Adhyāya 322

भीष्म उवाच । स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो; नारायणेनोत्तमपूरुषेण । जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं; नारायणं लोकहिताधिवासम् ॥

bhīṣma uvāca । sa evam ukto dvipadāṁ variṣṭho; nārāyaṇenottamapūruṣeṇa । jagāda vākyaṁ dvipadāṁ variṣṭhaṁ; nārāyaṇaṁ lokahitādhivāsam ॥

यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म; तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा । तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य; गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम् ॥

yadartham ātmaprabhaveha janma; tavottamaṁ dharmagr̥he caturdhā । tat sādhyatāṁ lokahitārtham adya; gacchāmi draṣṭuṁ prakr̥tiṁ tavādyām ॥

वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ; तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम् । पूजां गुरूणां सततं करोमि; परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम् ॥

vedāḥ svadhītā mama lokanātha; taptaṁ tapo nānr̥tam uktapūrvam । pūjāṁ gurūṇāṁ satataṁ karomi; parasya guhyaṁ na ca bhinnapūrvam ॥

गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे; शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम् । तं चादिदेवं सततं प्रपन्न; एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम् । एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः; कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम् ॥

guptāni catvāri yathāgamaṁ me; śatrau ca mitre ca samo ’smi nityam । taṁ cādidevaṁ satataṁ prapanna; ekāntabhāvena vr̥ṇomy ajasram । ebhir viśeṣaiḥ pariśuddhasattvaḥ; kasmān na paśyeyam anantam īśam ॥

तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य; नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता । गच्छेति तं नारदमुक्तवान्स; संपूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः ॥

tat pārameṣṭhyasya vaco niśamya; nārāyaṇaḥ sātvatadharmagoptā । gaccheti taṁ nāradam uktavān sa; saṁpūjayitvātmavidhikriyābhiḥ ॥

ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः; सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम् । खमुत्पपातोत्तमवेगयुक्त;स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये ॥

tato visr̥ṣṭaḥ parameṣṭhiputraḥ; so ’bhyarcayitvā tam r̥ṣiṁ purāṇam । kham utpapātottamavegayuktas; tato ’dhimerau sahasā nililye ॥

तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्त;मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गे । आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन; ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम् ॥

tatrāvatasthe ca munir muhūrtam; ekāntam āsādya gireḥ sa śr̥ṅge । ālokayann uttarapaścimena; dadarśa cātyadbhutarūpayuktam ॥

क्षीरोदधेरुत्तरतो हि द्वीपः; श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः । मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां; द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः ॥

kṣīrodadher uttarato hi dvīpaḥ; śvetaḥ sa nāmnā prathito viśālaḥ । meroḥ sahasraiḥ sa hi yojanānāṁ; dvātriṁśatordhvaṁ kavibhir niruktaḥ ॥

अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र; निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च । श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापा;श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम् ॥

atīndriyāś cānaśanāś ca tatra; niṣpandahīnāḥ susugandhinaś ca । śvetāḥ pumāṁso gatasarvapāpāś; cakṣurmuṣaḥ pāpakr̥tāṁ narāṇām ॥

वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना; दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः । छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः; सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः ॥

vajrāsthikāyāḥ samamānonmānā; divyānvayarūpāḥ śubhasāropetāḥ । chatrākr̥tiśīrṣā meghaughaninādāḥ; satpuṣkaracatuṣkā rājīvaśatapādāḥ ॥

षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लै;रष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये । जिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं; लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम् ॥

ṣaṣṭyā dantair yuktāḥ śuklair; aṣṭābhir daṁṣṭrābhir ye । jihvābhir ye viṣvagvaktraṁ; lelihyante sūryaprakhyam ॥

भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं; यस्मात्सर्वे लोकाः सूताः । वेदा धर्मा मुनयः शान्ता; देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः ॥

bhaktyā devaṁ viśvotpannaṁ; yasmāt sarve lokāḥ sūtāḥ । vedā dharmā munayaḥ śāntā; devāḥ sarve tasya visargāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः । कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atīndriyā nirāhārā aniṣpandāḥ sugandhinaḥ । kathaṁ te puruṣā jātāḥ kā teṣāṁ gatir uttamā ॥

ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम । तेषां लक्षणमेतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम् ॥

ye vimuktā bhavantīha narā bharatasattama । teṣāṁ lakṣaṇam etad dhi yac chvetadvīpavāsinām ॥

तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे । त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम् ॥

tasmān me saṁśayaṁ chindhi paraṁ kautūhalaṁ hi me । tvaṁ hi sarvakathārāmas tvāṁ caivopāśritā vayam ॥

भीष्म उवाच । विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ । सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः ॥

bhīṣma uvāca । vistīrṇaiṣā kathā rājañ śrutā me pitr̥saṁnidhau । saiṣā tava hi vaktavyā kathāsāro hi sa smr̥taḥ ॥

राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः । आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम् ॥

rājoparicaro nāma babhūvādhipatir bhuvaḥ । ākhaṇḍalasakhaḥ khyāto bhakto nārāyaṇaṁ harim ॥

धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यमतन्द्रितः । साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा ॥

dhārmiko nityabhaktaś ca pitr̥̄n nityam atandritaḥ । sāmrājyaṁ tena saṁprāptaṁ nārāyaṇavarāt purā ॥

सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम् । पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान् ॥

sātvataṁ vidhim āsthāya prāk sūryamukhaniḥsr̥tam । pūjayām āsa deveśaṁ taccheṣeṇa pitāmahān ॥

पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः । शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः । सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम् ॥

pitr̥śeṣeṇa viprāṁś ca saṁvibhajyāśritāṁś ca saḥ । śeṣānnabhuk satyaparaḥ sarvabhūteṣv ahiṁsakaḥ । sarvabhāvena bhaktaḥ sa devadevaṁ janārdanam ॥

तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शन । एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम् ॥

tasya nārāyaṇe bhaktiṁ vahato ’mitrakarśana । ekaśayyāsanaṁ śakro dattavān devarāṭ svayam ॥

आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च । एतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा ॥

ātmā rājyaṁ dhanaṁ caiva kalatraṁ vāhanāni ca । etad bhagavate sarvam iti tat prekṣitaṁ sadā ॥

काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः । सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः ॥

kāmyanaimittikājasraṁ yajñiyāḥ paramakriyāḥ । sarvāḥ sātvatam āsthāya vidhiṁ cakre samāhitaḥ ॥

पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः । प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम् ॥

pañcarātravido mukhyās tasya gehe mahātmanaḥ । prāyaṇaṁ bhagavatproktaṁ bhuñjate cāgrabhojanam ॥

तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः । नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत् । न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि ॥

tasya praśāsato rājyaṁ dharmeṇāmitraghātinaḥ । nānr̥tā vāk samabhavan mano duṣṭaṁ na cābhavat । na ca kāyena kr̥tavān sa pāpaṁ param aṇv api ॥

ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः । तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम् ॥

ye hi te munayaḥ khyātāḥ sapta citraśikhaṇḍinaḥ । tair ekamatibhir bhūtvā yat proktaṁ śāstram uttamam ॥

मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः । वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः ॥

marīcir atryaṅgirasau pulastyaḥ pulahaḥ kratuḥ । vasiṣṭhaś ca mahātejā ete citraśikhaṇḍinaḥ ॥

सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमः । एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम् ॥

sapta prakr̥tayo hy etās tathā svāyaṁbhuvo ’ṣṭamaḥ । etābhir dhāryate lokas tābhyaḥ śāstraṁ viniḥsr̥tam ॥

एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः । इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम् । लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे ॥

ekāgramanaso dāntā munayaḥ saṁyame ratāḥ । idaṁ śreya idaṁ brahma idaṁ hitam anuttamam । lokān saṁcintya manasā tataḥ śāstraṁ pracakrire ॥

तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः । मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः ॥

tatra dharmārthakāmā hi mokṣaḥ paścāc ca kīrtitaḥ । maryādā vividhāś caiva divi bhūmau ca saṁsthitāḥ ॥

आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम् । दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह ॥

ārādhya tapasā devaṁ hariṁ nārāyaṇaṁ prabhum । divyaṁ varṣasahasraṁ vai sarve te r̥ṣibhiḥ saha ॥

नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती । विवेश तानृषीन्सर्वाँल्लोकानां हितकाम्यया ॥

nārāyaṇānuśāstā hi tadā devī sarasvatī । viveśa tān r̥ṣīn sarvām̐l lokānāṁ hitakāmyayā ॥

ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिः । शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा ॥

tataḥ pravartitā samyak tapovidbhir dvijātibhiḥ । śabde cārthe ca hetau ca eṣā prathamasargajā ॥

आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरभूषितम् । ऋषिभिर्भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ ॥

ādāv eva hi tac chāstram oṁkārasvarabhūṣitam । r̥ṣibhir bhāvitaṁ tatra yatra kāruṇiko hy asau ॥

ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः । ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः ॥

tataḥ prasanno bhagavān anirdiṣṭaśarīragaḥ । r̥ṣīn uvāca tān sarvān adr̥śyaḥ puruṣottamaḥ ॥

कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानामिदमुत्तमम् । लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते ॥

kr̥taṁ śatasahasraṁ hi ślokānām idam uttamam । lokatantrasya kr̥tsnasya yasmād dharmaḥ pravartate ॥

प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिरेतद्भविष्यति । ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा ॥

pravr̥ttau ca nivr̥ttau ca yonir etad bhaviṣyati । r̥gyajuḥsāmabhir juṣṭam atharvāṅgirasais tathā ॥

तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजः । रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा ॥

tathā pramāṇaṁ hi mayā kr̥to brahmā prasādajaḥ । rudraś ca krodhajo viprā yūyaṁ prakr̥tayas tathā ॥

सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव च । सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम् ॥

sūryācandramasau vāyur bhūmir āpo ’gnir eva ca । sarve ca nakṣatragaṇā yac ca bhūtābhiśabditam ॥

अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः । सर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रमुत्तमम् ॥

adhikāreṣu vartante yathāsvaṁ brahmavādinaḥ । sarve pramāṇaṁ hi yathā tathaitac chāstram uttamam ॥

भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम् । अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम् ॥

bhaviṣyati pramāṇaṁ vai etan madanuśāsanam । asmāt pravakṣyate dharmān manuḥ svāyaṁbhuvaḥ svayam ॥

उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः । तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम् ॥

uśanā br̥haspatiś caiva yadotpannau bhaviṣyataḥ । tadā pravakṣyataḥ śāstraṁ yuṣmanmatibhir uddhr̥tam ॥

स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते । बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते ॥

svāyaṁbhuveṣu dharmeṣu śāstre cośanasā kr̥te । br̥haspatimate caiva lokeṣu pravicārite ॥

युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः । बृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः ॥

yuṣmatkr̥tam idaṁ śāstraṁ prajāpālo vasus tataḥ । br̥haspatisakāśād vai prāpsyate dvijasattamāḥ ॥

स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति । तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति ॥

sa hi madbhāvito rājā madbhaktaś ca bhaviṣyati । tena śāstreṇa lokeṣu kriyāḥ sarvāḥ kariṣyati ॥

एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम् । एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतदुत्तमम् ॥

etad dhi sarvaśāstrāṇāṁ śāstram uttamasaṁjñitam । etad arthyaṁ ca dharmyaṁ ca yaśasyaṁ caitad uttamam ॥

अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ । स च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः ॥

asya pravartanāc caiva prajāvanto bhaviṣyatha । sa ca rājā śriyā yukto bhaviṣyati mahān vasuḥ ॥

संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम् । अन्तर्धास्यति तत्सत्यमेतद्वः कथितं मया ॥

saṁsthite tu nr̥pe tasmiñ śāstram etat sanātanam । antardhāsyati tat satyam etad vaḥ kathitaṁ mayā ॥

एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः । विसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रस्थितो दिशम् ॥

etāvad uktvā vacanam adr̥śyaḥ puruṣottamaḥ । visr̥jya tān r̥ṣīn sarvān kām api prasthito diśam ॥

ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः । प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम् ॥

tatas te lokapitaraḥ sarvalokārthacintakāḥ । prāvartayanta tac chāstraṁ dharmayoniṁ sanātanam ॥

उत्पन्नेऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते । साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ ॥

utpanne ’’ṅgirase caiva yuge prathamakalpite । sāṅgopaniṣadaṁ śāstraṁ sthāpayitvā br̥haspatau ॥

जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः । धारणात्सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः ॥

jagmur yathepsitaṁ deśaṁ tapase kr̥taniścayāḥ । dhāraṇāt sarvalokānāṁ sarvadharmapravartakāḥ ॥