Adhyāya 333

वैशंपायन उवाच । कस्यचित्त्वथ कालस्य नारदः परमेष्ठिजः । दैवं कृत्वा यथान्यायं पित्र्यं चक्रे ततः परम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । kasya cit tv atha kālasya nāradaḥ parameṣṭhijaḥ । daivaṁ kr̥tvā yathānyāyaṁ pitryaṁ cakre tataḥ param ॥

ततस्तं वचनं प्राह ज्येष्ठो धर्मात्मजः प्रभुः । क इज्यते द्विजश्रेष्ठ दैवे पित्र्ये च कल्पिते ॥

tatas taṁ vacanaṁ prāha jyeṣṭho dharmātmajaḥ prabhuḥ । ka ijyate dvijaśreṣṭha daive pitrye ca kalpite ॥

त्वया मतिमतां श्रेष्ठ तन्मे शंस यथागमम् । किमेतत्क्रियते कर्म फलं चास्य किमिष्यते ॥

tvayā matimatāṁ śreṣṭha tan me śaṁsa yathāgamam । kim etat kriyate karma phalaṁ cāsya kim iṣyate ॥

नारद उवाच । त्वयैतत्कथितं पूर्वं दैवं कर्तव्यमित्यपि । दैवतं च परो यज्ञः परमात्मा सनातनः ॥

nārada uvāca । tvayaitat kathitaṁ pūrvaṁ daivaṁ kartavyam ity api । daivataṁ ca paro yajñaḥ paramātmā sanātanaḥ ॥

ततस्तद्भावितो नित्यं यजे वैकुण्ठमव्ययम् । तस्माच्च प्रसृतः पूर्वं ब्रह्मा लोकपितामहः ॥

tatas tadbhāvito nityaṁ yaje vaikuṇṭham avyayam । tasmāc ca prasr̥taḥ pūrvaṁ brahmā lokapitāmahaḥ ॥

मम वै पितरं प्रीतः परमेष्ठ्यप्यजीजनत् । अहं संकल्पजस्तस्य पुत्रः प्रथमकल्पितः ॥

mama vai pitaraṁ prītaḥ parameṣṭhy apy ajījanat । ahaṁ saṁkalpajas tasya putraḥ prathamakalpitaḥ ॥

यजाम्यहं पितॄन्साधो नारायणविधौ कृते । एवं स एव भगवान्पिता माता पितामहः । इज्यते पितृयज्ञेषु मया नित्यं जगत्पतिः ॥

yajāmy ahaṁ pitr̥̄n sādho nārāyaṇavidhau kr̥te । evaṁ sa eva bhagavān pitā mātā pitāmahaḥ । ijyate pitr̥yajñeṣu mayā nityaṁ jagatpatiḥ ॥

श्रुतिश्चाप्यपरा देव पुत्रान्हि पितरोऽयजन् । वेदश्रुतिः प्रणष्टा च पुनरध्यापिता सुतैः । ततस्ते मन्त्रदाः पुत्राः पितृत्वमुपपेदिरे ॥

śrutiś cāpy aparā deva putrān hi pitaro ’yajan । vedaśrutiḥ praṇaṣṭā ca punar adhyāpitā sutaiḥ । tatas te mantradāḥ putrāḥ pitr̥tvam upapedire ॥

नूनं पुरैतद्विदितं युवयोर्भावितात्मनोः । पुत्राश्च पितरश्चैव परस्परमपूजयन् ॥

nūnaṁ puraitad viditaṁ yuvayor bhāvitātmanoḥ । putrāś ca pitaraś caiva parasparam apūjayan ॥

त्रीन्पिण्डान्न्यस्य वै पृथ्व्यां पूर्वं दत्त्वा कुशानिति । कथं तु पिण्डसंज्ञां ते पितरो लेभिरे पुरा ॥

trīn piṇḍān nyasya vai pr̥thvyāṁ pūrvaṁ dattvā kuśān iti । kathaṁ tu piṇḍasaṁjñāṁ te pitaro lebhire purā ॥

नरनारायणावूचतुः । इमां हि धरणीं पूर्वं नष्टां सागरमेखलाम् । गोविन्द उज्जहाराशु वाराहं रूपमाश्रितः ॥

naranārāyaṇāv ūcatuḥ । imāṁ hi dharaṇīṁ pūrvaṁ naṣṭāṁ sāgaramekhalām । govinda ujjahārāśu vārāhaṁ rūpam āśritaḥ ॥

स्थापयित्वा तु धरणीं स्वे स्थाने पुरुषोत्तमः । जलकर्दमलिप्ताङ्गो लोककार्यार्थमुद्यतः ॥

sthāpayitvā tu dharaṇīṁ sve sthāne puruṣottamaḥ । jalakardamaliptāṅgo lokakāryārtham udyataḥ ॥

प्राप्ते चाह्निककाले स मध्यंदिनगते रवौ । दंष्ट्राविलग्नान्मृत्पिण्डान्विधूय सहसा प्रभुः । स्थापयामास वै पृथ्व्यां कुशानास्तीर्य नारद ॥

prāpte cāhnikakāle sa madhyaṁdinagate ravau । daṁṣṭrāvilagnān mr̥tpiṇḍān vidhūya sahasā prabhuḥ । sthāpayām āsa vai pr̥thvyāṁ kuśān āstīrya nārada ॥

स तेष्वात्मानमुद्दिश्य पित्र्यं चक्रे यथाविधि । संकल्पयित्वा त्रीन्पिण्डान्स्वेनैव विधिना प्रभुः ॥

sa teṣv ātmānam uddiśya pitryaṁ cakre yathāvidhi । saṁkalpayitvā trīn piṇḍān svenaiva vidhinā prabhuḥ ॥

आत्मगात्रोष्मसंभूतैः स्नेहगर्भैस्तिलैरपि । प्रोक्ष्यापवर्गं देवेशः प्राङ्मुखः कृतवान्स्वयम् ॥

ātmagātroṣmasaṁbhūtaiḥ snehagarbhais tilair api । prokṣyāpavargaṁ deveśaḥ prāṅmukhaḥ kr̥tavān svayam ॥

मर्यादास्थापनार्थं च ततो वचनमुक्तवान् । अहं हि पितरः स्रष्टुमुद्यतो लोककृत्स्वयम् ॥

maryādāsthāpanārthaṁ ca tato vacanam uktavān । ahaṁ hi pitaraḥ sraṣṭum udyato lokakr̥t svayam ॥

तस्य चिन्तयतः सद्यः पितृकार्यविधिं परम् । दंष्ट्राभ्यां प्रविनिर्धूता ममैते दक्षिणां दिशम् । आश्रिता धरणीं पिण्डास्तस्मात्पितर एव ते ॥

tasya cintayataḥ sadyaḥ pitr̥kāryavidhiṁ param । daṁṣṭrābhyāṁ pravinirdhūtā mamaite dakṣiṇāṁ diśam । āśritā dharaṇīṁ piṇḍās tasmāt pitara eva te ॥

त्रयो मूर्तिविहीना वै पिण्डमूर्तिधरास्त्विमे । भवन्तु पितरो लोके मया सृष्टाः सनातनाः ॥

trayo mūrtivihīnā vai piṇḍamūrtidharās tv ime । bhavantu pitaro loke mayā sr̥ṣṭāḥ sanātanāḥ ॥

पिता पितामहश्चैव तथैव प्रपितामहः । अहमेवात्र विज्ञेयस्त्रिषु पिण्डेषु संस्थितः ॥

pitā pitāmahaś caiva tathaiva prapitāmahaḥ । aham evātra vijñeyas triṣu piṇḍeṣu saṁsthitaḥ ॥

नास्ति मत्तोऽधिकः कश्चित्को वाभ्यर्च्यो मया स्वयम् । को वा मम पिता लोके अहमेव पितामहः ॥

nāsti matto ’dhikaḥ kaś cit ko vābhyarcyo mayā svayam । ko vā mama pitā loke aham eva pitāmahaḥ ॥

पितामहपिता चैव अहमेवात्र कारणम् । इत्येवमुक्त्वा वचनं देवदेवो वृषाकपिः ॥

pitāmahapitā caiva aham evātra kāraṇam । ity evam uktvā vacanaṁ devadevo vr̥ṣākapiḥ ॥

वराहपर्वते विप्र दत्त्वा पिण्डान्सविस्तरान् । आत्मानं पूजयित्वैव तत्रैवादर्शनं गतः ॥

varāhaparvate vipra dattvā piṇḍān savistarān । ātmānaṁ pūjayitvaiva tatraivādarśanaṁ gataḥ ॥

एतदर्थं शुभमते पितरः पिण्डसंज्ञिताः । लभन्ते सततं पूजां वृषाकपिवचो यथा ॥

etadarthaṁ śubhamate pitaraḥ piṇḍasaṁjñitāḥ । labhante satataṁ pūjāṁ vr̥ṣākapivaco yathā ॥

ये यजन्ति पितॄन्देवान्गुरूंश्चैवातिथींस्तथा । गाश्चैव द्विजमुख्यांश्च पृथिवीं मातरं तथा । कर्मणा मनसा वाचा विष्णुमेव यजन्ति ते ॥

ye yajanti pitr̥̄n devān gurūṁś caivātithīṁs tathā । gāś caiva dvijamukhyāṁś ca pr̥thivīṁ mātaraṁ tathā । karmaṇā manasā vācā viṣṇum eva yajanti te ॥

अन्तर्गतः स भगवान्सर्वसत्त्वशरीरगः । समः सर्वेषु भूतेषु ईश्वरः सुखदुःखयोः । महान्महात्मा सर्वात्मा नारायण इति श्रुतः ॥

antargataḥ sa bhagavān sarvasattvaśarīragaḥ । samaḥ sarveṣu bhūteṣu īśvaraḥ sukhaduḥkhayoḥ । mahān mahātmā sarvātmā nārāyaṇa iti śrutaḥ ॥