धर्मविदो विदुः ॥

abhipretām asaṁkliṣṭāṁ kr̥tvākāmavatīṁ kriyām । na yāti nirayaṁ kaś cid iti dharmavido viduḥ ॥

नाग उवाच । अभिमानेन मानो मे जातिदोषेण वै महान् । रोषः संकल्पजः साध्वि दग्धो वाचाग्निना त्वया ॥

nāga uvāca । abhimānena māno me jātidoṣeṇa vai mahān । roṣaḥ saṁkalpajaḥ sādhvi dagdho vācāgninā tvayā ॥

न च रोषादहं साध्वि पश्येयमधिकं तमः । यस्य वक्तव्यतां यान्ति विशेषेण भुजंगमाः ॥

na ca roṣād ahaṁ sādhvi paśyeyam adhikaṁ tamaḥ । yasya vaktavyatāṁ yānti viśeṣeṇa bhujaṁgamāḥ ॥

दोषस्य हि वशं गत्वा दशग्रीवः प्रतापवान् । तथा शक्रप्रतिस्पर्धी हतो रामेण संयुगे ॥

doṣasya hi vaśaṁ gatvā daśagrīvaḥ pratāpavān । tathā śakrapratispardhī hato rāmeṇa saṁyuge ॥

अन्तःपुरगतं वत्सं श्रुत्वा रामेण निर्हृतम् । धर्षणाद्रोषसंविग्नाः कार्तवीर्यसुता हताः ॥

antaḥpuragataṁ vatsaṁ śrutvā rāmeṇa nirhr̥tam । dharṣaṇād roṣasaṁvignāḥ kārtavīryasutā hatāḥ ॥

जामदग्न्येन रामेण सहस्रनयनोपमः । संयुगे निहतो रोषात्कार्तवीर्यो महाबलः ॥

jāmadagnyena rāmeṇa sahasranayanopamaḥ । saṁyuge nihato roṣāt kārtavīryo mahābalaḥ ॥

तदेष तपसां शत्रुः श्रेयसश्च निपातनः । निगृहीतो मया रोषः श्रुत्वैव वचनं तव ॥

tad eṣa tapasāṁ śatruḥ śreyasaś ca nipātanaḥ । nigr̥hīto mayā roṣaḥ śrutvaiva vacanaṁ tava ॥

आत्मानं च विशेषेण प्रशंसाम्यनपायिनि । यस्य मे त्वं विशालाक्षि भार्या सर्वगुणान्विता ॥

ātmānaṁ ca viśeṣeṇa praśaṁsāmy anapāyini । yasya me tvaṁ viśālākṣi bhāryā sarvaguṇānvitā ॥

एष तत्रैव गच्छामि यत्र तिष्ठत्यसौ द्विजः । सर्वथा चोक्तवान्वाक्यं नाकृतार्थः प्रयास्यति ॥

eṣa tatraiva gacchāmi yatra tiṣṭhaty asau dvijaḥ । sarvathā coktavān vākyaṁ nākr̥tārthaḥ prayāsyati ॥