Adhyāya 323

भीष्म उवाच । ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुते । बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते ॥

bhīṣma uvāca । tato ’tīte mahākalpe utpanne ’ṅgirasaḥ sute । babhūvur nirvr̥tā devā jāte devapurohite ॥

बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः । एभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः ॥

br̥had brahma mahac ceti śabdāḥ paryāyavācakāḥ । ebhiḥ samanvito rājan guṇair vidvān br̥haspatiḥ ॥

तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः । अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजम् ॥

tasya śiṣyo babhūvāgryo rājoparicaro vasuḥ । adhītavāṁs tadā śāstraṁ samyak citraśikhaṇḍijam ॥

स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः । पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा ॥

sa rājā bhāvitaḥ pūrvaṁ daivena vidhinā vasuḥ । pālayām āsa pr̥thivīṁ divam ākhaṇḍalo yathā ॥

तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनः । बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह ॥

tasya yajño mahān āsīd aśvamedho mahātmanaḥ । br̥haspatir upādhyāyas tatra hotā babhūva ha ॥

प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयः । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः ॥

prajāpatisutāś cātra sadasyās tv abhavaṁs trayaḥ । ekataś ca dvitaś caiva tritaś caiva maharṣayaḥ ॥

धनुषाक्षोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू । ऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः ॥

dhanuṣākṣo ’tha raibhyaś ca arvāvasuparāvasū । r̥ṣir medhātithiś caiva tāṇḍyaś caiva mahān r̥ṣiḥ ॥

ऋषिः शक्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः । कपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः ॥

r̥ṣiḥ śaktir mahābhāgas tathā vedaśirāś ca yaḥ । kapilaś ca r̥ṣiśreṣṭhaḥ śālihotrapitāmahaḥ ॥

आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः । कण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः । संभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ ॥

ādyaḥ kaṭhas taittiriś ca vaiśaṁpāyanapūrvajaḥ । kaṇvo ’tha devahotraś ca ete ṣoḍaśa kīrtitāḥ । saṁbhr̥tāḥ sarvasaṁbhārās tasmin rājan mahākratau ॥

न तत्र पशुघातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत् । अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः । आरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः ॥

na tatra paśughāto ’bhūt sa rājaivaṁ sthito ’bhavat । ahiṁsraḥ śucir akṣudro nirāśīḥ karmasaṁstutaḥ । āraṇyakapadodgītā bhāgās tatropakalpitāḥ ॥

प्रीतस्ततोऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनः । साक्षात्तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित् ॥

prītas tato ’sya bhagavān devadevaḥ purātanaḥ । sākṣāt taṁ darśayām āsa so ’dr̥śyo ’nyena kena cit ॥

स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान् । अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा ॥

svayaṁ bhāgam upāghrāya puroḍāśaṁ gr̥hītavān । adr̥śyena hr̥to bhāgo devena harimedhasā ॥

बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवमुद्यम्य वेगितः । आकाशं घ्नन्स्रुवः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत् ॥

br̥haspatis tataḥ kruddhaḥ sruvam udyamya vegitaḥ । ākāśaṁ ghnan sruvaḥ pātai roṣād aśrūṇy avartayat ॥

उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतः । ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः ॥

uvāca coparicaraṁ mayā bhāgo ’yam udyataḥ । grāhyaḥ svayaṁ hi devena matpratyakṣaṁ na saṁśayaḥ ॥

उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैरिह । किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर्विभुः ॥

udyatā yajñabhāgā hi sākṣāt prāptāḥ surair iha । kimartham iha na prāpto darśanaṁ sa harir vibhuḥ ॥

ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान्वसुः । प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः ॥

tataḥ sa taṁ samuddhūtaṁ bhūmipālo mahān vasuḥ । prasādayām āsa muniṁ sadasyās te ca sarvaśaḥ ॥

ऊचुश्चैनमसंभ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसि । नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथाः ॥

ūcuś cainam asaṁbhrāntā na roṣaṁ kartum arhasi । naiṣa dharmaḥ kr̥tayuge yas tvaṁ roṣam acīkr̥thāḥ ॥

अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतः । न स शक्यस्त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पते । यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुमर्हति ॥

aroṣaṇo hy asau devo yasya bhāgo ’yam udyataḥ । na sa śakyas tvayā draṣṭum asmābhir vā br̥haspate । yasya prasādaṁ kurute sa vai taṁ draṣṭum arhati ॥

एकतद्वितत्रिता ऊचुः । वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः । गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशमुत्तराम् ॥

ekatadvitatritā ūcuḥ । vayaṁ hi brahmaṇaḥ putrā mānasāḥ parikīrtitāḥ । gatā niḥśreyasārthaṁ hi kadā cid diśam uttarām ॥

तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम् । एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः ॥

taptvā varṣasahasrāṇi catvāri tapa uttamam । ekapādasthitāḥ samyak kāṣṭhabhūtāḥ samāhitāḥ ॥

मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः । स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम् । कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति ॥

meror uttarabhāge tu kṣīrodasyānukūlataḥ । sa deśo yatra nas taptaṁ tapaḥ paramadāruṇam । kathaṁ paśyemahi vayaṁ devaṁ nārāyaṇaṁ tv iti ॥

ततो व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणी । सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना ॥

tato vratasyāvabhr̥the vāg uvācāśarīriṇī । sutaptaṁ vas tapo viprāḥ prasannenāntarātmanā ॥

यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम् । क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः ॥

yūyaṁ jijñāsavo bhaktāḥ kathaṁ drakṣyatha taṁ prabhum । kṣīrodadher uttarataḥ śvetadvīpo mahāprabhaḥ ॥

तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः । एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम् ॥

tatra nārāyaṇaparā mānavāś candravarcasaḥ । ekāntabhāvopagatās te bhaktāḥ puruṣottamam ॥

ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम् । अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः ॥

te sahasrārciṣaṁ devaṁ praviśanti sanātanam । atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ ॥

एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः । गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः ॥

ekāntinas te puruṣāḥ śvetadvīpanivāsinaḥ । gacchadhvaṁ tatra munayas tatrātmā me prakāśitaḥ ॥

अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम् । यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे ॥

atha śrutvā vayaṁ sarve vācaṁ tām aśarīriṇīm । yathākhyātena mārgeṇa taṁ deśaṁ pratipedire ॥

प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः । ततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत् ॥

prāpya śvetaṁ mahādvīpaṁ taccittās taddidr̥kṣavaḥ । tato no dr̥ṣṭiviṣayas tadā pratihato ’bhavat ॥

न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः । ततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम् ॥

na ca paśyāma puruṣaṁ tattejohr̥tadarśanāḥ । tato naḥ prādurabhavad vijñānaṁ devayogajam ॥

न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुमञ्जसा । ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत् ॥

na kilātaptatapasā śakyate draṣṭum añjasā । tataḥ punar varṣaśataṁ taptvā tātkālikaṁ mahat ॥

व्रतावसाने सुशुभान्नरान्ददृशिरे वयम् । श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान्सर्वलक्षणलक्षितान् ॥

vratāvasāne suśubhān narān dadr̥śire vayam । śvetāṁś candrapratīkāśān sarvalakṣaṇalakṣitān ॥

नित्याञ्जलिकृतान्ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान् । मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिः । तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः ॥

nityāñjalikr̥tān brahma japataḥ prāgudaṅmukhān । mānaso nāma sa japo japyate tair mahātmabhiḥ । tenaikāgramanastvena prīto bhavati vai hariḥ ॥

या भवेन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये । एकैकस्य प्रभा तादृक्साभवन्मानवस्य ह ॥

yā bhaven muniśārdūla bhāḥ sūryasya yugakṣaye । ekaikasya prabhā tādr̥k sābhavan mānavasya ha ॥

तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम् । न तत्राभ्यधिकः कश्चित्सर्वे ते समतेजसः ॥

tejonivāsaḥ sa dvīpa iti vai menire vayam । na tatrābhyadhikaḥ kaś cit sarve te samatejasaḥ ॥

अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम् । सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते ॥

atha sūryasahasrasya prabhāṁ yugapad utthitām । sahasā dr̥ṣṭavantaḥ sma punar eva br̥haspate ॥

सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम् । कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः ॥

sahitāś cābhyadhāvanta tatas te mānavā drutam । kr̥tāñjalipuṭā hr̥ṣṭā nama ity eva vādinaḥ ॥

ततोऽभिवदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम् । बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः ॥

tato ’bhivadatāṁ teṣām aśrauṣma vipulaṁ dhvanim । baliḥ kilopahriyate tasya devasya tair naraiḥ ॥

वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः । न किंचिदपि पश्यामो हृतदृष्टिबलेन्द्रियाः ॥

vayaṁ tu tejasā tasya sahasā hr̥tacetasaḥ । na kiṁ cid api paśyāmo hr̥tadr̥ṣṭibalendriyāḥ ॥

एकस्तु शब्दोऽविरतः श्रुतोऽस्माभिरुदीरितः । जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन ॥

ekas tu śabdo ’virataḥ śruto ’smābhir udīritaḥ । jitaṁ te puṇḍarīkākṣa namas te viśvabhāvana ॥

नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज । इति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमीरितः ॥

namas te ’stu hr̥ṣīkeśa mahāpuruṣapūrvaja । iti śabdaḥ śruto ’smābhiḥ śikṣākṣarasamīritaḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः । दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा ॥

etasminn antare vāyuḥ sarvagandhavahaḥ śuciḥ । divyāny uvāha puṣpāṇi karmaṇyāś cauṣadhīs tathā ॥

तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरैः । नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरिता । वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया ॥

tair iṣṭaḥ pañcakālajñair harir ekāntibhir naraiḥ । nūnaṁ tatrāgato devo yathā tair vāg udīritā । vayaṁ tv enaṁ na paśyāmo mohitās tasya māyayā ॥

मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते । चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मोऽङ्गिरसां वर ॥

mārute saṁnivr̥tte ca balau ca pratipādite । cintāvyākulitātmāno jātāḥ smo ’ṅgirasāṁ vara ॥

मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु । अस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत् ॥

mānavānāṁ sahasreṣu teṣu vai śuddhayoniṣu । asmān na kaś cin manasā cakṣuṣā vāpy apūjayat ॥

तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रताः । नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः ॥

te ’pi svasthā munigaṇā ekabhāvam anuvratāḥ । nāsmāsu dadhire bhāvaṁ brahmabhāvam anuṣṭhitāḥ ॥

ततोऽस्मान्सुपरिश्रान्तांस्तपसा चापि कर्शितान् । उवाच खस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम् ॥

tato ’smān supariśrāntāṁs tapasā cāpi karśitān । uvāca khasthaṁ kim api bhūtaṁ tatrāśarīrakam ॥

दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः । दृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैर्द्विजोत्तमाः ॥

dr̥ṣṭā vaḥ puruṣāḥ śvetāḥ sarvendriyavivarjitāḥ । dr̥ṣṭo bhavati deveśa ebhir dr̥ṣṭair dvijottamāḥ ॥

गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात् । न स शक्यो अभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन ॥

gacchadhvaṁ munayaḥ sarve yathāgatam ito ’cirāt । na sa śakyo abhaktena draṣṭuṁ devaḥ kathaṁ cana ॥

कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः । शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभामण्डलदुर्दृशः ॥

kāmaṁ kālena mahatā ekāntitvaṁ samāgataiḥ । śakyo draṣṭuṁ sa bhagavān prabhāmaṇḍaladurdr̥śaḥ ॥

महत्कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाः । इतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च ॥

mahat kāryaṁ tu kartavyaṁ yuṣmābhir dvijasattamāḥ । itaḥ kr̥tayuge ’tīte viparyāsaṁ gate ’pi ca ॥

वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे ततः । सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ ॥

vaivasvate ’ntare viprāḥ prāpte tretāyuge tataḥ । surāṇāṁ kāryasiddhyarthaṁ sahāyā vai bhaviṣyatha ॥

ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं स्म सोमप । तस्य प्रसादात्प्राप्ताः स्मो देशमीप्सितमञ्जसा ॥

tatas tad adbhutaṁ vākyaṁ niśamyaivaṁ sma somapa । tasya prasādāt prāptāḥ smo deśam īpsitam añjasā ॥

एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च । देवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसि । नारायणो महद्भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक् ॥

evaṁ sutapasā caiva havyakavyais tathaiva ca । devo ’smābhir na dr̥ṣṭaḥ sa kathaṁ tvaṁ draṣṭum arhasi । nārāyaṇo mahad bhūtaṁ viśvasr̥g ghavyakavyabhuk ॥

भीष्म उवाच । एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च । अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीः । समानीय ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत् ॥

bhīṣma uvāca । evam ekatavākyena dvitatritamatena ca । anunītaḥ sadasyaiś ca br̥haspatir udāradhīḥ । samānīya tato yajñaṁ daivataṁ samapūjayat ॥

समाप्तयज्ञो राजापि प्रजाः पालितवान्वसुः । ब्रह्मशापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः ॥

samāptayajño rājāpi prajāḥ pālitavān vasuḥ । brahmaśāpād divo bhraṣṭaḥ praviveśa mahīṁ tataḥ ॥

अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः । नारायणपरो भूत्वा नारायणपदं जगौ ॥

antarbhūmigataś caiva satataṁ dharmavatsalaḥ । nārāyaṇaparo bhūtvā nārāyaṇapadaṁ jagau ॥

तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः । महीतलाद्गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम् । परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा ॥

tasyaiva ca prasādena punar evotthitas tu saḥ । mahītalād gataḥ sthānaṁ brahmaṇaḥ samanantaram । parāṁ gatim anuprāpta iti naiṣṭhikam añjasā ॥