Adhyāya 324

युधिष्ठिर उवाच । यदा भक्तो भगवत आसीद्राजा महावसुः । किमर्थं स परिभ्रष्टो विवेश विवरं भुवः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yadā bhakto bhagavata āsīd rājā mahāvasuḥ । kimarthaṁ sa paribhraṣṭo viveśa vivaraṁ bhuvaḥ ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । ऋषीणां चैव संवादं त्रिदशानां च भारत ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । r̥ṣīṇāṁ caiva saṁvādaṁ tridaśānāṁ ca bhārata ॥

अजेन यष्टव्यमिति देवाः प्राहुर्द्विजोत्तमान् । स च छागो ह्यजो ज्ञेयो नान्यः पशुरिति स्थितिः ॥

ajena yaṣṭavyam iti devāḥ prāhur dvijottamān । sa ca chāgo hy ajo jñeyo nānyaḥ paśur iti sthitiḥ ॥

ऋषय ऊचुः । बीजैर्यज्ञेषु यष्टव्यमिति वै वैदिकी श्रुतिः । अजसंज्ञानि बीजानि छागं न घ्नन्तुमर्हथ ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । bījair yajñeṣu yaṣṭavyam iti vai vaidikī śrutiḥ । ajasaṁjñāni bījāni chāgaṁ na ghnantum arhatha ॥

नैष धर्मः सतां देवा यत्र वध्येत वै पशुः । इदं कृतयुगं श्रेष्ठं कथं वध्येत वै पशुः ॥

naiṣa dharmaḥ satāṁ devā yatra vadhyeta vai paśuḥ । idaṁ kr̥tayugaṁ śreṣṭhaṁ kathaṁ vadhyeta vai paśuḥ ॥

भीष्म उवाच । तेषां संवदतामेवमृषीणां विबुधैः सह । मार्गागतो नृपश्रेष्ठस्तं देशं प्राप्तवान्वसुः । अन्तरिक्षचरः श्रीमान्समग्रबलवाहनः ॥

bhīṣma uvāca । teṣāṁ saṁvadatām evam r̥ṣīṇāṁ vibudhaiḥ saha । mārgāgato nr̥paśreṣṭhas taṁ deśaṁ prāptavān vasuḥ । antarikṣacaraḥ śrīmān samagrabalavāhanaḥ ॥

तं दृष्ट्वा सहसायान्तं वसुं ते त्वन्तरिक्षगम् । ऊचुर्द्विजातयो देवानेष छेत्स्यति संशयम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā sahasāyāntaṁ vasuṁ te tv antarikṣagam । ūcur dvijātayo devān eṣa chetsyati saṁśayam ॥

यज्वा दानपतिः श्रेष्ठः सर्वभूतहितप्रियः । कथं स्विदन्यथा ब्रूयाद्वाक्यमेष महान्वसुः ॥

yajvā dānapatiḥ śreṣṭhaḥ sarvabhūtahitapriyaḥ । kathaṁ svid anyathā brūyād vākyam eṣa mahān vasuḥ ॥

एवं ते संविदं कृत्वा विबुधा ऋषयस्तथा । अपृच्छन्सहसाभ्येत्य वसुं राजानमन्तिकात् ॥

evaṁ te saṁvidaṁ kr̥tvā vibudhā r̥ṣayas tathā । apr̥cchan sahasābhyetya vasuṁ rājānam antikāt ॥

भो राजन्केन यष्टव्यमजेनाहोस्विदौषधैः । एतन्नः संशयं छिन्धि प्रमाणं नो भवान्मतः ॥

bho rājan kena yaṣṭavyam ajenāhosvid auṣadhaiḥ । etan naḥ saṁśayaṁ chindhi pramāṇaṁ no bhavān mataḥ ॥

स तान्कृताञ्जलिर्भूत्वा परिपप्रच्छ वै वसुः । कस्य वः को मतः पक्षो ब्रूत सत्यं समागताः ॥

sa tān kr̥tāñjalir bhūtvā paripapraccha vai vasuḥ । kasya vaḥ ko mataḥ pakṣo brūta satyaṁ samāgatāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । धान्यैर्यष्टव्यमित्येष पक्षोऽस्माकं नराधिप । देवानां तु पशुः पक्षो मतो राजन्वदस्व नः ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । dhānyair yaṣṭavyam ity eṣa pakṣo ’smākaṁ narādhipa । devānāṁ tu paśuḥ pakṣo mato rājan vadasva naḥ ॥

भीष्म उवाच । देवानां तु मतं ज्ञात्वा वसुना पक्षसंश्रयात् । छागेनाजेन यष्टव्यमेवमुक्तं वचस्तदा ॥

bhīṣma uvāca । devānāṁ tu mataṁ jñātvā vasunā pakṣasaṁśrayāt । chāgenājena yaṣṭavyam evam uktaṁ vacas tadā ॥

कुपितास्ते ततः सर्वे मुनयः सूर्यवर्चसः । ऊचुर्वसुं विमानस्थं देवपक्षार्थवादिनम् ॥

kupitās te tataḥ sarve munayaḥ sūryavarcasaḥ । ūcur vasuṁ vimānasthaṁ devapakṣārthavādinam ॥

सुरपक्षो गृहीतस्ते यस्मात्तस्माद्दिवः पत । अद्य प्रभृति ते राजन्नाकाशे विहता गतिः । अस्मच्छापाभिघातेन महीं भित्त्वा प्रवेक्ष्यसि ॥

surapakṣo gr̥hītas te yasmāt tasmād divaḥ pata । adya prabhr̥ti te rājann ākāśe vihatā gatiḥ । asmacchāpābhighātena mahīṁ bhittvā pravekṣyasi ॥

ततस्तस्मिन्मुहूर्तेऽथ राजोपरिचरस्तदा । अधो वै संबभूवाशु भूमेर्विवरगो नृपः । स्मृतिस्त्वेनं न प्रजहौ तदा नारायणाज्ञया ॥

tatas tasmin muhūrte ’tha rājoparicaras tadā । adho vai saṁbabhūvāśu bhūmer vivarago nr̥paḥ । smr̥tis tv enaṁ na prajahau tadā nārāyaṇājñayā ॥

देवास्तु सहिताः सर्वे वसोः शापविमोक्षणम् । चिन्तयामासुरव्यग्राः सुकृतं हि नृपस्य तत् ॥

devās tu sahitāḥ sarve vasoḥ śāpavimokṣaṇam । cintayām āsur avyagrāḥ sukr̥taṁ hi nr̥pasya tat ॥

अनेनास्मत्कृते राज्ञा शापः प्राप्तो महात्मना । अस्य प्रतिप्रियं कार्यं सहितैर्नो दिवौकसः ॥

anenāsmatkr̥te rājñā śāpaḥ prāpto mahātmanā । asya pratipriyaṁ kāryaṁ sahitair no divaukasaḥ ॥

इति बुद्ध्या व्यवस्याशु गत्वा निश्चयमीश्वराः । ऊचुस्तं हृष्टमनसो राजोपरिचरं तदा ॥

iti buddhyā vyavasyāśu gatvā niścayam īśvarāḥ । ūcus taṁ hr̥ṣṭamanaso rājoparicaraṁ tadā ॥

ब्रह्मण्यदेवं त्वं भक्तः सुरासुरगुरुं हरिम् । कामं स तव तुष्टात्मा कुर्याच्छापविमोक्षणम् ॥

brahmaṇyadevaṁ tvaṁ bhaktaḥ surāsuraguruṁ harim । kāmaṁ sa tava tuṣṭātmā kuryāc chāpavimokṣaṇam ॥

मानना तु द्विजातीनां कर्तव्या वै महात्मनाम् । अवश्यं तपसा तेषां फलितव्यं नृपोत्तम ॥

mānanā tu dvijātīnāṁ kartavyā vai mahātmanām । avaśyaṁ tapasā teṣāṁ phalitavyaṁ nr̥pottama ॥

यतस्त्वं सहसा भ्रष्ट आकाशान्मेदिनीतलम् । एकं त्वनुग्रहं तुभ्यं दद्मो वै नृपसत्तम ॥

yatas tvaṁ sahasā bhraṣṭa ākāśān medinītalam । ekaṁ tv anugrahaṁ tubhyaṁ dadmo vai nr̥pasattama ॥

यावत्त्वं शापदोषेण कालमासिष्यसेऽनघ । भूमेर्विवरगो भूत्वा तावन्तं कालमाप्स्यसि । यज्ञेषु सुहुतां विप्रैर्वसोर्धारां महात्मभिः ॥

yāvat tvaṁ śāpadoṣeṇa kālam āsiṣyase ’nagha । bhūmer vivarago bhūtvā tāvantaṁ kālam āpsyasi । yajñeṣu suhutāṁ viprair vasor dhārāṁ mahātmabhiḥ ॥

प्राप्स्यसेऽस्मदनुध्यानान्मा च त्वां ग्लानिरास्पृशेत् । न क्षुत्पिपासे राजेन्द्र भूमेश्छिद्रे भविष्यतः ॥

prāpsyase ’smadanudhyānān mā ca tvāṁ glānir āspr̥śet । na kṣutpipāse rājendra bhūmeś chidre bhaviṣyataḥ ॥

वसोर्धारानुपीतत्वात्तेजसाप्यायितेन च । स देवोऽस्मद्वरात्प्रीतो ब्रह्मलोकं हि नेष्यति ॥

vasor dhārānupītatvāt tejasāpyāyitena ca । sa devo ’smadvarāt prīto brahmalokaṁ hi neṣyati ॥

एवं दत्त्वा वरं राज्ञे सर्वे तत्र दिवौकसः । गताः स्वभवनं देवा ऋषयश्च तपोधनाः ॥

evaṁ dattvā varaṁ rājñe sarve tatra divaukasaḥ । gatāḥ svabhavanaṁ devā r̥ṣayaś ca tapodhanāḥ ॥

चक्रे च सततं पूजां विष्वक्सेनाय भारत । जप्यं जगौ च सततं नारायणमुखोद्गतम् ॥

cakre ca satataṁ pūjāṁ viṣvaksenāya bhārata । japyaṁ jagau ca satataṁ nārāyaṇamukhodgatam ॥

तत्रापि पञ्चभिर्यज्ञैः पञ्चकालानरिंदम । अयजद्धरिं सुरपतिं भूमेर्विवरगोऽपि सन् ॥

tatrāpi pañcabhir yajñaiḥ pañcakālān ariṁdama । ayajad dhariṁ surapatiṁ bhūmer vivarago ’pi san ॥

ततोऽस्य तुष्टो भगवान्भक्त्या नारायणो हरिः । अनन्यभक्तस्य सतस्तत्परस्य जितात्मनः ॥

tato ’sya tuṣṭo bhagavān bhaktyā nārāyaṇo hariḥ । ananyabhaktasya satas tatparasya jitātmanaḥ ॥

वरदो भगवान्विष्णुः समीपस्थं द्विजोत्तमम् । गरुत्मन्तं महावेगमाबभाषे स्मयन्निव ॥

varado bhagavān viṣṇuḥ samīpasthaṁ dvijottamam । garutmantaṁ mahāvegam ābabhāṣe smayann iva ॥

द्विजोत्तम महाभाग गम्यतां वचनान्मम । सम्राड्राजा वसुर्नाम धर्मात्मा मां समाश्रितः ॥

dvijottama mahābhāga gamyatāṁ vacanān mama । samrāḍ rājā vasur nāma dharmātmā māṁ samāśritaḥ ॥

ब्राह्मणानां प्रकोपेन प्रविष्टो वसुधातलम् । मानितास्ते तु विप्रेन्द्रास्त्वं तु गच्छ द्विजोत्तम ॥

brāhmaṇānāṁ prakopena praviṣṭo vasudhātalam । mānitās te tu viprendrās tvaṁ tu gaccha dvijottama ॥

भूमेर्विवरसंगुप्तं गरुडेह ममाज्ञया । अधश्चरं नृपश्रेष्ठं खेचरं कुरु माचिरम् ॥

bhūmer vivarasaṁguptaṁ garuḍeha mamājñayā । adhaścaraṁ nr̥paśreṣṭhaṁ khecaraṁ kuru māciram ॥

गरुत्मानथ विक्षिप्य पक्षौ मारुतवेगवान् । विवेश विवरं भूमेर्यत्रास्ते वाग्यतो वसुः ॥

garutmān atha vikṣipya pakṣau mārutavegavān । viveśa vivaraṁ bhūmer yatrāste vāgyato vasuḥ ॥

तत एनं समुत्क्षिप्य सहसा विनतासुतः । उत्पपात नभस्तूर्णं तत्र चैनममुञ्चत ॥

tata enaṁ samutkṣipya sahasā vinatāsutaḥ । utpapāta nabhas tūrṇaṁ tatra cainam amuñcata ॥

तस्मिन्मुहूर्ते संजज्ञे राजोपरिचरः पुनः । सशरीरो गतश्चैव ब्रह्मलोकं नृपोत्तमः ॥

tasmin muhūrte saṁjajñe rājoparicaraḥ punaḥ । saśarīro gataś caiva brahmalokaṁ nr̥pottamaḥ ॥

एवं तेनापि कौन्तेय वाग्दोषाद्देवताज्ञया । प्राप्ता गतिरयज्वार्हा द्विजशापान्महात्मना ॥

evaṁ tenāpi kaunteya vāgdoṣād devatājñayā । prāptā gatir ayajvārhā dvijaśāpān mahātmanā ॥

केवलं पुरुषस्तेन सेवितो हरिरीश्वरः । ततः शीघ्रं जहौ शापं ब्रह्मलोकमवाप च ॥

kevalaṁ puruṣas tena sevito harir īśvaraḥ । tataḥ śīghraṁ jahau śāpaṁ brahmalokam avāpa ca ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं ते भूता मानवा यथा । नारदोऽपि यथा श्वेतं द्वीपं स गतवानृषिः । तत्ते सर्वं प्रवक्ष्यामि शृणुष्वैकमना नृप ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ te bhūtā mānavā yathā । nārado ’pi yathā śvetaṁ dvīpaṁ sa gatavān r̥ṣiḥ । tat te sarvaṁ pravakṣyāmi śr̥ṇuṣvaikamanā nr̥pa ॥